ادەبيەت • 09 جەلتوقسان، 2019

ۇلىقبەك ەسداۋلەت: ادەبيەت ادەپتەن باستالادى

257 رەتكورسەتىلدى

– ۇلىقبەك ورازباي ۇلى، قازاقستان جا­ز­­­ۋشى­لار وداعىنىڭ قۇ­رىل­عا­نىنا، مىنە، 85 جىل تولىپ وتىر. زيالى قاۋىم كوپ شوعىر­لان­عان وردا وسى شىعارما­شى­لىق وداقتار عوي، سونىڭ ىشىندە جا­­زۋ­­شى­لار وداعىن ساۋلەلى وي­دىڭ، ىزگىلىكتىڭ، جاقسىلىقتىڭ جار­­­ش­ى­سى سەكىلدى قابىلداۋ داع­­دى­­سىنا ءال-ازىرگە نۇقسان كە­لە قويعان جوق. بۇرىن «سوتسيا­ليستىك رەاليزمگ­­ە» باعىن­دى­رىل­­سا دا، ادەبيەت مەيىرىممەن، ادال­­دى­قپەن، بيىك سەزىم­دەرمەن قورەك­­تە­نە­تىن، بۇگىنگى ادەبي­ەت نەدەن ءنار الىپ، قالاي تىنىس­تاپ كە­لەدى؟

– وتە دۇرىس ايتاسىڭ. ادەبيەت ادەپتەن باستالادى. كوركەم ادەبي­ەت دەگەن ۇلاعاتتى ۇيا – مەكتەپ، قۇتتىحانا مەشىت سەكىلدى كيەلى ۇعىم، وعان ارام نيەتپەن، ارام­زا كوڭىلمەن اياق باسۋعا بولماي­دى، بارساڭ اق جۇرەكپەن، ادال ماق­سات­پەن كىرۋگە تىرىس، ال ۇنەمى باس سۇ­عار بولساڭ، بويداعى كۇمان مەن كۇناڭنان ارىلىپ، تۇبىندە تازارىپ، ىشتەي بايىپ شىعاسىڭ. ال جازۋ­شىلار وداعىنا، وسى كوركەم ادەبيەتىمى­زدىڭ ارقاسۇيەر اسقار ت­اۋى ىسپەتتى شىعارماشىلىق ۇي­ىم­­عا 85 جىل تولعانى تۋرالى وي تاريح­تىڭ تەرەڭ قاتپارلارىنا جە­تە­لە­يدى.

XVIII عاسىردا ءومىر سۇرگەن ۋگو فوسكولو دەگەن يتاليالىق اقى­ن: «ادەبيەت – ەڭ ەركىن دە تاۋەل­سىز ونەر، ەگەر ول ساتقىن بول­سا، سوقىر تيىندىق قۇنى جوق» دەگەن ەكەن. ءوزىڭ ايتىپ وتىر­عان سوتسياليستىك رەاليزم – قىلى­شى جالاڭداعان تسەنزۋرانىڭ كىن­دى­گى ءبىر ەگىزى بولعاندىقتان شىعار­ما­شى­لىق ەركىندىكتى شەكتەپ، بودان جۇيەنىڭ بوداۋىنا بايلاپ بەرگە­نى، تاۋەلسىزدىگىن تۇقىرتىپ باق­قانى اقيقات. يدەولوگيالىق دوكتري­نا­نىڭ قولجاۋلىعىنا اينالىپ، سويى­لىن سوعۋعا ءماجبۇر بولعان سونداي سۇر­قىل­تاي زاماننىڭ وزىندە ءبىزدىڭ شىنايى شىعارماشىلارىمىز كوركەم شىندىققا جۇگىنە ءبىلىپ، ادەبيەتتىڭ اسىل مۇراتىنان اينى­ما­ۋع­ا تىرىستى. ءوزىڭ تامىرىن تاپ باسىپ، تاراتا ايتىپ وتىرعانداي، ىزگىلىكتىڭ ءىزىن سالىپ، مەيىرىم مەن قايىرىمنىڭ قازىناسى بولا الدى. «قاسقا ايعىردىڭ تۇقىمى قاسقا تۋماسا دا، توبەل تۋادى» دەگەندەي، بۇگىنگى ادەبيەت – كەشەگى ادەبيەتتىڭ بەل بالاسى. دەگەنمەن، ونىڭ ىشىندە «ىشتەن شىققان شۇبار جىلان» دا، «الا دا، قۇلا دا» بار. سەبەپ قوعامدىق فورماتسيامەن بىرگە شىعار­ما­شىلىق ىزدەنىستەردىڭ دە ارناسى، باعىت-باعدارى وزگەردى. ەكى­نشى­دەن، اۋىزدىق-نوقتا، كىسەن-شى­دەر­دەن ادا-كۇدە ارىلعان جاڭا، ازات ءداۋىردىڭ اپەرگەن جاڭا مۇم­كىن­دى­كتەرى تۋىپ، قالامگەرلەرگە ينتەرنەت پەن الەۋمەتتىك جۇيەلەر ارقى­لى الەم كىتاپحانالارىنا ەمىن-ەركىن كىرىپ، الەم ادەبيەتىمەن قالاعانىڭشا سۋسىنداۋعا كەڭ جول اشىلدى. بۋرجۋازيالىق قوعامعا كوز جۇما قويىپ كەتكەنىمىزبەن، ادەبيەتتىڭ ەجەلدەن ىزگىلىككە، ادامسۇيگىشتىككە باۋليتىن فۋنكتسياسى ءبارىبىر بۇلجي قويعان جوق.

– «اد­ەب­ي ءومىر شەجىرەسى» اتتى انىق­تا­مالىقتى پاراق­تاي وتى­رىپ، قازاقستان جازۋ­شى­لار­ىنىڭ ءى سەزىندە سويلەگەن س.سەيفۋليننىڭ سوزىنەن باس­تاپ، وداق­تىڭ، جالپى ادەبيەتتىڭ ءوسىپ-وركەندەۋ پروتسەسىنە ۇيىتقى بول­عان ءى.جانسۇگىروۆتىڭ، ودان كە­يىن­گى جىلدارداعى س.مۇقانوۆ، ع.مۇستافين، ع.مۇسىرەپوۆ، ءا.ءالىمجانوۆ، ج.مولداعاليەۆ، و.سۇلەيمەنوۆ، ق.نايمانباەۆ، ن.ورازالين جاساعان باياندامالارمەن تانىسىپ، ءار كەزەڭدەگى ادە­بيەتتىڭ تاعدىرى دا، كوتەرگەن جۇگى دە ءارتۇرلى بولعانىن باعام­دا­­دىق. تاۋەل­سىز­دىك­تىڭ وتىز جىل­دى­­عىن تۇيىن­دەي­تىن تۇستاعى ادە­­بيەت­­كە قويىلاتىن باستى سۇ­راق: قوعام كۇتكەن جاڭا ءداۋىر كە­يىپ­كە­رىنىڭ بەينەسى ەلەس كۇيىن­دە كەلە مە، الدە جاسالدى ما؟

– تىڭنان تارتىلعان تاۋەلسىزدىك تاقىرىبى العاشقى ون جىلدىقتا جەدەل تولعايتىن اقىندار بولماسا، پروزاشىلار ءۇشىن وڭاي شاعىلا قويماي­تىن بىتەۋ تاس جاڭ­عاق­قا اينال­عانى راس. ويتكەنى جەت­پىس جىل بويى سومدالىپ كەلگەن ءمىنسىز مىنەزدى جاعىمدى كەيىپكەر، ۇنامدى وبراز جاساۋ ءتاسىلى جاڭا زامانعا لايىقسىز كورىندى. نارىق زامانى ادامدى دا، قوعامدى دا ىق­تى-جارعا كونبەيتىن ىمىراسىز، ىرىقسىز ىڭعايىنا بۇكتەپ باقتى. دەگەنمەن قازاق پروزاسى اۋزىن قۋ شوپپەن ءسۇرتىپ وتىرىپ قالمادى، كىبىرتىكتەپ باستاسا دا، جاڭا كەزەڭنىڭ كەشەنىنە كەرەك كىرپىشىن قۇيىپ، قابىرعاسىن قالاۋ­عا كىرىستى، وتكەننەن قالعان كەتىك­تى بىتەۋدى قولعا الدى. پرو­زا­دا العاش العا ۇمتىلعان جاستار مەن جاسامىستار بولدى: عابي­دەن قۇلاحمەتوۆ، تالاسبەك اسەم­قۇلوۆ، جۇسىپبەك قورعاسبەك، تالاپ­تان احمەتجان، نۇرعالي وراز، ديدار امانتاي، ايگۇل كەمەل­باەۆا، نۇرجان قۋانتاي ۇلى، تالعات كەڭەس­باەۆ، ساۋلە دوسجانوۆا، تاعى باسقا بۇگىنگى كۇننىڭ تىنىسىن سەز­دى­رەتىن اڭگىمە، پوۆەست، رومان­دا­رىن ۇسىندى. كەيىنىرەك كۇندەي كۇركىرەپ، اۋىر ارتيللەريا قو­سىل­دى: ءابىش كەكىلباي ۇلى، قابدەش ءجۇمادىلوۆ، مۇحتار ماعاۋين، شەرحان مۇرتازا، اكىم تارازي، انەس ساراي، تولەن ابدىك، دۋلات يسابەكوۆ، بەكسۇلتان نۇرجەكە، سوفى سماتاي، قاجىعالي مۇ­حا­مەت­قاليەۆ، كادىربەك سەگىز­باي­ ۇلى، تىنىمباي نۇرما­عا­ن­بەتوۆ، مارحابات بايعۇت، نەسىپبەك ءداۋتاي ۇلى، ديداحمەت ءاشىمحان­ ۇلى، الىبەك اسقاروۆ، سەرىك بايحونوۆ، قۋاندىق تۇمەنباي، راحىمجان وتارباەۆ جانە تاعى باسقا ومىرشەڭ اڭگىمەلەرىنە تىركەستىرە كەسەك-كەسەك تۋىندىلار ۇسىندى.

ىزدەگەن ادام وسى قالام­گەر­لەر­دىڭ جانە اتى اتالما­عان جاس جازۋشىلاردىڭ جاڭا شىعار­ما­لا­رى­نان جاڭا ءداۋىر كەيىپكەرلەرىن جازباي تابارى ءسوزسىز.

– ادەبي جانرلار جۇمىسى قا­لاي ۇيلەستىرىلىپ وتىر؟ بۇ­رىن داعدارىس جالپى ادەبيەت­تىڭ با­سىن­دا تۇرعانداي كورى­نە­تىن، ال قازىر جەكەلەگەن جانر­­لار­­دىڭ عانا تىعىرىققا تىرە­لىپ وتىرعانى بايقا­لا­دى. جانر­لار­­دىڭ باعىتى، دامۋ دەڭ­گە­يى قا­لاي؟ ادەبيەتشىلەردىڭ شى­عار­ما­­شىلىعى شىنداپ وي ەلەگىنەن وتكى­زىلىپ، شىنايى باعاسىن دەر كەزىندە الىپ جاتىر ما؟

– پروزا مەن پوەزيا، دراماتۋرگيا سالالارىندا اۋىز تولتىرىپ ايتۋعا تۇراتىن تۋىندىلار دۇنيەگە كەلدى. دۋلات يسابەكوۆ اعامىز دراماتۋرگيا تۋىن ەۋروپا تەاترلارىندا جەلبىرەتىپ ءجۇر. ءسۇلتانالى بالعاباي، يرانعايىپ، ەرمەك امانشاەۆ، سەرىك اسىلبەك، روزا مۇقانوۆا، دۋمان رامازان، ءمادينا وماروۆا، تاعى باسقا دراماتۋرگتەردىڭ پەسالارى ءوز كورەرمەنىن تاپقانىنا كۋامىز. پوە­زيا­دان تەمىرحان مەدەتبەك، يس­رايل ساپارباي، جاركەن بودەش­ ۇلى، نەسىپبەك ايت ۇلى، ەسەنعالي راۋشانوۆ، سەرىك اقسۇڭ­قار­ ۇلى، گۇلنار سالىقباەۆا، تىنىشتىقبەك ابدىكاكىموۆ، مەيىرحان اقداۋلەت ۇلى، بايبوتا قوشىم-نوعاي، ەرتاي اشىقباي، عالىم جايلىباي، باۋىرجان جاقىپ، مۇرات شايماران، مارالتاي، تالعات ەشەن ۇلى، باقىت­جان الديار، باقىت بەدەل­حان، جاراس سارسەك، اقبەرەن ەلگە­زەك، ەرلان ءجۇنىس، تاعى باسقا اقىن­دار­دىڭ زاماناۋي جىرلارى مەن پوەما­لا­رىندا جاڭا ءداۋىر تىنىس­تاپ تۇر.

سونداي-اق ول جانرلارمەن قا­تارلاسا ساتيرا مەن بالالار، جاس­تار ادەبيەتى دە ويداعىداي دامىپ كەلەدى. بىراق بۇكىل جانردا­عى­لار­دىڭ ءبارى بىردەي شىنايى باعاسىن ۋاقتىلى الىپ جاتىر دەپ ايتا المايمىن. سەبەبى ءبىز كوركەم سىندى ورىستەتە الماي وتىر­مىز. ءاليا بوپەجانوۆا، باقىت ساربالاەۆ، تۇرسىنجان شاپاي، ءامىرحان مەڭدەكە سياقتى سارابدال سىنشىلار قاعىنان بەزگەن كيىكتەي وزگە ورىسكە اۋىپ، ەت جاقىن جانرلارىنا جولاماي ءجۇر. ادەبي سىنعا بۇل كۇندە ءامينا قۇرمانعاليەۆا، امانگەلدى كەڭشىلىك ۇلى، باعاشار تۇرسىنباي ۇلى سياقتى تاعى باس­قا بىرەن-ساران عانا ساۋساقپەن سانار­لىقتاي دارىندى، تالعامپاز قالامگەرلەر بولماسا، كوبى بەت­تەي­تىن ەمەس. ال شىعارمالارعا دەگەن قوعامدىق پىكىردى وياتاتىن دا، پايىمداپ، تۇجىرىمدايتىن دا، ءتۇيىندى ءسوزىن ايتاتىن دا سىنشىلار قاۋىمى ەكەنى ايان.

– جازۋشىلار وداعىنىڭ اي­ماق­­تاعى بولىمشە باس­شى­­لارى قا­يتا تاعايىندالدى. كوپشىلىگى جاس­تار. جاس­تارعا باسىمدىق بە­رۋ­دىڭ سىرىنا توقتالساڭىز...

– ايماقتاعى بولىمشە باسشى­لا­رىنىڭ ىشىنەن قاراعاندىداعى فيليال ديرەكتورى، اقيىق اقىن سەرىك اقسۇڭقار ۇلى ەلدەن بۇرىن ءوتى­نىش بەرىپ، ءوز ەركىمەن جۇمىستان بوساتۋدى سۇراپ، ورنىنا تالانتتى پروزاشى ءارى اقىن، «قاسىم» جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورى سەرىك ساعىنتايدى ۇسىندى. كوپ ۇزاماي جام­بىل وبلىستىق بولىمشە باس­تى­عى كورنەكتى پروزاشى نەسىپبەك ءداۋتاي ۇلى دا ءوز ورنىنا تالانتتى اقىن حاميت ەساماندى قويۋدى ءوتىندى. «اق جايىقتىڭ اق شاعا­لاسى» اتانعان اقىن اپامىز اقۇش­تاپ باقتىگەرەەۆا دا، كەرەكۋ­دە­گى كۇرەسكەر اقىن، فيليال باسشىسى ارمان قاني دا كەيىنگى كەزدەرى سونداي ءوتىنىش بىلدىرۋدە. ماسەلە – مازاسىز مىندەتتەن مويىن بوساتىپ، بىرىڭعاي شىعارماشىلىقپەن الاڭسىز اينالىسسام دەگەن بايلامدا.

– وندا ۋاقىتتىڭ جاڭا تالابى جۇ­مىستىڭ دا جا­­ڭا­شا ءتاسىلى مەن فورماسىن قاج­ەت ەتەتىنى بەل­گى­لى. باسقار­ما­نىڭ تورا­عا­لى­عىنا كەلگە­لى باسقا­رۋ­دىڭ قان­داي قيىن­دى­عىمەن بەتپە-بەت كەل­دىڭىز؟ قانداي وي ءتۇيىپ جاتىرسىز؟ قازاق­ستان جازۋ­شىلار وداعى قا­لاي ءومىر ءسۇرىپ جاتىر؟

– قۇدايعا شۇكىر، ادەبيەتتى قۇر­مەت­تەيتىن، قالام­گەر­لەر­گە جانا­شىر ابزال ازامات تابىلىپ، جازۋ­­شى­لار وداعىن تىعىرىقتان الىپ شىعۋعا قولۇشىن بەردى. ءوزى­­مىز دە «كۇندىز وتىرمادىم، تۇندە ۇيىقتامادىم، قىزىل قا­نىم­­دى اعىزدىم» دەپ كۇلتەگىن جىرلاعانداي، كۇنى-ءتۇنى تىنىمسىز جۇمىس ىستەپ، قاراجات تابۋعا نەگىز­دەل­گەن كوپتەگەن جاڭا جوبا جاساپ، ىسكە قوستىق. ءسويتىپ شاش اعارتىپ، جۇيكە جۇقارتىپ، جۇرەكتى قىسقان نەبىر قيىندىقتىڭ ءبارى باستىعىرىلىپ كورگەن تۇستەي بولىپ قالدى.

ءبىزدى قۇتقارعان «رۋحاني جاڭ­عى­رۋ» باعدارلاماسى بولدى. جاڭا جوبالاردىڭ ارقاسىندا قورجى­نىمىزعا تام-تۇمداپ بولسا دا قارجى تۇسە باستادى. قىزمەت­كەر­لەرىمىزگە اقىرىنداپ ايلىق تولەپ، ۇيىمىمىزدىڭ موينىنا جىلداپ جينالعان سالىقتار مەن نەسيەلەردەن بىرتىندەپ قۇتى­لىپ، جۇمىس ىرعاعىن قالىپتى جاع­­دايعا تۇسىردىك. مەلجەمدى جوبالاردى قولعا الىپ، استا­نا­نىڭ 20 جىلدىعىنا ارنالعان حالىقارالىق پوەزيا فەستيۆالى، ءدۇبىرلى ەۋرازيالىق جازۋشىلار فورۋمى، بيىل كوكتەمدە نۇر-سۇلتان قالاسىندا وتكەن جىبەك جولى بويىنداعى استانالار قالام­گەرلەرىنىڭ فورۋمىن ۇيىمداس­تى­رىپ، ءوزىمىزدى ىستە سىناپ كوردىك. كەلە-كەلە اسا ءىرى مەگاجوباعا تاۋەكەل ەتتىك. ول – بيىل قىركۇيەكتىڭ باسىندا ەلوردادا وتكەن بۇكىل ازيا جازۋشىلارىنىڭ ءى فورۋمى. ازيا­نىڭ 44 مەملەكەتىنىڭ 38-ىنەن 80-گە تارتا قالامگەر قاتىس­قان بۇل باسقوسۋ مادەنيەت پەن ادەبيەت تاريحىنا كىردى. بۇعان دە­يىن مۇنداي فورۋم ەلىمىزدە ءبىر-اق رەت، 46 جىل بۇرىن الماتىدا ازيا-افريكا جازۋشىلارىنىڭ V كون­فەر­ەن­تسيا­­سى رەتىندە وتكىزىلگەن بولاتىن. وسى كەزدەسۋلەر كەزىندە كوپ­تەگەن ەلدىڭ جازۋشىلار ۇيىم­دا­رىمەن مەموران­دۋمدارعا قول قو­يىپ، ءوزارا بايلانىستار ورنات­تىق.

– تالانتتى ادامدار تىر­شى­لىككە يكەمسىز كەلەدى دەپ قور­عاش­­تاپ كەلدىك، ەندىگى نارىق­تىڭ قاتال زاڭى مەن ەرەجە­سىن قالام­گەر­لەردىڭ جاس-جاسامىسى بار، تو­لىقتاي ءتۇ­سىنىپ، مويىن­سۇ­نىپ قال­عان بولار؟

– ءتۇسىن­ۋىن ءتۇسىندى عوي. بىراق ودان نە پايدا؟ قوعام­دىق فورما­تسيا اۋىسسا دا، قالامگەرلەردىڭ باسىم كوپشى­لى­گى­نىڭ مىنەز-قۇلقى جاڭا زامانعا بەيىمدەلە الماي وتىر. جاراتقان اقىن-جازۋشىعا قالامگەرلىك دارىن بەر­گە­نىمەن، كوممەرتسيالىق قابىلەت بەرمەگەن. كەشەدەن بۇگىنگە اتتاعان اعا بۋىن جازۋشىلاردىڭ بىرەن-سا­را­نى بولما­سا، نەگىزىنەن، شىعارما جازۋ­دان باسقانى بىلمەيتىن ولاق، وراشولاق، بەيعام، كوبىسى سوزگە پىسىق بولعانىمەن، ءوزىڭ بايقا­عان­داي، تىرشىلىك پەن تۇرمىسقا يكەمسىز، الىم-بەرىم ساۋدادان ما­قرۇم، نارىقتىڭ قاتىگەز ەزگى­سى­نەن قورعانۋعا قابىلەتسىز كەلە­دى. مويىنسۇنعانى سونشالىق، «قۇداي سالدى – ءبىز كوندىك» دەگەن قورعانسىز كۇيدە. ءبىر زامانداعى كۇرەپ الارداي قالاماقى تاعى جوق. سوندىقتان دا ءبىز ولارعا قارجىلاي، ماتەريالدىق جانە مو­رال­دىق كومەك بولسىن دەپ وبلىس اكىمدەرىنە حات جازىپ، جەرگىلىكتى قالامگەرلەرگە گرانت، ستي­پەنديا تاعايىنداۋىن، ماراپاتتار اپەرىپ، كىتاپتارىن شىعا­رىپ بەرۋىن سۇراپ وتىرمىز.

بىرنەشە وبلىستىڭ ادەبيەتتى قۇر­مەتتەي بىلەتىن مارتەبەلى اكىم­دە­رى ۇسىنىستارىمىزعا قۇلاق اسىپ، جوبا-جوسپارلارىمىزدى قول­داپ، قۋاتتاپ وتىر. اسىرەسە ءبىز­دىڭ باستامالارىمىزعا ۇنەمى وڭ كوزبەن قارايتىن اتىراۋ وبلى­سىنىڭ اكىمى نۇرلان نوعاەۆ پەن الماتى قالاسىنىڭ اكىمى باقىتجان ساعىنتاەۆتىڭ، اقتوبە وبلى­سىنىڭ اكىمى وڭداسىن ءورازا­لين­نىڭ قالامگەرلەرگە دەگەن اسا زور جاناشىرلىعىن اتاپ ايتۋدى پارىزىم دەپ سانايمىن. ولار ادەبيەت الەمىنە ۇلكەن قامقورلىق جاساپ كەلەدى. سوندىقتان ولارعا جانە ەلوردامىزداعى اباي داڭ­عى­لىنىڭ كورنەكتى جەرىنەن «قا­لامگ­ەرلەر اللەياسىن» اشىپ، قوس جاعا­لاۋدىڭ توعىسقان تۇسىنان جازۋشىلار وداعىنىڭ فيليالىنا ەڭسەلى عيمارات سىيلاپ، ءىشىن جيھازعا تولتىرىپ، كوممۋنالدىق شىعىندارىنا دەيىن شەشىپ بەرگەن نۇر-سۇلتان قالاسىنىڭ اكىمى التاي كولگىنوۆكە العىسىمىز زور. سونداي-اق جاس قالامگەرلەرگە كوڭ­ىل بولگەن الماتى، قاراعاندى، اقمولا، جامبىل وبلىستارىنىڭ باسشىلارى اماندىق باتالوۆقا، جەڭىس قاسىمبەككە، ەرمەك مار­جىق­­پاەۆقا، تاعى باسقا جانە «اباي الەمى» كىتاپحاناسىن شىعارىپ وتىرعان شىعىس ءوڭىرىنىڭ اكىمى دانيال احمەتوۆكە، سونىمەن قاتار كورىكتى كوشەلەرىنە ۇلى اباي­دان باس­تاپ اقبەرەنگە دەيىنگى اقىن­داردىڭ جىر شۋماقتارى مەن كورنەكتى سۋرەتتەرىن جارقىراتا ءىلىپ، شىمكەنتكە پوەزيالىق شىراي قوسقان جاس اكىم ەرلان ايتا­حانوۆ­قا ريزاشىلىق بىلدىرەمىز.

– وسى ۋاقىتقا دەيىن حالىق قولىنا قالام ۇستا­عان مىق­تى­لارد­ىڭ ءيىر-قيىر مىنە­زىنە كەشى­رىم­مەن قاراپ، مۇم­كىن­دى­گىن­شە قادىرلەپ، الاقانىنا سالىپ ايالاپ باقتى. ولاردىڭ ۇعىمىندا اقىن اقىن ەمەس،  پەرىشتە ەدى. جازۋشىنى دا ءپىر تۇتىپ، ءار شى­عار­ماسىنا تابىندى. بىراق سويتسە دە سىن ساعات­تا­رىندا، تاع­دىرى تارازىعا تارتىلىپ جاتاتىن تۇستا ءۇنسىز قالسا، قارا ورمان قازاقتىڭ ولاردى كەشى­رە الماي­تىن قاتالدىعى دا بار. حا­لىق قازىر قالام­گەر­دى ءدال وسى­­لاي قادىرلەي مە، بيلىك ونىڭ سوزىمەن كەشە­گىدەي ساناسا ما؟

– ونداي كوزقاراس ءالى دە بار. جازۋشىلارىمىزدىڭ العى شەبىندە اۋزى دۋالى اقساقالدارىمىز بەن قاي ورتادا بولسىن ءباتۋالى پىكىر، ورنىقتى وي ايتا بىلەتىن بىلىكتى، بەدەلدى قايراتكەرلەرىمىز جوق ەمەس. ەلدىك ماسەلەلەردە، ءتىل مارتەبەسى، جەر تاعدىرى تار­تىس­قا تۇسكەن الماعايىپ تۇس­تار­دا قالامگەر قاۋىم «بەتىڭ بار، ءجۇ­زىڭ بار» دەمەي بيلىككە ءوز كەسىمىن ايتا ءبىلدى. اسىرەسە اعا بۋىن­نىڭ ارقاشان دا شىندىق بيى­گىنەن تابىلىپ، كۇرەسكەرلىك، قاي­رات­كەر­لىك تۇعىردان كورىنگەنىنە تاريح كۋا. ولارمەن حالىق تا، بيلىك تە ساناسادى. بىراق بۇرىن ۇلت مۇد­دە­سىن قورعاپ جۇرگەن بىرەن-ساران اسا بەدەلدى جاسى ۇلكەن اعا قالامداستارىمىز كەيىنگى ۋاقىت­تار­داعى باسقوسۋلاردا مىنبەگە شىعا قالسا، ەلدىڭ، ادەبيەتتىڭ جايىنان بۇرىن وزدەرىن وزدەرى دارىپ­تەۋ­گە دەن قويا باستاعانى بايقالادى. حالىق قازانىن قايناتۋدا شارشاپ-شالدىعىپ جاتسا دا، ولارعا الاش جۇرتى ريزا. دەمەك، كوپتىڭ ويىن ايتۋدا ولاردىڭ ءسوزىن جال­عاي­تىن، ورنىن باساتىن جاڭا بۋىن قالام قايراتكەرلەرى كەرەك. قاي جازۋشىعا بولسىن قالاۋ­لى­سىنداي قارايتىن حالىق بىزدەن مەدەۋ بولار مىنەز، دەمەۋ بولار ءسوز كۇتەدى.

– سوڭعى ۋاقىتتا وداق توڭىرەگىندە دە، پەن-كلۋب جاعىندا دا ادەبي فو­رۋم­دار ءجيى وتكىزىلىپ ءجۇر. الەم­نىڭ ءار ەلىنەن كەلەتىن قالامگەرلەردىڭ ارقاي­سى­سى دا اعىل­شىن تىلىن­دە اعىپ تۇرادى، ورىسشاسى دا سۋ توگىل­مەس جورعاداي. ال ءبىزدىڭ قالام­گەر­­لە­رىم­ىز­دىڭ شەت تىلى­نەن ماق­رۇم بولۋىن نەمەن تۇسىن­دىر­سەك بولا­دى؟..

– راس، ۇلتتىق ادەبيەتكە دەگەن وڭ كوزقاراس قالىپتاسىپ كەلەدى. پرەزيدەنت پەن ونىڭ اكىمشىلىگى، مەملەكەتتىك حاتشى، اكىمدەر مەن مينيسترلەر جازۋشىلار وداعىنا مويىن بۇرىپ، قۇلاق ءتۇرىپ، قولداي باستاعانىنا شۇكىرشىلىك ايتامىز. ولاردىڭ القاۋىمەن «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى اياسىندا «ادەبي ولكەتانۋ» جوباسىن ىسكە اسىردىق. سونىڭ ارقاسىندا اۋىلدان، ولكە تاريحىنان قول ءۇزىپ قالعان قانشاما قالامگەر ەل مەن جەردى ارالاپ، جاڭا شىعارمالار جازىپ، قالاماقىسىن الدى. جازعاندارى ەندى كىتاپ بولىپ جارىق كورمەكشى.

قازاق ادەبيەتىنىڭ ەكى تومدىق انتولوگياسى بۇۇ-نىڭ الەمگە ەڭ كوپ تاراعان التى تىلىنە اۋدارىلىپ، تۇساۋكەسەرلەرى بىرىنەن سوڭ ءبىرى ءوتىپ جاتىر.

ءتىل ءبىلۋ تۋرالى بىرەر ءسوز. كوپ ءتىل بىلگەن ادام كوشە­لى كەلەدى. وعان مۇرات اۋەزوۆ، ەسەنعالي راۋشانوۆ، باقىتجان قاناپيانوۆ، داۋرەن بەرىكقاجى ۇلى، تاناگوز تولقىن­قىزىن مىسالعا تارتار ەدىم. ولار قازاق ادە­بيەتى­نىڭ كۇللى دۇنيەگە قانات جايۋىنا زور ەڭبەك ءسىڭىرىپ ءجۇر. بۇرىن بىزدە ورىس تىلىنەن باسقا شەت ءتىلىن بىلۋگە دەگەن ىنتا بولماعان. سۇرانىس بولماعان سوڭ ىنتا قايدان بولسىن؟

ال بىلتىردان بەرى ۇيىمداس­تى­رىلعان حالىقارالىق فورۋم­داردان كەيىن قالامگەرلەر قاۋى­مىن­دا ونداي سۇرا­نىس پايدا بولدى. شەت تىلدەردىڭ، سونىڭ ىشىندە اعىل­شىن ءتىلىنىڭ قاجەتتىلىگى انىق سەزىلدى. مۇنى ءۇش تۇعىرلى تىلگە قارسى بولىپ جۇرگەن كەيبىر قالام­داس­تارىمىزدىڭ وزدەرى ىشتەي مويىندادى. ءبىز ازيا فورۋمىن وتكىزەردە جازۋشىلار وداعىنا شەت تىلدەرىن مەڭگەرگەن كىلەڭ جاس­تاردى جۇمىسقا تارتتىق، وعان قوسا «توماس ەديۋكەيشن» كومپا­نياسىنان ەكى مۇعالىم جالداپ، قىزمەتكەرلەرىمىزدى جاز بويى اعىلشىن ءتىلى كۋرسىنان وتكىزدىك. «جەتى ءتىلدى بىلگەن ەر جەتى جۇرتتىڭ قامىن جەر» دەگەن بار. ءبىزدىڭ اقىن-جازۋشىلارىمىز جەتى جۇرتتىڭ قامىن جەمەي-اق، ءوز شىعار­ماسىنىڭ قامىن جەۋى ءۇشىن دە ءتىل ءبىلۋى قاجەت ەكەنىن باعام­داپ قالدى. ءوز قازانىندا ءوزى قايناي بەرمەي، شەتەلدىك قالامداستارىمەن ارالاسىپ، شەت تىلىنە اۋدارىلاتىن كەزەڭ كەلدى. بۇل ءتىل ءبىلۋ ماسەلەسىندە قازىردىڭ وزىندە جاستاردىڭ موينى وزىق تۇر.

– ءبىز، ادەتتە، اقىن مەن جازۋ­شى­نىڭ ءوز بولمىسىن جازعان شىعارماسىنان تانىپ جاتامىز. «اقىننان كەلەر قاۋىپ جوق، ەگەر ونىڭ اشۋىنا تيمەسەڭ» دەپ كەلەتىن ولەڭ جولدارى بولۋشى ەدى. اقىن رەتىندە ءسىزدى نە اشىن­دىرادى، نە اشۋلاندىرادى؟

– كوپە-كورىنەۋ جاسالعان ادىلەت­سىز­دىك اشىندىرادى، جالعان­دىق پەن ەكىجۇزدىلىكتەن جەك كورەتىنىم جوق.

– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.

 

اڭگىمەلەسكەن

ايگۇل احانبايقىزى،

«Egemen Qazaqstan»

 

سوڭعى جاڭالىقتار

«اقىلعا ساۋلە قونباسا...»

قوعام • بۇگىن، 08:03

بوكسشىلار الەمدىك رەيتينگتە جوعارىلادى

كاسىپقوي بوكس • بۇگىن، 07:55

قازاقى اس: ءداستۇر مەن ءدام

رۋحانيات • بۇگىن، 07:51

تەرەزەدەن قاراما...

رۋحانيات • بۇگىن، 07:49

قىزمەت بارىسىندا قازا تاپتى

رۋحانيات • بۇگىن، 07:44

بوزىنگەندى يدىرگەن كۇي ەدى...

رۋحانيات • بۇگىن، 07:42

«كوحلەار نۋكلەۋس» كومەككە كەلدى

ايماقتار • بۇگىن، 07:40

اعا مەن ءىنى

قوعام • بۇگىن، 07:30

ىسقاق قاجى اۋليە

رۋحانيات • بۇگىن، 07:25

قابان، تاڭكى جانە بىدىق

رۋحانيات • بۇگىن، 07:23

قايىق كۇتكەن كۇن

رۋحانيات • بۇگىن، 07:21

«ۇلتقا قىزمەت ەتۋ – مىنەزدەن»

ساياسات • بۇگىن، 07:16

جاستاردىڭ جارقىن باستاماسى

ايماقتار • بۇگىن، 06:53

بالا اۋىرسا، ءبارىمىز جاۋاپتىمىز

مەديتسينا • بۇگىن، 06:48

اباي ءسوزى – قازاقتىڭ بويتۇمارى

قازاقستان • بۇگىن، 06:36

ۇقساس جاڭالىقتار