بيزنەس • 29 قاراشا، 2019

قازاقستانداعى ەڭ ۇزدىك بيزنەس-كليمات – الماتىدا

52 رەتكورسەتىلدى

Almaty Investment Forum جۇمىسىنا قاتىسۋ ءۇشىن 700-دەن استام ىسكەر توپتىڭ وكىلدەرى تىركەلىپتى. الماتى اكىمدىگىنىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى ۇسىنعان مالىمەتتەردە دەلەگاتتاردىڭ 142-ءسى شەتەلدىك، 126-سى قازاقستانداعى حالىقارالىق كومپانيالاردىڭ وكىلى ەكەن. فورۋمنىڭ نەگىزگى مىندەتى – الماتى كاسىپكەرلەرى مەن شەتەلدىك ينۆەستورلار اراسىندا ديالوگ ورناتۋ. ولاردى قىزىقتىراتىن سۇراقتارعا جاۋاپ بەرىپ، بيزنەس ءۇشىن وزەكتى ماسەلەلەردى تالقىلاۋ. الماتى قالاسىنىڭ اكىمى باقىتجان ساعىنتاەۆ الماتىدا ەڭ باتىل جوسپارلار مەن ءىرى ينۆەستيتسيالاردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن اسا قولايلى كەزەڭ ەكەنىنە توقتالدى. سەبەبى بۇل فورۋم الماتىدا الداعى 30 جىلعا ارنالعان دامۋ ستراتەگياسى قالىپتاسىپ جاتقان تاريحي ساتتە ءوتتى.

وسى تۇستا الماتىنىڭ دامۋ سترا­تەگياسىن جاساۋ بارىسىن­دا الەم­دىك مەگاپوليستەردىڭ ءتۇرلى تاجى­ري­بە­لەرى قاراستىرىلعانىن دا جينالعان­دار­دىڭ قاپەرىنە سالدى. قازىر الەم ينتە­گراتسيا­لىق ۇدەرىستەردى باستان كە­شىپ جاتىر. «الەمدەگى كەي­بىر قا­لالار نەلىكتەن قارىشتاپ العا جىلجىپ، تا­بىسقا جەتەدى دە، ال ەندى بىرەۋلەرى، كەرىسىنشە، كە­دەي­لەنەدى؟» دەگەن سۇراق تەك قازاق ءۇشىن ەمەس، الەم ءۇشىن وزەكتى.

«سان-فرانتسيسكو حالقىنىڭ جان باسىنا شاققانداعى تابىسى – امە­ريكانىڭ ەڭ كەدەي قالالىق ايماعىنا قاراعاندا ءۇش ەسە جوعارى. سان-فرانتسيسكو سىرى كەلەسى ءۇش ءتۇرلى سەبەپكە بايلانىستى. ءومىر سۇرۋگە قو­لايلى تاماشا كليمات جاعدايلارى – اقش-تىڭ قولايلى كۇن بەلدەۋى، دامىعان ينفراقۇرىلىم جانە اقش-تاعى ەڭ ۇزدىك بيزنەس-كليمات.

«جالپى، الماتى دا «كۇن بەلدەۋىندە» تۇر. مەن تەك كليماتتى عانا ايتىپ تۇر­عانىم جوق. سان-فرانتسيسكو سياقتى قا­لا­­لاردىڭ جولى بىزگە وتە قىزىقتى. قا­­لالىق ەكونوميكانىڭ قۇرىلىمدىق مانەۆرىنىڭ يدەياسى وسىدان شىعادى» دەپ اتاپ ءوتتى باقىتجان ساعىنتاەۆ.

الماتى ينۆەستكليمات بويىنشا جەتەك­شى ورىنعا يە. دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ ۇلتىشىلىك رەيتينگىسىندە الماتى بيزنەستى جۇرگىزۋ جەڭىلدىگى بويىنشا قازاق­ستاننىڭ بارلىق ءوڭىرى اراسىندا ءبىرىنشى ورىندا تۇر. 2019 جىلدىڭ قىر­كۇيەك ايىندا Fitch اگەنتتىگى الما­تىعا ۆۆۆ نەسيەلىك رەيتينگىن – قازاق­ستاننىڭ دەربەس رەيتينگ دەڭگەيىن بەردى، بۇل ينۆەستيتسيا ءۇشىن تاۋەكەلدىڭ تومەنگى دەڭگەيىن بىلدىرەدى.

ءىس جۇزىندە قازاقستانداعى ەڭ ۇزدىك بيزنەس-كليمات الماتىدا. سونىمەن قا­تار ورتالىق ازياداعى وزگە بىردە-ءبىر مەگاپوليس مۇنداي حالىقارالىق نە­سيە­لىك رەيتينگكە يە ەمەس. «قالا ەكونو­مي­كاسىنىڭ كولەمى – 12،1 ترلن تەڭگەنى نەمەسە 35 ملرد دوللاردى قۇرايدى. بۇل – جالپى ىشكى ءونىمنىڭ بەسىنشى جانە سالىق­تاردىڭ تورتتەن ءبىر بولىگى. ال­ماتى – جال­پى وڭىرلىك ءونىمى جان باسىنا شاق­قان­دا 19 مىڭ دوللارعا جۋىقتايتىن، ور­تالىق ازياداعى ەڭ تابىستى مەگاپو­ليس. مەگاپوليستە ءومىر ءسۇرۋ ساپاسى مەن جايلىلىقتى ارتتىرۋ ءۇشىن ءبىز قىس­قا-مەرزىمدى جانە ورتامەرزىمدى دامۋ جوس­پار­لارىنىڭ ارنايى پاكەتىن قابىل­دادىق. ولار ءبىرىنشى كەزەكتە «جاڭا ال­ماتىعا»، ياعني مەگاپوليستىڭ شەتكى اۋدان­دارىنا، سونداي-اق الماتى اگلومەراتسياسىنا قاتىستى. ەكى جوسپار دا قالانىڭ كەزەك كۇتتىرمەيتىن ماسەلەلەرىن جىلدام شەشۋگە باعىتتالعان: سۋمەن جاب­دىقتاۋ، جارىقتاندىرۋ، اباتتاندىرۋ جانە قاۋىپسىزدىك» دەپ ءسوزىن ءبىر ءتۇيىپ ءوتتى شاھار باسشىسى.

الماتىنىڭ دامۋ جوسپارىندا باسىمدىق بەرەتىن كەلەسى ترەند – كرەا­تيۆتى يندۋستريالار. بۇل تەك الماتى ەمەس، ەكونوميكانىڭ ەڭ پەرسپەكتيۆالى باعى­­تىنىڭ ءبىرى بولماق. «ستيۆ دجوبستىڭ بۇگىنگى الەمدە يدەيالار ەڭ قۇندى تاۋارعا اينالادى دەگەنىن ەستەرىڭىزگە سالعىم كەلەدى. بۇل پىكىر دالەلدەنۋدە. الەمدىك ءىرى كورپوراتسيالار قازىردىڭ وزىندە ءبى­لىم كاپيتالىنا تۇبەگەيلى اۋىسقان. ماسە­لەن، الەمدىك كومپانيالاردىڭ نارىق­تىق قۇنىنداعى ماتەريالدىق ەمەس اكتيۆ­تەردىڭ ۇلەسى سوڭعى 40 جىلدا 17%-دان 84%-عا دەيىن ءوستى. الەمدەگى ءىرى كومپانيالار رەيتينگىندە العاشقى ورىنداردى Google، Apple، Facebook، Amazon يە­لەنەدى» دەپ اتاپ ءوتتى الماتى اكىمى.

ودان ءارى قالا اكىمى كرەاتيۆتى يندۋس­تريا­لار پاركىن سالۋ جوباسىن باستاۋدى جوسپارلاپ وتىرعانىن تىلگە تيەك ەتتى. بۇل پارك ماتەريالتانۋ، ەنەرگيا­نى ساقتاۋ جانە تاسىمالداۋ، كريوگەنيكا، كۆانتتىق ماتەريال، استروفيزيكا، وپتي­كالىق فيزيكا، جوعارى ەنەرگيا فيزيكاسى، وپتو جانە ميكروەلەكترونيكا، سىعىلعان ماتەريا تەورياسى، بيوتەحنولوگيالار، مەديتسينا، جەر تۋرالى عىلىمدار جانە ت.ب. سياقتى سالالاردا جاڭا ازىرلەمەلەردى دامىتۋمەن اينالىسادى.

وسىعان دەيىن كلاسسيكالىق ونەردى دامىتۋ مەن ولاردى دوتاتسيالاۋ دەڭگەيىن تومەندەتۋ ءۇشىن الماتىدا قالا­نىڭ ارنايى تەاتر ونەرىن دامىتۋ ستراتەگياسى جاسا­لاتىنى ايتىلىپ كەلگەن بولاتىن. باستى ماقسات – تەاتردى تەك قالا تۇر­عىن­دارى ءۇشىن عانا ەمەس، جاقىن قالالار مەن ەلدەر ءۇشىن دە تارتىمدى ەتۋ. ء«بىز تەاترعا بارۋ مادەنيەتىن قاي­تا جاڭ­عىرتۋىمىز قاجەت. بۇعان ءبىز اۋقىم­دى الەمدىك دەڭگەيدەگى ساحنا، وپەرا جانە بالەت جۇلدىزدارىن تارتىپ، تە­اتر فەس­تيۆالدارىن وتكىزۋ ارقىلى قول جەت­­كىزەمىز. الماتىنىڭ مادەني مۇراسى مەن ءبىلىم بازاسىن ەسكەرسەك، قالانىڭ ورتالىق ازياداعى ساحنا ونەرىنىڭ ورتا­لىعى بولۋعا تولىق مۇمكىندىگى بار. وسى­ل­اي­شا، ورتالىقازيالىق ايماقتىڭ تۇك­پىر-تۇكپىرىنەن وسى ونەر تۇرلەرىن سۇيە­تىندەردى تارتۋعا بولادى»، دەيدى باقىتجان ساعىنتاەۆ.

ودان ءارى قالا اكىمى «جاڭا الماتى» مەن اگلومەراتسيانى دامىتۋ جوسپارلارى قالالىق ەكونوميكا ءۇشىن ماڭىزدى دراي­ۆەرلەر ەكەنىن اتاپ ءوتتى. وسى ارتىق­شىلىقتاردىڭ بارلىعى بىزگە كەيىنگە قالدىرماي، قالامىزدى كۇشتى، سەرپىندى ءوسىپ كەلە جاتقان، باسەكەگە قابىلەتتى ەتە ءتۇسۋ ءۇشىن قالا ەكونوميكاسىندا قۇرى­لىمدىق مانەۆردى باستاۋعا مۇم­كىندىك بەرەدى.

«مۇنداي قۇرىلىمدىق مانەۆردىڭ ءمانى نەدە؟» دەگەن ساۋالعا اكىم ۇستانى­مىن تومەندەگىدەي نەگىزدەپ ءوتتى.

«بۇگىندە قالا ەكونوميكاسىندا جەتەكشى سالا كوتەرمە جانە بولشەك ساۋدا – شامامەن 32%; ودان كەيىن قار­جىلىق (10%) جانە جىلجىمايتىن م ۇلىكپەن جاسالاتىن ءىس-شارالار (8،3%). ونەركاسىپ، قۇرىلىس، الەۋمەتتىك ەكونو­ميكا جانە جاڭا يندۋستريانىڭ ۇلەسى شا­مالى. بۇل رەتتە، كوبىنەسە ءداستۇرلى جانە ارحايكالىق ساۋدانىڭ (باراحولكالار، بازارلار جانە ۇيدەگى ساۋدا) ءرولى باسىم. ەلەكتروندى كوممەرتسيانىڭ جالپى ۇلەسى 3-5%-دان اسپايدى. مۇنداي جاعداي قالا­نىڭ قارقىندى دامۋىن ەداۋىر تەجەيدى. بۇل قالا ەكونوميكالىق جۇيەسىنىڭ ءالسىز تۇستارى بولماق»، دەيدى باقىتجان ساعىن­تاەۆ.

الماتىدا ەلىمىزدەگى ەڭ ءىرى سالىق تولەۋ­­شى كومپانيالاردىڭ ۇشتەن ءبى­رى، وتىزدان اسا ترانسۇلتتىق كومپانيا، بانكتەردىڭ 90%-ى، بىرلەسكەن كاسىپورىنداردىڭ 43%-ى جانە ءىرى حا­لىق­ارالىق كاسىپورىندار ورنالاسقان، جاقىندا بۇۇ-نىڭ 14 ارنايى اگەنتتىگى ءۇشىن جاڭا عيمارات اشىلدى. الماتى بۇۇ تۇراقتى دامۋ ماقساتتارىنا، ەكونو­ميكالىق ىنتىماقتاستىق جانە دامۋ ۇيىمى ستاندارتتارىنا، الەمدىك ۇزدىك تا­جىريبەلەرگە سۇيەنەدى. سمارت تەحنولو­گيالاردى ەنگىزۋدە الماتىنىڭ وزىندىك ەرەكشەلىكتەرى، باسىمدىقتارى مەن تاجىريبەسى بار. سولاردىڭ نەگىزىندە قاعازسىز قۇجات اينالىمى جولعا قويى­لىپ، بىرقالىپتاندى. مىسالى، ينتەرنەت ارقىلى كاسىپورىن تىركەۋ، ەسەپ-قيساپ جۇرگىزۋ، ءتۇرلى مازمۇنداعى وتى­نىشتەر بەرۋ سياقتى قولدانىستاعى ون­لاين-سەرۆيس­تەر بار. «قازپوشتا» ما­لىمەت­تەرىنە سۇ­يەن­سەك، ەلەكتروندى ساۋدانىڭ 55%-ى قالاعا تيەسىلى. ال بۇۇ رەيتينگىندە ەلەك­­تروندى ۇكىمەتتى ەنگىزۋ بويىنشا الماتى 25-ورىندا. قالا اكىمى جۇر­گىزىلەتىن قۇرىلىستار، تۇرعىن ءۇي، كولىك دالىز­دەرى، ءبىلىم، دەنساۋلىق سالاسىنا قاتىستى جەتىستىكتەردى مالىمدەپ، بولا­شاقتا الماتىنىڭ ينۆەستيتسيالىق تار­تىم­دىلىعى جانە دامۋ ستراتەگياسى بو­يىنشا ناقتى قادامداردىڭ جۇيەلى ءارى قار­قىندى جۇزەگە اساتىندىعىن ايتتى.

الماتى ينۆەستيتسيالىق فورۋمىن­دا قۇنى 2،3 ملرد دوللارعا باعالانعان 31 كەلىسىمگە قول قويىلدى. قول قويىل­عان قۇجاتتار اراسىندا  الماتى حالىق­ارالىق اۋەجايىنا TAV Airports حول­دين­گىنىڭ ينۆەس­تيتسيالارى ەڭ كوپ تالقىلاندى. الماتى اكىمى باقىتجان ساعىنتاەۆ پەن TAV Airports باسشىسى ساني شەنەر 700 ميلليون دوللار كولەمىندەگى مەموراندۋمدى ماقۇلدادى، بۇل قارجى اەروپورت تەرمينالىن كەڭەيتۋگە جۇمسالادى. سونداي-اق Downtown Almaty بيزنەس-ور­تالىعىنىڭ جوبالارىنا 300 ملن، Smart City جوبالارىنا 250 ميلليون دوللار، قالانىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دا­مۋىنا 232 ميلليون دوللار جانە 200 ورىن­دىق ەمحانا قۇرىلىسىنا 200 ميل­ليون دوللار بولىنەتىنى دە وسى فورۋم بارىسىندا بەلگىلى بولدى. قول قويىلعان وزگە كەلىسىمدەردىڭ جالپى سوماسى 100 ميلليون اقش دوللارى شاماسىندا. «TAV Airports» حولدينگىن ساتۋ بو­يىنشا مامىلەنىڭ اياقتالعانى تۋ­رالى وسى فورۋم بارىسىندا بىلدىك. اۋە­جاي­دىڭ جاڭا ينۆەستورلارى 150 ميلليون ەۋرو ينۆەستيتسيا سالۋدى جوسپارلاپ وتىر. TAV Airports حولدينگىنىڭ باس­شىسى ساني شەنەرانىڭ ايتۋىنشا، بۇل مامىلە اۋەجايدىڭ ينۆەستيتسيالىق مۇم­كىندىكتەرىن جاقسارتادى. ء«بىزدىڭ كومپانيا VPE Capital جەرگىلىكتى سەرىكتەسىمەن بىرلەسىپ كەلىسىم جاساسۋدا. ول ءىس جۇزىندە اياقتالدى. الماتى اۋەجايى ۇلكەن. ءبىز بۇل قالانىڭ بولاشاعىن كورىپ وتىرمىز، سوندىقتان وعان 150 ميلليون ەۋرو ينۆەستيتسيا سالۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز»،  دەدى شەنەرا.

ول سونىمەن قاتار جولاۋشىلار اعى­نى­نىڭ 1 ميلليون ادامعا ارتۋى اۋەجايدا 1 مىڭ جانە قالادا 1 مىڭ جۇمىس ورنىن قۇرۋعا مۇمكىندىك بەرە­تىنىن ايتتى. قالا اكىمى باقىتجان ساعىن­­تاەۆتىڭ سوزىمەن ايتقاندا، الما­تىنىڭ تابىستى بولۋىنا بارلىق قاجەتتى العىشارتتار بار، اتاپ ايتقاندا تۇرعىن­داردىڭ جوعارى ءبىلىم دەڭگەيى، وزىق كاسىپكەرلىك، كۇشتى كرەاتيۆتى كلاسس.

بۇل – الماتىنى وزگەلەردەن ەرەكشە­لەندىرىپ تۇراتىن باستى ەرەكشىلىك.

دەمەك، بيزنەس-كليماتتىڭ الماتىعا، الماتىنىڭ بيزنەس-كليماتقا «ستاۆكا» جاسايتىن كەزى كەلدى. تابىستىلىق فورمۋلاسى دا وسى فاكتوردىڭ بەتالىسىنا قاراپ ايقىندالادى. 

سوڭعى جاڭالىقتار

ءۇي جانۋارىنان ۆيرۋس جۇعا ما؟

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 18:39

التىن قورىمىز كوبەيىپ كەلە جاتىر

قازاقستان • بۇگىن، 17:30

اقمولادا تاعى ءبىر ناۋقاس انىقتالدى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 16:07

قارعىن سۋ بالكاشيندى باسىپ قالدى

ايماقتار • بۇگىن، 16:05

تاسقىننىڭ بۇگىنگى احۋالى

ايماقتار • بۇگىن، 15:42

سالەحاردتان كەلگەن تسيكلون

ايماقتار • بۇگىن، 15:30

ەلوردادا جالپى جاعداي تۇراقتى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 14:50

فۋتبول ماۋسىمى جالعاسا ما؟

سپورت • بۇگىن، 14:48

ۇقساس جاڭالىقتار