كك(ب)پ ورتالىق كوميتەتىنىڭ «پراۆدا» گازەتىندەگى «قازاقستان تاريحىنىڭ ماسەلەلەرى ماركستىك-لەنيندىك تۇرعىدان باياندالسىن» دەگەن ماقالا تۋرالى قاۋلىسى رەسپۋبليكامىزداعى مەكتەپ مۇعالىمدەرى ءۇشىن ەڭ ءبىر ماڭىزدى ماسەلە ەكەندىگى داۋسىز. بۇل قاۋلىدا بەكماحانوۆتىڭ «قازاقستان XIX عاسىردىڭ 20–40 جىلدارىندا» دەگەن كىتابىندا ماركسيزمگە جات, ورەسكەل ساياسي قاتەلىكتەرى اشكەرەلەندى, ونىڭ كەنەسارى-ناۋرىزباي قاسىموۆتاردىڭ شاپقىنشىلىق ارەكەتتەرىن باعالاۋدا بۋرجۋازياشىل-ۇلتشىلدىق جولعا تۇسكەندىگى اتاپ كورسەتىلدى.
كەنەسارى قوزعالىسىنا ماركسيزم-لەنينيزم عىلىمى تۇرعىسىنان باعا بەرە الماۋ سىياقتى ورەسكەل قاتەلىكتەر كەيبىر ادەبيەت زەرتتەۋشىلەرىمىزدىڭ ەڭبەكتەرىندە, سونداي-اق وقۋ مينيسترلىگى بەكىتىپ, ورتا مەكتەپتەرگە جانە جوعارى وقۋ ورىندارىنا ارنالعان وقۋ قۇرالدارى مەن وقۋ پروگراممالارىندا دا ورىن الىپ كەلدى.
بك(ب)پ ورتالىق كوميتەتىنىڭ يدەولوگيا ماسەلەلەرى جونىندەگى تاريحي قاۋلىسىنا سايكەس قك(ب)پ ورتالىق كوميتەتىنىڭ قازاق سسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ ءتىل-ادەبيەت ينستيتۋتىنىڭ جۇمىسىندا بولىپ كەلگەن ورەسكەل ساياسي قاتەلىكتەر تۋرالى 1947 جىلعى قاۋلىسىنان كەيىن كازاق سسر وقۋ مينسترلىگى وقۋ قۇرالدارىنىڭ يدەيالىق-ساياسي دەرەكەسىن كوتەرۋ جونىندە كوپتەگەن جۇمىستار ىستەدى.
سولاي بولا تۇرسا دا, ورتا مەكتەپتەرگە جانە جوعارى وقۋ ورىندارى مەن پەدۋچيليششەلەرگە ارنالعان وقۋ پروگرامماسى مەن وقۋ قۇرالدارىندا ءالى كۇنگە دەيىن يدەياسى جات كەيبىر شىعارمالارعا بىرجاقتى, تەرىس باعا بەرۋشىلىك ورىن الىپ كەلدى. ورتا مەكتەپتەرگە ارنالىپ پروفەسسور پانكراتوۆانىڭ رەداكتسياسىمەن شىققان «سسرو تاريحىنىن» ەكىنشى بولىمىندە كەنەسارىنىڭ شاپقىنشىلىعى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىس دەپ تەرىس باعالاندى. بۇل سىياقتى قاتەلىكتەر ورتا مەكتەپكە ارنالعان ادەبيەت قۇرالدارىندا دا جوق ەمەس.
ورتا مەكتەپتەرگە ارنالعان ادەبيەتتىك وقۋ قۇرالدارىنىڭ اۆتورى پروفەسسور X.جۇماليەۆ (VIII كلاسقا ارنالعان وقۋ قۇرالىندا) ۆ. بەلينسكيدىڭ – لومونوسوۆ پەن پۋشكيننىڭ ارالارىندا ۇزىلمەي كەلە جاتقان جەلىلى بايلانىس بار دەگەن پىكىرىنە سۇيەنىپ: «...بۇحاردان باستاپ ابايعا دەيىن ادەبيەتىمىزدە ۇزىلمەي كەلە جاتقان وزەك, جەلى, بايلانىس بار دەيمىز. بۇحار اتى ءمالىم ءبىرىنشى اقىن بولسا, ونان كەيىنگى دۋلات, ماحامبەت, شەرنياز, نىسانباي, شورتانباي, مۇرات تاعى باسقالار بولدى» دەپ (144-بەت) جازدى. بۇل فەودالدىق قۇرىلىستى دارىپتەگەن بۇحار, شورتانباي, دۋلات, مۇرات, نىسانباي سىياقتى كەرتارتپا اقىندار مەن قازاق حالقىنىڭ ۇلى اقىنى ابايدى قاتار قويىپ, سولارمەن «وزەكتەس», «جەلىلەس», «بايلانىستى» دەۋى ادەبيەتتىڭ دامۋ پروتسەسىنە كىر كەلتىرۋشىلىك ەدى. سوندىقتان بۇل پىكىر ۇشقارى ايتىلعان تەرىس پىكىر بولىپ تابىلادى. ادەبيەت تاريحىنىڭ وسى سىياقتى دۇرىس زەرتتەلمەۋىنىڭ سالدارىنان وقۋشى بالالارعا تاربيەلىك ءمانى جوق شىعارمالار وقۋ قۇرالدارىنان سوڭعى ۋاقىتقا دەيىن ورىن الىپ كەلدى.
X.جۋماليەۆ جولداس جوعارىدا ايتىلعان وقۋ قۇرالىندا شورتانباي سىياقتى كەرتارتپا اقىندار جونىندە ابايدىڭ:
«شورتانباي, دۋلات پەنەن بۇحار جىراۋ,
ولەڭى ءبىرى جاماۋ, ءبىرى قۇراۋ.
اتتەڭ دۇنيە-اي, ءسوز تانىر كىسى بولسا,
كەمشىلىگى ءار جەردە-اق كورىنىپ تۇر-اۋ» دەگەن ولەڭىنە تالداۋ بەرە كەلىپ, «ابايا وزىنەن بۇرىن وتكەن اتاقتى قازاق اقىندارىنا ءبىر جاعىنان سۇيسىنە وتىرسا, ەكىنشى جاعىنان ولاردى قاتاڭ سىنايدى» دەپ, شورتانباي, دۋلات, بۇحار ءتارىزدى كەرتارتپا اقىنداردى اسىرا دارىپتەيدى.
بۋحار جىراۋ جونىندە اۆتور: «بۇحار ءوز ءداۋىرىنىڭ ۇرانشىسى» دەگەنگە شەيىن باردى. سول سىياقتى VIII كلاسقا ارنالعان حرەستوماتياسىندا X.بەكحوجين بۇحاردىڭ فەودالدىق ادەت-عۇرىپتى كوتەرە دارىپتەيتىن ولەڭدەرىن وكۋشىلارعا ۇنەمى ۇسىنىپ كەلگەن.
فەودالدىق قوعامدى اڭساعان اقىنداردى دارىپتەۋ سىياقتى قاتەلىكتەر وقۋ پروگراممالارى مەن وقۋ قۋرالدارىندا ورىن الىپ وتىردى. قازاق حالقىن ۇلى ورىس حالقىنان ءبولىپ العىسى كەلگەن, حاندىعىن قۇرىپ, ۇستەمدىگىن جۇرگىزبەك بولعان سۇلتان كەنەسارى كاسىموۆ جانە ونىڭ قولشوقپارى بولىپ, جىرىن جىرلاعان نىسانباي اقىن بوكەي ورداسىندا بولعان ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسىنىڭ جىرشىسى ماحامبەت سىياقتى اكىنداردىڭ قاتارىندا دارىپتەلدى. سول سىياقتى كەنەسارى-ناۋرىزبايلاردى دارىپتەپ, ولاردى وقۋشىلاردىڭ ەسىنە سالىپ وتىرۋشىلىق ادەبيەت وقۋ كىتابىنىڭ ءار جەرىندە كەزدەسىپ وتىرادى.
X.جۋماليەۆ پەن س.مۇقانوۆتىڭ ورتا مەكتەپتىڭ IX كلاسىنا ارنالعان وقۋ قۇرالىپدا ابىلاي مەن كەنەسارىنى كوتەرە ماقتايدى جانە ولارعا ارناپ «ابىلاي», «كەنەسارى» اتتى پوەمالار جازعان مولدا كوكبايدى ابايدىڭ شاكىرتتەرىنىڭ قاتارىنا قوسىپ, ابايمەن يدەيالاس ەتىپ كورسەتپەك بولادى. سونىمەن ولار حالىق مۇددسسىنە قارسى شابۋىل جاساپ كەلگەن كەنەسارى مەن ناۋرىزبايدى وقۋ قۇرالدارىندا ەل قامىن ويلاعان ەرلەر دەپ, ولارعا ساياسي تەرىس باعا بەرىپ, سوڭعى ۋاقىتقا دەيىن ماداقتاپ كەلدى.
پروفەسسور جۇماليەۆ IX كلاسقا ارنالعان وقۋ قۇرالىندا كۇدەرى, اقمولدا, نۇرجان سىياقتى كەرتارتپا اقىنداردى «حالىق اقىندارى», حالىق قامىن جەگەن دەپ دارىپتەيدى.
وقۋ قۇرالدارىندا مۇنان باسقا كەمشىلىكتەر دە از ەمەس. جوعارىدا كورسەتىلگەن قاتە پىكىرلەردىن وسى كۇنگە دەيىن وقۋ پروگراممالارى مەن وقۋ قۇرالدارىندا ورىن تەۋىپ كەلۋىنە اۆتورلارمەن كاتار سول كىتاپتاردى قاراپ بەكىتكەن كازاق سسر وقۋ مينيسترلىگى دە جاۋاپتى.
قازاق سسر وكۋ مينيسترلىگى رەسپۋبليكامىزداعى باستاۋىش, جەتىجىلدىق, ورتا مەكتەپتەرمەن بىرگە, پەدۋچيليششەلەر مەن جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ دا وقۋ-تاربيە جۇمىسىنا جاۋاپ بەرەتىنى بەلگىلى ماسەلە. سوندىقتان وقۋ مينيسترلىگى پەدۋچيليششەلەر مەن جوعارى وكۋ ورىندارىن عىلمي تۇراقتى, يدەيالىق جاعىنان قۇندى, جۇيەلى ءبىلىم بەرە الاتىنداي وقۋ پروگرامماسىمەن, وقۋ كۇرالدارىمەن قامتاماسىز ەتىپ وتىرۋعا مىندەتتى.
جوعارى وقۋ ورىندارىنا ارنالعان وقۋ قۇرالدارى مەن ادەبيەتتەردىڭ (قازاق ءتىلى مەن قازاق ادەبيەتىنىڭ وقۋ قۇرالدارى مەن پروگراممالارى) ءبىرازى رەسپۋبليكامىزدىڭ وزىندە شىعادى. جوعارى وقۋ ورىندارىنا ارنالعان قازاق ادەبيەتى وقۋ قۇرالدارىنىڭ جوق بولعاندىعىنان وقۋ مينيسترلىگى قازاق سسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ باسىن شىعارعان جەكە مونوگرافيالارى مەن كوللەكتيۆ بولىپ شىعارعان ەڭبەكتەردى جوعارى وقۋ ورىندارىنا نەگىزگى وقۋ تۋرالى ەسەبىندە ۇسىنۋعا ءماجبۇر بولىپ وتىر. جوعارى وقۋ ورىندارىنا ۇسىنىلىپ كەلگەن قۇرالداردىڭ ىشىندە پروفەسسور م.اۋەزوۆتىڭ رەداكتسياسىمەن شىققان «قازاق ادەبيەتى تاريحىنىڭ» ءبىرىنشى تومى وقۋشى جاستارىمىز بەن حالقىمىزدىڭ بۇل جونىندە قويىپ وتىرعان تالابىن اقتاماعان ەڭبەك. بۇل كىتاپتا كەنەسارى, ناۋرىزباي حالىقتىڭ قامقورشىسى ەسەبىندە اسىرا دارىپتەلىپ, تاريحي شىندىق بۇرمالانىپ كورسەتىلگەن. قازاق ادەبيەتى تاريحىنىڭ ءبىرىنشى تومىنداعى «كەنەسارى ناۋرىزباي تۋرالى تاريحي جىر-اڭگىمەلەر» دەگەن بولىمدە ساياسي قاتەلىكتەر كەڭ ءورىس الىپ, حاندىقتى ءوز قولىنا الۋ ءۇشىن كۇرەسكەن, قازاق حالقىنىڭ جاۋى كەنەسارى قاسىموۆتىڭ تۇقىمدارى «ەل قورعانى بولعان باتىر ەدى» دەپ سىيپاتتالادى.
وسى ءبولىمدى جازعان ە.يسمايلوۆ «XIX عاسىردىڭ العاشقى جارتىسىنداعى قازاق حالقىنىڭ ۇلت-ازاتتىق جولىنداعى كۇرەستەرىنىڭ ەڭ ءبىر ىرگەلىسى كەنەسارى قاسىم ۇلى باستاعان حالىق كوتەرىلىسى ەدى» (311-بەت) دەپ تاريحي شىندىقتى كورەر كوزگە بۇرمالايدى.
قازاقستان تاريحىن جانە ادەبيەت تاريحىن بۇرمالاۋشىلىق قازاق سسر وقۋ مينيسترلىگىنە قارايتىن جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ تاريح جانە ادەبيەت كافەدرالارىندا دا ورىن تەۋىپ كەلدى. قازاقتىڭ اباي اتىنداعى پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ تاريح كافەدراسىنىڭ مەنگەرۋشىسى دوتسەنت X.ادىلگەرەەۆ ساياسي جانە ساياسي جانە تەوريالىق ەلەۋلى قاتەلىكتەر جىبەردى. دوتسەنت X.ادىلگەرەەۆ كەيىنگى ۋاقىتقا دەيىن بەكماحانوۆتىڭ ساياسي تەرىس, جات پىكىرىن جانىن سالا قورعاپ, ول پىكىردى ستۋدەنتتەر اراسىنا تاراتىپ, ماداقتاپ كەلدى.
كك(ب)پ ورتالىق كوميتەتىنىڭ «پراۆدا» گازەتىندەگى «قازاقستان تاريحىنىڭ ماسەلەلەرى ماركستىك-لەنيندىك تۇرعىدان باياندالسىن» دەگەن ماقالا تۋرالى قاۋلىسىنان كەيىن قازاق سسر وقۋ مينيسترلىگى جوعارىدا ايتىلعان كوپتەگەن قاتەلىكتەر مەن كەمشىلىكتەردى جويۋ ءۇشىن ءبىرسىپىرا شارالار بەلگىلەدى.
ەڭ الدىمەن ورتا مەكتەپتەرگە جانە پەدۋچيليششەلەرگە ارنالعان وقۋ پروگراممالارى نەگىزىنەن قايتا قارالىپ شىقتى. جوعارى وقۋ ورىندارىنا ارنالعان پروگراممالار دا قايتا قارالىپ جاتىر. كازاق حالقىنىڭ ۇلى ورىس حالقىمەن دوستاسۋىنا بوگەت جاساماق بولىپ, ەنبەكشى حالىقتى كەيىنگە سۇيرەۋگە تىرىسقان بۇحار, نىسانباي, شورتانباي, مۇرات, كوكباي سىياقتى اقىندار ورتا مەكتەپ وقۋ پروگراممالارىنان بۇتىندەي شىعارىلىپ تاستالدى.
قك(ب)پ ورتالىق كوميتەتىنىڭ قاۋلىسىن نەگىزگە الا وتىرىپ, وقۋ مينيسترلىگى قازاق سسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ تاريح جانە ءتىل-ادەبيەت ينستيتۋتتارىمەن بىرىگىپ, بارلىق وقۋ قۋرالدارىن كايتا قاراپ, تۇزەتىپ جاتىر. سول سىياقتى بۇرىن وقۋ پروگراممالارى مەن وقۋ قۇرالدارىندا ورىن تەۋىپ كەلگەن كەنەسارى مەن نىسانبايعا ارنالعان بولىمدەر جاڭا جاسالعان وقۋ پروگرامماسى مەن وقۋ قۇرالدارىنان شىعارىلىپ تاستالدى. كك(ب)پ ورتالىق كوميتەتىنىڭ «پراۆدا» گازەتىندەگى «قازاقستان تاريحىنىڭ ماسەلەلەرى ماركستىك- لەنيندىك تۇرعىدان باياندالسىن» دەگەن ماقالاسىنا بايلانىستى قاۋلىسى اۆگۋست ايىندا بولاتىن مۇعالىمدەر كەڭەسىندە وقۋ-تاربيە جۇمىستارى جونىندە قارالاتىن نەگىزگى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى رەتىندە قويىلىپ, تاريح جانە ادەبيەت ساباعىندا بولىپ كەلگەن قاتەلىكتەردى جويۋ شارالارى بەلگىلەنەدى.
بۇل شارالار قازاق تاريحىن دۇرىس ءتۇسىنىپ, وسى ۋاقىتقا دەيىن بولىپ كەلگەن كەمشىلىكتەردى تەز ارادا جويىپ, وقۋ-تاربيە جۇمىستارىنىڭ يدەيالىق دارەجەسىن كوتەرۋ ماقساتىن كوزدەيدى.
سونىمەن بىرگە قازاق تاريحى جانە قازاق ادەبيەتىنىڭ پروگراممالارى مەن وقۋ قۇرالدارىن ماركستىك-لەنيندىك ءىلىمنىڭ نەگىزىندە قايتا قاراپ, ولاردى بولىپ كەلگەن قاتەلىكتەردەن تەز ۋاقىتتىڭ ىشىندە تازارتىپ, وقۋشىلارعا ماركستىك-لەنيندىك تۇرعىدان باياندالعان وقۋ قۇرالدارىن بەرۋ قازاق سسر وقۋ مينيسترلىگىنىڭ الدىندا تۇرعان وتە شۇعىل مىندەتتەردىڭ ءبىرى بولىپ وتىر.
ءا.شاريپوۆ,
قازاق سسر وقۋ ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى
«سوتسياليستىك قازاقستان», 15 يۋن, 1951 جىل
