ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ بۇۇ-نىڭ سۋ كونۆەنتسياسى مۇشەلەرىنىڭ سەگىزىنشى سەسسياسىندا «سۋ ادامزاتتىڭ شەكتەۋلى قورى جانە ونىڭ جەتىسپەۋشىلىگى الەم ايماقتارىنىڭ تۇراقتى دامۋىنا كەدەرگى كەلتىرەدى» دەگەن بولاتىن. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ تا قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا اۋىز سۋ ماسەلەسىن شەشۋگە الداعى ءۇش جىلعا 250 ملرد تەڭگە بولىنەتىنىن ايتقان ەدى. «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىندا دا سۋ كوزدەرىنە يە بولۋ گەوساياساتتىڭ ماڭىزدى فاكتورى رەتىندە بەلگىلەنگەن.
اۋىز سۋ ماسەلەسىندەگى پروبلەمانىڭ جەتكىلىكتى ەكەنىن سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋ مەن ونىڭ جۇمىسىن قاداعالاۋ بىرنەشە مينيسترلىككە جۇكتەلگەنىنەن-اق بايقاۋعا بولادى. ماسەلەن, اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى سۋ شارۋاشىلىعىنداعى نىساندار مەن تەحنيكالاردىڭ قولدانىلۋىن باقىلاسا, ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى سۋ ساپاسىنا جاۋاپتى. ال اۋىز سۋ مەن جەراستى سۋ قورلارى يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ مينيسترلىگىنە مىندەتتەلسە, اۋىز سۋ ساپاسىن باقىلاۋ, سۋ نىساندارىنىڭ سانيتارلىق جاعدايى دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ قۇزىرەتىندە. ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگى بولسا سۋدى قولدانۋ, سۋ قورىن قورعاۋ, سۋمەن قامتاماسىز ەتۋدى باقىلايدى. وسىنىڭ بارلىعى ەسەپ كوميتەتى جۇرگىزگەن تەكسەرىستە دە ەسكەرىلگەن. نەگىزىنەن, 1995 جىلعا دەيىن سۋ كوميتەتى ءوز الدىنا دەربەس مەكەمە بولعان-دى.
پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى قايرات قوجامجاروۆ بۇل قۇرىلىمنىڭ 8 رەت قايتا قۇرىلىپ, ءارتۇرلى مينيسترلىكتەردىڭ قولاستىنا وتكەنىن ايتادى. سايكەسىنشە, ۇيىمنىڭ مىندەتتەرى, ستراتەگياسى, ءتىپتى ماماندارى دا وزگەرىسكە تۇسۋگە ءماجبۇر بولدى. جالپى, ەگەمەندىك العالى سۋ ماسەلەلەرىن شەشۋگە مەملەكەت قازىناسىنان تەك باعدارلامالىق قۇجاتتار شەڭبەرىندە 790 ملرد تەڭگە كولەمىندە قارجى بولىنگەن. ال 2011 جىلدان بەرى قاراي سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ شارالارىنا 589 ملن تەڭگە جۇمسالعان. «اق بۇلاق», «اۋىز سۋ» باعدارلامالارىنا 1,2 ترلن تەڭگە قاراستىرىلعان. 2003 جىلى حالقىمىزدىڭ 53 پايىزى عانا اۋىز سۋمەن قامتىلسا, بۇگىندە بۇل كورسەتكىش 77 پايىزعا جەتكەن.
2003 جىلى 9 شىلدەدە سۋ كودەكسى قابىلداندى. دەگەنمەن بۇل قۇجاتتا سۋ شارۋاشىلىعى قۇرىلعىلارى, مەملەكەتتىك مونيتورينگ پەن باقىلاۋ جۇرگىزۋ ەرەجەلەرى سياقتى قوسىمشا 6 اكت ەسكەرىلمەگەن. وعان قوسا, سۋ شارۋاشىلىعىنا قاتىستى جوعارىدا اتالعان 6 قۇرىلىمنىڭ اراسىنداعى ءوزارا بايلانىس رەتتەلمەگەن. سونىمەن بىرگە سۋ شارۋاشىلىعى نىساندارى مەن قۇرىلعىلارىنىڭ تىركەۋى دە جاسالماعان. ەسەپ كوميتەتى جۇرگىزگەن اۋديت ناتيجەسىندە, گيدروتەحنيكالىق قۇرىلعىلاردىڭ كوبى ەسكىرگەنى انىقتالدى. گيدروتەحنيكالىق قۇرىلعىلاردىڭ جوندەۋى مەن رەكونسترۋكتسياسىندا دا قۇرىلىس جانە بيۋدجەت زاڭناماسىن بۇزۋ فاكتىلەرى تىركەلىپ, 21 ملرد تەڭگە ءتيىمسىز قولدانىلعانى انىقتالدى. ماسەلەن, جەزقازعان قالاسىنداعى ەسكۋلين سۋ جەتكىزگىشىنىڭ قۇرىلىسى كەزىندە تەحنيكالىق كەڭەس پوليەتيلەندى قۇبىرلاردى شىنىپلاستيكالىق قۇبىرلارمەن اۋىستىرۋدى ۇيعارادى. بۇل جوندەۋلەر 385 ملن تەڭگەگە جوسپارلانادى. قۇرىلىس اياقتالعان سوڭ گيدراۆليكالىق تەكسەرۋلەر كەزىندە 69 جارىلىس تىركەلىپ, ولاردى قايتادان پوليەتيلەندى قۇبىرلارمەن اۋىستىرۋ قاجەتتىگى تۋىندايدى. بۇعان جوعارىداعى سوماعا قوسىمشا 1,1 ملرد تەڭگە جۇمسالادى. ال «استانا سۋ ارناسى» مكۇ نۇر-سۇلتان قالاسى بويىنشا وزدەرىنە تيەسىلى 1361 شاقىرىم قۇبىردىڭ 28 پايىزى 30 جىلدان بەرى, 32 پايىزى 10 جىلدان بەرى قولدانىلىپ كەلە جاتقانىن ايتادى. ال بارلىق قۇبىردىڭ 40 پايىزى (539 شاقىرىم) جاڭادان ورناتىلعان, قولدانىس مەرزىمى 10 جىلعا جەتپەگەن. قۇرىلىم اقپاراتىنا سۇيەنسەك, ەلورداداعى قۇبىردىڭ 41,5 پايىزى ەسكىرگەن. بۇگىنگە دەيىن ونىڭ 10 پايىزى عانا جوندەۋدەن ءوتىپتى. سونداي-اق اۋديت بارىسىندا سمەتا باعاسىن تىم جوعارى كورسەتۋ فاكتىلەرى دە انىقتالعان. اۋديت اياسىندا تەكسەرىلگەن 10 سۋ شارۋاشىلىعى نىسانىندا-اق سمەتا باعاسىن اسىرۋ 5,5 ملرد تەڭگە بولىپ وتىر. جالپى, سۋ رەسۋرستارى كوميتەتىنىڭ 2,5 ملرد تەڭگە كولەمىندە قارجى زاڭناماسىن بۇزۋ, 26,3 ملرد تەڭگەنى ءتيىمسىز پايدالانعانى, 189 تەحنيكالىق اقاۋ انىقتالدى.
سۋ رەسۋرستارى سالاسىنداعى قۇرىلعىلاردىڭ ەسكىرۋى مەن جاڭارتىلماۋى سەبەبىنەن سۋدىڭ دا ۇلكەن شىعىنى بولاتىنىن ەسكەرگەن ءجون. كوممۋنالدىق جەلىلەردىڭ 57 پايىزى ەسكىرگەن بولسا, جىل سايىن ولاردىڭ 5 پايىزى عانا جاڭارتىلادى. 2018 جىلعى سۋ شىعىنىن ەسەپتەيتىن بولساق, ءبىر عانا الماتى قالاسىنداعى كورسەتكىش 33 پايىزدى كورسەتىپ وتىر. بۇل دەگەنىمىز جىلىنا 74 ملن تەكشە مەتر سۋ نەمەسە 4 ملرد تەڭگەنىڭ بوسقا كەتكەنى. جالپى, نورما بويىنشا 1 ادام ايىنا 11,7 تەكشە مەتر سۋ قاجەت ەتەتىنىن ەسكەرسەك, بۇل جارتى ميلليونعا جۋىق تۇرعىنى بار قالانىڭ 1 جىلدا جۇمسايتىن مولشەرى. سۋدى ىسىراپ ەتۋ كورسەتكىشتەرى باسقا قالالاردا دا جوعارى. نۇر-سۇلتان, شىمكەنت قالالارى مەن جامبىل, اقتوبە, قوستاناي وبلىستارىندا 13-16 پايىز شاماسىندا. قورىتا ايتقاندا, 2018 جىلى 218 ملن تەكشە مەتر سۋدىڭ زايا كەتكەنى, سايكەسىنشە 16 ملرد تەڭگە كولەمىندە شىعىن كەلگەنى ءمالىم بولدى. وسى سالاعا جاۋاپتى قۇرىلىمداردىڭ سۋدى ۇنەمدەۋ قۇرىلعىلارىنا ءتيىستى نازار اۋدارمايتىنىن دا ايتا كەتكەن ءجون. رەسپۋبليكامىزداعى 1117 ۇيىمنىڭ اينالىمدى سۋمەن قامتۋ تەحنولوگياسىن تەك 131 ۇيىم ەنگىزگەن, بۇل – جالپى كورسەتكىشتىڭ 11,7 پايىزى. سۋ شىعىنىنىڭ حالىقارالىق ستاتيستيكاسىنا قارايتىن بولساق, ەلىمىزدىڭ جاعدايى قۋانتارلىق ەمەس. قازاقستان 40 پايىزدىق كورسەتكىشپەن اقش (11%), رەسەي (21%), ۇلىبريتانيادان (23%) كەيىن تۇر.
رەسپۋبليكامىزداعى سۋ قويمالارى مەن سۋ توعاندارىنىڭ كوبى جەكەمەنشىككە وتكەنى بەلگىلى. 309 سۋ قويماسىنىڭ 89-ى مەملەكەت, 191-ءى كوممۋنالدى, 35-ءى جەكە تۇلعالاردىڭ قاراۋىندا. 2006 جىلعى دەرەككە سۇيەنسەك, ولاردىڭ 45-ءى اپاتتىق جاعدايدا بولعان. ال سوڭعى ەسەپ بويىنشا, 433 سۋ توعانىنىڭ التاۋىنىڭ عانا قاۋىپسىزدىك دەكلاراتسياسى بار. ولاردىڭ قولدانىس مەرزىمى 40 جىلدان اسقانىن دا ەسكەرگەن ءجون. ءاۋ باستا سۋ شارۋاشىلىعى نىساندارىن جەكە تۇلعالاردىڭ مەنشىگىنە بەرۋ ارقىلى ولاردىڭ جاعدايىن جاقسارتۋ كوزدەلگەن-ءدى. الايدا, توعان مەن قويما يەلەرىنىڭ ولارعا ينۆەستيتسيا تارتپاي, پايدانى وزدەرى يەمدەنىپ كەلگەنى بەلگىلى. وعان 43 ادامنىڭ ولىمىنە سەبەپ بولعان قىزىلاعاشتاعى وقيعا دالەل.
سۋدىڭ زايا كەتۋى ءبىر ماسەلە بولسا, ەلىمىزدىڭ سۋ قورى – ەكىنشى ماسەلە. ويتكەنى جەراستى سۋ قورىنىڭ كولەمى تەك 30-50 جىل بۇرىن انىقتالعان. سودان بەرى جاڭارتىلعان اقپارات جوق. جەراستى سۋ قورىنىڭ دا جاعدايى مۇشكىل. ويتكەنى گيدروگەولوگيالىق ساڭىلاۋلار سۋ قورلارىنا ۇلكەن قاۋىپ تۋعىزىپ وتىر. ال ولاردىڭ سانى از ەمەس, ەسەپ كوميتەتىنىڭ تەكسەرىسى ناتيجەسىندە 1740 ەكەنى انىقتالدى. گەوگرافيا ينستيتۋتىنىڭ عالىمدارى رەسپۋبليكانىڭ سۋ قورى جىل سايىن تومەندەپ كەلە جاتقانىن ايتادى. 1960 جىلدارى سۋ قورى 120 تەكشە كيلومەتر بولسا, قازىردە ونىڭ كولەمى 101-ءدىڭ شاماسىندا. سۋ قورىنىڭ 56 پايىزى عانا قازاقستاندا ورنالاسىپ, قالعان 44 پايىزى ترانسشەكارالىق وزەندەر ارقىلى كەلەتىنى ءمالىم. وسى ورايدا دۇنيەجۇزىلىك بانك سۋدىڭ جەتىسپەۋشىلىگىنەن 2050 جىلى ءىجو كورسەتكىشى 6 پايىزعا تومەندەيتىنىن حابارلايدى. ال دۇنيەجۇزىلىك رەسۋرستار ينستيتۋتى بۇگىندە 2 ملرد ادامنىڭ سۋ تاپشىلىعى بار جەرلەردە ءومىر ءسۇرىپ جاتقانىن ايتادى. جەر شارىنىڭ 70 پايىزى سۋ ەكەنىن ەسكەرسەك, سۋ تاپشىلىعىنىڭ بولۋىنىڭ ءوزى پارادوكس. تەحنولوگيا مەن جاساندى ينتەللەكتىنىڭ دامۋى دا اۋىز سۋ ماسەلەسىنىڭ ءتۇيىنىن تاپپاي وتىر. ال سوڭعى 50 جىلداعى الەمدە بولعان 507 قاقتىعىستىڭ سەبەبى – سۋ. ونىڭ 21-ءى اسكەردىڭ ارالاسۋىمەن اياقتالدى.
سۋدىڭ دا سۇراۋى بارىن تەك تۇرمىستا ەمەس, مەملەكەتتىك دەڭگەيدە قاراماۋىمىزدىڭ سالدارىنان مەملەكەت بيۋدجەتىنىڭ دە, سۋ قورىنىڭ دا ءتيىمسىز پايدالانعانى انىقتالىپ وتىر. قىسقاسى, سۋدىڭ اينالاسىندا شۋ كوبەيىپ تۇر. از سۋدىڭ ءوزىن ۇنەممەن پايدالانۋ بىلاي تۇرسىن, سۋعا قاتىستى قارجىنىڭ اياعىن قۇردىمعا جىبەرۋ دە حالىقتىڭ قازىناسىنا ۇلكەن سالماق تۇسىرەدى. ەسەپ كوميتەتىنىڭ تەكسەرىسى وسىنىڭ ايعاعى. ەندەشە, مەملەكەت سۋ رەسۋرستارىن ءتيىمدى پايدالانۋمەن قاتار, وعان بولىنگەن قارجىنى دا قاتاڭ قاداعالاۋ قاجەت.
