تاريح • 09 جەلتوقسان، 2019

شاعامان باتىر

666 رەتكورسەتىلدى

قازاق حالقى ەل باسىنا كۇن تۋعاندا بىرىگىپ قيىنشىلىقتاردى جەڭىپ، ءۇش عاسىر (1453-1781 ج.ج.) ءوز مەملەكەتتىگىن، ۇلان-عايىر جەرىنە كوز تىككەن جاۋلاردان ءوز ىسىنەن ەلدىكتى، بىرلىكتى جوعارى قويعان باتىرلار كۇشىمەن قورعاپ قالدى. ەل تاريحىندا تۇلعالار وتارشىلدىققا قارسى ۇلت-ازاتتىق كۇرەستى، جەر تۇتاستىعى مەن ەل ازاتتىعى ءۇشىن كۇرەستى دە ۇيىمداستىرىپ، باسشىلىق جاسادى. سونداي تاريحي تۇلعانىڭ ءبىرى – شاعامان باتىر ەلامان ۇلى.

جوڭعار قالماقتارى قازاق­تان جاۋلاپ العان جەرلەردە قونىس­تانىپ قالىپ وتىرعان. سولار تۇر­عان، نە ولگەن جەرلەر ءالى كۇن­گە تاستاق، قاستەك، بورالداي، بايانقول، شامالعان، قاسكەلەڭ اتىمەن اتالۋدا. ولاردى باسىپ العان جەردەن قۋىپ شىعۋ وڭايعا تۇسكەن جوق. تۇتقىندار ىشىن­د­ەگى قىزدارعا قازاق جىگىت­تەرى ۇيلەنىپ، قازاق-قالماق قۇدان­دالى تۋىستىق جولىمەن قاتار ءومىر ءسۇرىپ جاتقان جەرلەر دە بولعان. سول قالماقتىڭ ءبىرى – ناسىرقالشا. ول قازىرگى شەلەك اۋىلى تۇرعان قوياندى دەگەن جەردە بەكىنىس سالىپ، سىرتىنان اينالدىرا تەرەڭ ور قازىپ، وعان سۋ جىبەرىپ، قورعان جاساعان. 6 مىڭداي شەرىگى بولعان. سول وڭىردەگى جەرگىلىكتى قازاقتاردىڭ البان، قاڭلى، جانىس رۋلارىنا ناسىرقالشانىڭ تىزەسى ابدەن با­تادى. حالىقتى س ۇلىكتەي سورىپ، اياۋسىز قاناپ، سالىقتىڭ ءتۇرىن كوبەيتىپ، مالىن، استى-عىن كۇشپەن تارتىپ الىپ، ويى­نا كەلگەنىن ىستەگەن. كوزىنە كو­رىن­گەن جىلقىنىڭ تۇلپارىن، ايەل بىتكەننىڭ ادەمىسىن تارتىپ الىپ وتىرعان. قالماقتىڭ قارا بۇجىرى، قارا قۇش يەسى ناسىر­قالشامەن ەلامان ۇلى شاعا­مان جەكپە-جەككە شىعىپ، قازاق باتىرى بۇجىردىڭ باسىن كەسىپ العان. جەتەكشىسىنەن ايى­رىلعان قالماقتار ەلدەن قاشىپ، شىعىسقا كەتۋگە ءماج­بۇر بولادى. شاعامان باتىر تۇل­عالى، ءىرى دەنەلى، سوزگە ساراڭ، كەڭ­پە­يىل بولعان. كەنجە ءىنىسى ناي­مان­­بايدى جاقسى كورىپ بىرگە ەرتىپ جۇرگەن. قالماق با­تىرى­نىڭ باسى سالىنعان اتدوربانى اۋىل اقساقالدارىنىڭ الدىنا اكەلىپ تاستاعاندا ۇل­كەندەر: «اينالايىن، باتىر شا­عامان! ەندى تىلەگىڭدى ايت» دەگەندە، شا­عامان جاقسى كورەتىن ءىنىسى – نايمانبايعا باتا بەرۋىن سۇ­راپ­تى. قازاق حالقى بۇرىن باتى­رى مەن ەمشىسىن حاننان جوعارى سىيلاعان. اۋىل اقسا­قال­­دارىنان اق باتا العان ناي­مانباي ۇرپاعىنان كەيىن اتاق­تى ادامدار، باي، باتىر دا كوپ شىققان. شاعامان باتىر جوڭعار قالماقتارىمەن ورتا ءجۇز جەرىندە دە سوعىستارعا قا­تىس­قان. وسى ايماقتا بولعان ۇل­كەن شايقاستا باتىر قازا بولىپ، سۇيەگى سول وڭىرگە جەرلەنگەن ەكەن. قاراعاندى وبلىسى نۇ­را اۋدانى «شاعامان» اۋىلى كە­ڭەستىك كەزەڭدە «1 ماي» اتان­عان، ەل تاۋەلسىزدىگىنەن كە­يىن ەلدى مەكەننىڭ اتاۋى قايتا جاڭعىرادى.

باتىر – بارىنە ورتاق. جەر­گىلىكتى جۇرت شاعامان رۋحىن قادىر­لەپ، قاستەرلەپ، كيەلى دەپ ساناپ كەلەدى. ارعىن رۋىنىڭ – ق ۇلىم­بەت تارماعىنان تاراي­تىن شورا بەكەنوۆ قاريا: ء«بىز­دىڭ ەلدە شاعامان باتىردىڭ ەسى­مى ەرەكشە ارداقتالادى. ونىڭ ۇلى ءجۇز ءۇيسىن رۋىنان شىق­قا­نىن بىلەتىنبىز. شاعامان بابا سەكىلدى باتىرلار بايتاق قازاق جەرىن قورعاعان. ەل باسىنا كۇن تۋعاندا التى الاشتىڭ بالاسى وسىلاي تىزە قوسپاسا، مىنا ولكە ۇرپاققا مۇرا بولىپ قالار ما ەدى؟! بابالاردىڭ ىرىلىگى، نا­مىس­تىلىعى، باۋىرمالدىعى بۇگىن­گى ۇرپاققا ۇلگى بولۋعا ءتيىس. بو­لىن­بەي قازاقستان دەگەن ءبىر تىلەۋ­مەن ءومىر سۇرەتىن كە­زەڭ قاي­تا باس­تالدى» دەگەن ەدى.

2005 جىلى 14 شىلدەدە الماتى وب­لى­سىن­داعى شاعامان باتىر ۇرپاق­تارى، ەل قورعاۋ جولىندا تۋعان جەر­دەن شالعاي بارىپ، ماڭ­گىلىك قو­نى­سىن تاپقان بابا با­سى­نا جەرگى­لىكتى تۇرعىنداردىڭ كومە­گىمەن ەسكەرتكىش قويدى. ءۇش عا­سىر­­دان كەيىن تاريح قويناۋىنان ور­تا­مىزعا ورالعان باتىر بەينەسى ۇر­پا­ق­تارىنا ۇلگى، ماقتانىش بولدى.

بيىلعى شىلدەنىڭ 14 كۇنى قاراعاندى وبلىسىنا جول ءتۇسىپ الماتى وبلىسىنان 40 ادام – بابا ۇرپاقتارى تۋعانىنا 315 جىل تولۋىنا بايلانىستى شا­عا­مان اتا باسىنا بارىپ دۇعا جاساپ، داستارقان جازىپ، شاعا­مان اۋىلى تۇرعىندارىمەن قاۋىشىپ قايتتى. استا سويلەگەن اۋىل تۇرعىندارى : «شاعامان ەلامان ۇلىنا اتالارىمىز تاراپىنان قۇرمەتتىڭ ءوزى سوناۋ XVIII عاسىردا باتىردىڭ دەنەسىنىڭ بيىك دوڭەس جەرگە قويىلۋىنان باستالعانىن ەسكەرتتى. بۇگىندە بابانىڭ باسىنا كەلىپ اۋرۋ ادامدار ءتاۋ ەتىپ قونىپ كەتەدى. جەرگىلىكتى تۇرعىندار قورعانىش جانە ماقتانىش تۇتادى. ۇرپاق­تارى­نىڭ كەلىپ، باسىنا ايات وقى­تۋى باباعا دەگەن قۇرمەت، ەل قور­­عاۋدى حالقىمىزدىڭ ءبىرىن­شى ماسەلە ەتىپ قويعانىن، قاسيەت­تى قازاق جەرىن قورعاۋ – ءار ازا­مات­تىڭ مىندەتى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. زور ريزاشىلىقتارىن ءبىلدىردى»، – دەيدى باتىر ۇرپاعى ەلۋباي بايقالىق ۇلى.

بۇل – ەلدىگىمىزدىڭ بەلگىسى. جىراقتا جاتقان بابانىڭ ورنىن تاۋىپ، بەلگى ورناتۋ باتىرى بار قازاققا ورتاق ەكەنىن بىلدىرەدى جانە قازاق جەرىنىڭ ءبىرتۇتاس ەكەنىن دالەلدەيدى. تاعى دالەل، ەسىم، جاڭگىر حاندار سەرىگى بولعان اعىنتاي باتىر وربۇلاق شايقاسىنا جەتىسۋلىق قاراساي، ساربۇقا باتىرلارمەن بىرگە قاتىسىپ، جاڭگىر حاندى قالماق تۇتقىنىنان بوسات­قان. اعىنتاي مەن قاراساي با­تىر­لاردىڭ سۇيەكتەرى سول­تۇس­تىك قازاقستان وبلىسى ايىر­تاۋداعى قۇلشىنباي توبەسىندە جەرلەنگەن. باتىر بايان ەرتىس جاعا­لاۋىندا، شورعا شايقاسى­نا، اقشاۋلى ۇرىسىنا، قىتاي اسكەرىن شىعىس تۇركىستانعا شەگىندىرگەن ۇرىسقا قاتىسقان. بەيىتى قاراعاندى وبلىسى قار­قارالى اۋدانىنداعى شەكە­لەك زيراتىندا. باتىر بايان سەرىك­تەسى تەرىسكەيلىك مىقتىباي بە­كاي­دار ۇلى دا وسى جەردە قو­نىس تاپ­قان. ابىلاي حاننىڭ سەرىگى قۇ­­لەكە باتىر سۇيەگى قوجا اح­مەت ياساۋي كەسەنەسىنە جەرلەنگەن.

بۇگىندە تۋعانىنا 315 جىل تولعان شاعامان باتىر ەلامان­ ۇلىن ەسكە العاندا «الاش­پىز!» دەپ ەلدىڭ ءار ايماعىنان اتقا قو­نىپ، وتانىن شاپقىنشى-لىق­تان قورعاعان باتىر بابالار تۇل­عالارى كوز الدىمىزدا ەلەس­تەپ وتكەندەي بولادى. جاق­سىنى ارداقتاۋ، وعان قاراپ بوي تۇ­زەۋ، كىسىلىك قالىپتاستىرۋ – كۇن تار­تى­بىنەن تۇسپەيتىن ءداس­تۇر تالابى.

 

نۇرلان ەرداۋلەت ۇلى،

زەينەتكەر

 

الماتى

 

سوڭعى جاڭالىقتار

قولتاڭبا

ايماقتار • بۇگىن، 09:42

شەكاراشىلار الدانبادى

قوعام • بۇگىن، 08:22

ليتسەنزياسىنان ايىردى

قوعام • بۇگىن، 08:20

ونەرلىگە ءورىس كەڭ

ايماقتار • بۇگىن، 08:16

سىناقتان ساعى سىنباعان

ايماقتار • بۇگىن، 08:11

ۋاقىتى كەلگەن يگىلىك

تەحنولوگيا • بۇگىن، 08:05

سالەمدە بەرەكە بار

رۋحانيات • بۇگىن، 08:03

مىستى قالادا مىلتىق نەگە اتىلدى؟

ايماقتار • بۇگىن، 08:02

«ءبىر كوزدى» ءداۋ

قوعام • بۇگىن، 07:56

ەكىنشى راۋندتا سۇلاتىپ سالدى

كاسىپقوي بوكس • بۇگىن، 07:49

ءۇشىنشى كەزەڭگە وتە المادى

تەننيس • بۇگىن، 07:48

بۇيىرعانى – ءبىر جۇلدە

سپورت • بۇگىن، 07:45

جەرلەسىمىزدىڭ ايتۋلى جەڭىسى

تەننيس • بۇگىن، 07:40

اباي ءۇنى – حالىق ءۇنى

اباي • بۇگىن، 07:38

دومبىرا – دالا شەجىرەسى

رۋحانيات • بۇگىن، 07:29

شەتەلدىك كولىكتى تىركەۋ كەرەك

ساياسات • بۇگىن، 07:25

جاڭا ەكونوميكالىق باعىت قاجەت

پرەزيدەنت • بۇگىن، 07:18

ۇقساس جاڭالىقتار