وسى تۇستا الماتىنىڭ دامۋ ستراتەگياسىن جاساۋ بارىسىندا الەمدىك مەگاپوليستەردىڭ ءتۇرلى تاجىريبەلەرى قاراستىرىلعانىن دا جينالعانداردىڭ قاپەرىنە سالدى. قازىر الەم ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەردى باستان كەشىپ جاتىر. «الەمدەگى كەيبىر قالالار نەلىكتەن قارىشتاپ العا جىلجىپ, تابىسقا جەتەدى دە, ال ەندى بىرەۋلەرى, كەرىسىنشە, كەدەيلەنەدى؟» دەگەن سۇراق تەك قازاق ءۇشىن ەمەس, الەم ءۇشىن وزەكتى.
«سان-فرانتسيسكو حالقىنىڭ جان باسىنا شاققانداعى تابىسى – امەريكانىڭ ەڭ كەدەي قالالىق ايماعىنا قاراعاندا ءۇش ەسە جوعارى. سان-فرانتسيسكو سىرى كەلەسى ءۇش ءتۇرلى سەبەپكە بايلانىستى. ءومىر سۇرۋگە قولايلى تاماشا كليمات جاعدايلارى – اقش-تىڭ قولايلى كۇن بەلدەۋى, دامىعان ينفراقۇرىلىم جانە اقش-تاعى ەڭ ۇزدىك بيزنەس-كليمات.
«جالپى, الماتى دا «كۇن بەلدەۋىندە» تۇر. مەن تەك كليماتتى عانا ايتىپ تۇرعانىم جوق. سان-فرانتسيسكو سياقتى قالالاردىڭ جولى بىزگە وتە قىزىقتى. قالالىق ەكونوميكانىڭ قۇرىلىمدىق مانەۆرىنىڭ يدەياسى وسىدان شىعادى» دەپ اتاپ ءوتتى باقىتجان ساعىنتاەۆ.
الماتى ينۆەستكليمات بويىنشا جەتەكشى ورىنعا يە. دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ ۇلتىشىلىك رەيتينگىسىندە الماتى بيزنەستى جۇرگىزۋ جەڭىلدىگى بويىنشا قازاقستاننىڭ بارلىق ءوڭىرى اراسىندا ءبىرىنشى ورىندا تۇر. 2019 جىلدىڭ قىركۇيەك ايىندا Fitch اگەنتتىگى الماتىعا ۆۆۆ نەسيەلىك رەيتينگىن – قازاقستاننىڭ دەربەس رەيتينگ دەڭگەيىن بەردى, بۇل ينۆەستيتسيا ءۇشىن تاۋەكەلدىڭ تومەنگى دەڭگەيىن بىلدىرەدى.
ءىس جۇزىندە قازاقستانداعى ەڭ ۇزدىك بيزنەس-كليمات الماتىدا. سونىمەن قاتار ورتالىق ازياداعى وزگە بىردە-ءبىر مەگاپوليس مۇنداي حالىقارالىق نەسيەلىك رەيتينگكە يە ەمەس. «قالا ەكونوميكاسىنىڭ كولەمى – 12,1 ترلن تەڭگەنى نەمەسە 35 ملرد دوللاردى قۇرايدى. بۇل – جالپى ىشكى ءونىمنىڭ بەسىنشى جانە سالىقتاردىڭ تورتتەن ءبىر بولىگى. الماتى – جالپى وڭىرلىك ءونىمى جان باسىنا شاققاندا 19 مىڭ دوللارعا جۋىقتايتىن, ورتالىق ازياداعى ەڭ تابىستى مەگاپوليس. مەگاپوليستە ءومىر ءسۇرۋ ساپاسى مەن جايلىلىقتى ارتتىرۋ ءۇشىن ءبىز قىسقا-مەرزىمدى جانە ورتامەرزىمدى دامۋ جوسپارلارىنىڭ ارنايى پاكەتىن قابىلدادىق. ولار ءبىرىنشى كەزەكتە «جاڭا الماتىعا», ياعني مەگاپوليستىڭ شەتكى اۋداندارىنا, سونداي-اق الماتى اگلومەراتسياسىنا قاتىستى. ەكى جوسپار دا قالانىڭ كەزەك كۇتتىرمەيتىن ماسەلەلەرىن جىلدام شەشۋگە باعىتتالعان: سۋمەن جابدىقتاۋ, جارىقتاندىرۋ, اباتتاندىرۋ جانە قاۋىپسىزدىك» دەپ ءسوزىن ءبىر ءتۇيىپ ءوتتى شاھار باسشىسى.
الماتىنىڭ دامۋ جوسپارىندا باسىمدىق بەرەتىن كەلەسى ترەند – كرەاتيۆتى يندۋستريالار. بۇل تەك الماتى ەمەس, ەكونوميكانىڭ ەڭ پەرسپەكتيۆالى باعىتىنىڭ ءبىرى بولماق. «ستيۆ دجوبستىڭ بۇگىنگى الەمدە يدەيالار ەڭ قۇندى تاۋارعا اينالادى دەگەنىن ەستەرىڭىزگە سالعىم كەلەدى. بۇل پىكىر دالەلدەنۋدە. الەمدىك ءىرى كورپوراتسيالار قازىردىڭ وزىندە ءبىلىم كاپيتالىنا تۇبەگەيلى اۋىسقان. ماسەلەن, الەمدىك كومپانيالاردىڭ نارىقتىق قۇنىنداعى ماتەريالدىق ەمەس اكتيۆتەردىڭ ۇلەسى سوڭعى 40 جىلدا 17%-دان 84%-عا دەيىن ءوستى. الەمدەگى ءىرى كومپانيالار رەيتينگىندە العاشقى ورىنداردى Google, Apple, Facebook, Amazon يەلەنەدى» دەپ اتاپ ءوتتى الماتى اكىمى.
ودان ءارى قالا اكىمى كرەاتيۆتى يندۋستريالار پاركىن سالۋ جوباسىن باستاۋدى جوسپارلاپ وتىرعانىن تىلگە تيەك ەتتى. بۇل پارك ماتەريالتانۋ, ەنەرگيانى ساقتاۋ جانە تاسىمالداۋ, كريوگەنيكا, كۆانتتىق ماتەريال, استروفيزيكا, وپتيكالىق فيزيكا, جوعارى ەنەرگيا فيزيكاسى, وپتو جانە ميكروەلەكترونيكا, سىعىلعان ماتەريا تەورياسى, بيوتەحنولوگيالار, مەديتسينا, جەر تۋرالى عىلىمدار جانە ت.ب. سياقتى سالالاردا جاڭا ازىرلەمەلەردى دامىتۋمەن اينالىسادى.
وسىعان دەيىن كلاسسيكالىق ونەردى دامىتۋ مەن ولاردى دوتاتسيالاۋ دەڭگەيىن تومەندەتۋ ءۇشىن الماتىدا قالانىڭ ارنايى تەاتر ونەرىن دامىتۋ ستراتەگياسى جاسالاتىنى ايتىلىپ كەلگەن بولاتىن. باستى ماقسات – تەاتردى تەك قالا تۇرعىندارى ءۇشىن عانا ەمەس, جاقىن قالالار مەن ەلدەر ءۇشىن دە تارتىمدى ەتۋ. ء«بىز تەاترعا بارۋ مادەنيەتىن قايتا جاڭعىرتۋىمىز قاجەت. بۇعان ءبىز اۋقىمدى الەمدىك دەڭگەيدەگى ساحنا, وپەرا جانە بالەت جۇلدىزدارىن تارتىپ, تەاتر فەستيۆالدارىن وتكىزۋ ارقىلى قول جەتكىزەمىز. الماتىنىڭ مادەني مۇراسى مەن ءبىلىم بازاسىن ەسكەرسەك, قالانىڭ ورتالىق ازياداعى ساحنا ونەرىنىڭ ورتالىعى بولۋعا تولىق مۇمكىندىگى بار. وسىلايشا, ورتالىقازيالىق ايماقتىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن وسى ونەر تۇرلەرىن سۇيەتىندەردى تارتۋعا بولادى», دەيدى باقىتجان ساعىنتاەۆ.
ودان ءارى قالا اكىمى «جاڭا الماتى» مەن اگلومەراتسيانى دامىتۋ جوسپارلارى قالالىق ەكونوميكا ءۇشىن ماڭىزدى درايۆەرلەر ەكەنىن اتاپ ءوتتى. وسى ارتىقشىلىقتاردىڭ بارلىعى بىزگە كەيىنگە قالدىرماي, قالامىزدى كۇشتى, سەرپىندى ءوسىپ كەلە جاتقان, باسەكەگە قابىلەتتى ەتە ءتۇسۋ ءۇشىن قالا ەكونوميكاسىندا قۇرىلىمدىق مانەۆردى باستاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
«مۇنداي قۇرىلىمدىق مانەۆردىڭ ءمانى نەدە؟» دەگەن ساۋالعا اكىم ۇستانىمىن تومەندەگىدەي نەگىزدەپ ءوتتى.
«بۇگىندە قالا ەكونوميكاسىندا جەتەكشى سالا كوتەرمە جانە بولشەك ساۋدا – شامامەن 32%; ودان كەيىن قارجىلىق (10%) جانە جىلجىمايتىن م ۇلىكپەن جاسالاتىن ءىس-شارالار (8,3%). ونەركاسىپ, قۇرىلىس, الەۋمەتتىك ەكونوميكا جانە جاڭا يندۋستريانىڭ ۇلەسى شامالى. بۇل رەتتە, كوبىنەسە ءداستۇرلى جانە ارحايكالىق ساۋدانىڭ (باراحولكالار, بازارلار جانە ۇيدەگى ساۋدا) ءرولى باسىم. ەلەكتروندى كوممەرتسيانىڭ جالپى ۇلەسى 3-5%-دان اسپايدى. مۇنداي جاعداي قالانىڭ قارقىندى دامۋىن ەداۋىر تەجەيدى. بۇل قالا ەكونوميكالىق جۇيەسىنىڭ ءالسىز تۇستارى بولماق», دەيدى باقىتجان ساعىنتاەۆ.
الماتىدا ەلىمىزدەگى ەڭ ءىرى سالىق تولەۋشى كومپانيالاردىڭ ۇشتەن ءبىرى, وتىزدان اسا ترانسۇلتتىق كومپانيا, بانكتەردىڭ 90%-ى, بىرلەسكەن كاسىپورىنداردىڭ 43%-ى جانە ءىرى حالىقارالىق كاسىپورىندار ورنالاسقان, جاقىندا بۇۇ-نىڭ 14 ارنايى اگەنتتىگى ءۇشىن جاڭا عيمارات اشىلدى. الماتى بۇۇ تۇراقتى دامۋ ماقساتتارىنا, ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جانە دامۋ ۇيىمى ستاندارتتارىنا, الەمدىك ۇزدىك تاجىريبەلەرگە سۇيەنەدى. سمارت تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋدە الماتىنىڭ وزىندىك ەرەكشەلىكتەرى, باسىمدىقتارى مەن تاجىريبەسى بار. سولاردىڭ نەگىزىندە قاعازسىز قۇجات اينالىمى جولعا قويىلىپ, بىرقالىپتاندى. مىسالى, ينتەرنەت ارقىلى كاسىپورىن تىركەۋ, ەسەپ-قيساپ جۇرگىزۋ, ءتۇرلى مازمۇنداعى وتىنىشتەر بەرۋ سياقتى قولدانىستاعى ونلاين-سەرۆيستەر بار. «قازپوشتا» مالىمەتتەرىنە سۇيەنسەك, ەلەكتروندى ساۋدانىڭ 55%-ى قالاعا تيەسىلى. ال بۇۇ رەيتينگىندە ەلەكتروندى ۇكىمەتتى ەنگىزۋ بويىنشا الماتى 25-ورىندا. قالا اكىمى جۇرگىزىلەتىن قۇرىلىستار, تۇرعىن ءۇي, كولىك دالىزدەرى, ءبىلىم, دەنساۋلىق سالاسىنا قاتىستى جەتىستىكتەردى مالىمدەپ, بولاشاقتا الماتىنىڭ ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىعى جانە دامۋ ستراتەگياسى بويىنشا ناقتى قادامداردىڭ جۇيەلى ءارى قارقىندى جۇزەگە اساتىندىعىن ايتتى.
الماتى ينۆەستيتسيالىق فورۋمىندا قۇنى 2,3 ملرد دوللارعا باعالانعان 31 كەلىسىمگە قول قويىلدى. قول قويىلعان قۇجاتتار اراسىندا الماتى حالىقارالىق اۋەجايىنا TAV Airports حولدينگىنىڭ ينۆەستيتسيالارى ەڭ كوپ تالقىلاندى. الماتى اكىمى باقىتجان ساعىنتاەۆ پەن TAV Airports باسشىسى ساني شەنەر 700 ميلليون دوللار كولەمىندەگى مەموراندۋمدى ماقۇلدادى, بۇل قارجى اەروپورت تەرمينالىن كەڭەيتۋگە جۇمسالادى. سونداي-اق Downtown Almaty بيزنەس-ورتالىعىنىڭ جوبالارىنا 300 ملن, Smart City جوبالارىنا 250 ميلليون دوللار, قالانىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنا 232 ميلليون دوللار جانە 200 ورىندىق ەمحانا قۇرىلىسىنا 200 ميلليون دوللار بولىنەتىنى دە وسى فورۋم بارىسىندا بەلگىلى بولدى. قول قويىلعان وزگە كەلىسىمدەردىڭ جالپى سوماسى 100 ميلليون اقش دوللارى شاماسىندا. «TAV Airports» حولدينگىن ساتۋ بويىنشا مامىلەنىڭ اياقتالعانى تۋرالى وسى فورۋم بارىسىندا بىلدىك. اۋەجايدىڭ جاڭا ينۆەستورلارى 150 ميلليون ەۋرو ينۆەستيتسيا سالۋدى جوسپارلاپ وتىر. TAV Airports حولدينگىنىڭ باسشىسى ساني شەنەرانىڭ ايتۋىنشا, بۇل مامىلە اۋەجايدىڭ ينۆەستيتسيالىق مۇمكىندىكتەرىن جاقسارتادى. ء«بىزدىڭ كومپانيا VPE Capital جەرگىلىكتى سەرىكتەسىمەن بىرلەسىپ كەلىسىم جاساسۋدا. ول ءىس جۇزىندە اياقتالدى. الماتى اۋەجايى ۇلكەن. ءبىز بۇل قالانىڭ بولاشاعىن كورىپ وتىرمىز, سوندىقتان وعان 150 ميلليون ەۋرو ينۆەستيتسيا سالۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز», دەدى شەنەرا.
ول سونىمەن قاتار جولاۋشىلار اعىنىنىڭ 1 ميلليون ادامعا ارتۋى اۋەجايدا 1 مىڭ جانە قالادا 1 مىڭ جۇمىس ورنىن قۇرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىنىن ايتتى. قالا اكىمى باقىتجان ساعىنتاەۆتىڭ سوزىمەن ايتقاندا, الماتىنىڭ تابىستى بولۋىنا بارلىق قاجەتتى العىشارتتار بار, اتاپ ايتقاندا تۇرعىنداردىڭ جوعارى ءبىلىم دەڭگەيى, وزىق كاسىپكەرلىك, كۇشتى كرەاتيۆتى كلاسس.
بۇل – الماتىنى وزگەلەردەن ەرەكشەلەندىرىپ تۇراتىن باستى ەرەكشىلىك.
دەمەك, بيزنەس-كليماتتىڭ الماتىعا, الماتىنىڭ بيزنەس-كليماتقا «ستاۆكا» جاسايتىن كەزى كەلدى. تابىستىلىق فورمۋلاسى دا وسى فاكتوردىڭ بەتالىسىنا قاراپ ايقىندالادى.
