جوڭعار قالماقتارى قازاقتان جاۋلاپ العان جەرلەردە قونىستانىپ قالىپ وتىرعان. سولار تۇرعان, نە ولگەن جەرلەر ءالى كۇنگە تاستاق, قاستەك, بورالداي, بايانقول, شامالعان, قاسكەلەڭ اتىمەن اتالۋدا. ولاردى باسىپ العان جەردەن قۋىپ شىعۋ وڭايعا تۇسكەن جوق. تۇتقىندار ىشىندەگى قىزدارعا قازاق جىگىتتەرى ۇيلەنىپ, قازاق-قالماق قۇداندالى تۋىستىق جولىمەن قاتار ءومىر ءسۇرىپ جاتقان جەرلەر دە بولعان. سول قالماقتىڭ ءبىرى – ناسىرقالشا. ول قازىرگى شەلەك اۋىلى تۇرعان قوياندى دەگەن جەردە بەكىنىس سالىپ, سىرتىنان اينالدىرا تەرەڭ ور قازىپ, وعان سۋ جىبەرىپ, قورعان جاساعان. 6 مىڭداي شەرىگى بولعان. سول وڭىردەگى جەرگىلىكتى قازاقتاردىڭ البان, قاڭلى, جانىس رۋلارىنا ناسىرقالشانىڭ تىزەسى ابدەن باتادى. حالىقتى س ۇلىكتەي سورىپ, اياۋسىز قاناپ, سالىقتىڭ ءتۇرىن كوبەيتىپ, مالىن, استى-عىن كۇشپەن تارتىپ الىپ, ويىنا كەلگەنىن ىستەگەن. كوزىنە كورىنگەن جىلقىنىڭ تۇلپارىن, ايەل بىتكەننىڭ ادەمىسىن تارتىپ الىپ وتىرعان. قالماقتىڭ قارا بۇجىرى, قارا قۇش يەسى ناسىرقالشامەن ەلامان ۇلى شاعامان جەكپە-جەككە شىعىپ, قازاق باتىرى بۇجىردىڭ باسىن كەسىپ العان. جەتەكشىسىنەن ايىرىلعان قالماقتار ەلدەن قاشىپ, شىعىسقا كەتۋگە ءماجبۇر بولادى. شاعامان باتىر تۇلعالى, ءىرى دەنەلى, سوزگە ساراڭ, كەڭپەيىل بولعان. كەنجە ءىنىسى نايمانبايدى جاقسى كورىپ بىرگە ەرتىپ جۇرگەن. قالماق باتىرىنىڭ باسى سالىنعان اتدوربانى اۋىل اقساقالدارىنىڭ الدىنا اكەلىپ تاستاعاندا ۇلكەندەر: «اينالايىن, باتىر شاعامان! ەندى تىلەگىڭدى ايت» دەگەندە, شاعامان جاقسى كورەتىن ءىنىسى – نايمانبايعا باتا بەرۋىن سۇراپتى. قازاق حالقى بۇرىن باتىرى مەن ەمشىسىن حاننان جوعارى سىيلاعان. اۋىل اقساقالدارىنان اق باتا العان نايمانباي ۇرپاعىنان كەيىن اتاقتى ادامدار, باي, باتىر دا كوپ شىققان. شاعامان باتىر جوڭعار قالماقتارىمەن ورتا ءجۇز جەرىندە دە سوعىستارعا قاتىسقان. وسى ايماقتا بولعان ۇلكەن شايقاستا باتىر قازا بولىپ, سۇيەگى سول وڭىرگە جەرلەنگەن ەكەن. قاراعاندى وبلىسى نۇرا اۋدانى «شاعامان» اۋىلى كەڭەستىك كەزەڭدە «1 ماي» اتانعان, ەل تاۋەلسىزدىگىنەن كەيىن ەلدى مەكەننىڭ اتاۋى قايتا جاڭعىرادى.
باتىر – بارىنە ورتاق. جەرگىلىكتى جۇرت شاعامان رۋحىن قادىرلەپ, قاستەرلەپ, كيەلى دەپ ساناپ كەلەدى. ارعىن رۋىنىڭ – ق ۇلىمبەت تارماعىنان تارايتىن شورا بەكەنوۆ قاريا: ء«بىزدىڭ ەلدە شاعامان باتىردىڭ ەسىمى ەرەكشە ارداقتالادى. ونىڭ ۇلى ءجۇز ءۇيسىن رۋىنان شىققانىن بىلەتىنبىز. شاعامان بابا سەكىلدى باتىرلار بايتاق قازاق جەرىن قورعاعان. ەل باسىنا كۇن تۋعاندا التى الاشتىڭ بالاسى وسىلاي تىزە قوسپاسا, مىنا ولكە ۇرپاققا مۇرا بولىپ قالار ما ەدى؟! بابالاردىڭ ىرىلىگى, نامىستىلىعى, باۋىرمالدىعى بۇگىنگى ۇرپاققا ۇلگى بولۋعا ءتيىس. بولىنبەي قازاقستان دەگەن ءبىر تىلەۋمەن ءومىر سۇرەتىن كەزەڭ قايتا باستالدى» دەگەن ەدى.
2005 جىلى 14 شىلدەدە الماتى وبلىسىنداعى شاعامان باتىر ۇرپاقتارى, ەل قورعاۋ جولىندا تۋعان جەردەن شالعاي بارىپ, ماڭگىلىك قونىسىن تاپقان بابا باسىنا جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ كومەگىمەن ەسكەرتكىش قويدى. ءۇش عاسىردان كەيىن تاريح قويناۋىنان ورتامىزعا ورالعان باتىر بەينەسى ۇرپاقتارىنا ۇلگى, ماقتانىش بولدى.
بيىلعى شىلدەنىڭ 14 كۇنى قاراعاندى وبلىسىنا جول ءتۇسىپ الماتى وبلىسىنان 40 ادام – بابا ۇرپاقتارى تۋعانىنا 315 جىل تولۋىنا بايلانىستى شاعامان اتا باسىنا بارىپ دۇعا جاساپ, داستارقان جازىپ, شاعامان اۋىلى تۇرعىندارىمەن قاۋىشىپ قايتتى. استا سويلەگەن اۋىل تۇرعىندارى : «شاعامان ەلامان ۇلىنا اتالارىمىز تاراپىنان قۇرمەتتىڭ ءوزى سوناۋ XVIII عاسىردا باتىردىڭ دەنەسىنىڭ بيىك دوڭەس جەرگە قويىلۋىنان باستالعانىن ەسكەرتتى. بۇگىندە بابانىڭ باسىنا كەلىپ اۋرۋ ادامدار ءتاۋ ەتىپ قونىپ كەتەدى. جەرگىلىكتى تۇرعىندار قورعانىش جانە ماقتانىش تۇتادى. ۇرپاقتارىنىڭ كەلىپ, باسىنا ايات وقىتۋى باباعا دەگەن قۇرمەت, ەل قورعاۋدى حالقىمىزدىڭ ءبىرىنشى ماسەلە ەتىپ قويعانىن, قاسيەتتى قازاق جەرىن قورعاۋ – ءار ازاماتتىڭ مىندەتى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. زور ريزاشىلىقتارىن ءبىلدىردى», – دەيدى باتىر ۇرپاعى ەلۋباي بايقالىق ۇلى.
بۇل – ەلدىگىمىزدىڭ بەلگىسى. جىراقتا جاتقان بابانىڭ ورنىن تاۋىپ, بەلگى ورناتۋ باتىرى بار قازاققا ورتاق ەكەنىن بىلدىرەدى جانە قازاق جەرىنىڭ ءبىرتۇتاس ەكەنىن دالەلدەيدى. تاعى دالەل, ەسىم, جاڭگىر حاندار سەرىگى بولعان اعىنتاي باتىر وربۇلاق شايقاسىنا جەتىسۋلىق قاراساي, ساربۇقا باتىرلارمەن بىرگە قاتىسىپ, جاڭگىر حاندى قالماق تۇتقىنىنان بوساتقان. اعىنتاي مەن قاراساي باتىرلاردىڭ سۇيەكتەرى سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى ايىرتاۋداعى قۇلشىنباي توبەسىندە جەرلەنگەن. باتىر بايان ەرتىس جاعالاۋىندا, شورعا شايقاسىنا, اقشاۋلى ۇرىسىنا, قىتاي اسكەرىن شىعىس تۇركىستانعا شەگىندىرگەن ۇرىسقا قاتىسقان. بەيىتى قاراعاندى وبلىسى قارقارالى اۋدانىنداعى شەكەلەك زيراتىندا. باتىر بايان سەرىكتەسى تەرىسكەيلىك مىقتىباي بەكايدار ۇلى دا وسى جەردە قونىس تاپقان. ابىلاي حاننىڭ سەرىگى قۇلەكە باتىر سۇيەگى قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىنە جەرلەنگەن.
بۇگىندە تۋعانىنا 315 جىل تولعان شاعامان باتىر ەلامان ۇلىن ەسكە العاندا «الاشپىز!» دەپ ەلدىڭ ءار ايماعىنان اتقا قونىپ, وتانىن شاپقىنشى-لىقتان قورعاعان باتىر بابالار تۇلعالارى كوز الدىمىزدا ەلەستەپ وتكەندەي بولادى. جاقسىنى ارداقتاۋ, وعان قاراپ بوي تۇزەۋ, كىسىلىك قالىپتاستىرۋ – كۇن تارتىبىنەن تۇسپەيتىن ءداستۇر تالابى.
نۇرلان ەرداۋلەت ۇلى,
زەينەتكەر
الماتى
