رۋحانيات • 27 قاراشا، 2019

قىرعىز-قازاق – الاشتان... (بىشكەكتە قازاق-قىرعىز زيالىلارىنىڭ IV فورۋمى ءوتتى)

52 رەتكورسەتىلدى

كەشە بىشكەك قالاسىندا حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ مۇرىندىق بولۋىمەن «بەكەم باۋىرلاستىق بايلانىستار» اتتى قازاق-قىرعىز زيالىلارىنىڭ IV فورۋمى ءوتتى. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ قىرعىزستانعا مەملەكەتتىك ساپارى قارساڭىندا وتكەن القالى جيىنعا پرەزيدەنتتىڭ كومەكشىسى ماۋلەن اشىمباەۆ، قىرعىز رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ كەڭەسشىسى سۇلتان راەۆ، قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قىرعىز رەسپۋبليكاسىنداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى قايرات نۇرپەيىسوۆ جوگوركۋ كەنەش دەپۋتاتتارى، ەكى ەلدىڭ بەلگىلى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرلەرى، عىلىمي ينستيتۋت باسشىلارى، زيالى قاۋىم وكىلدەرى قاتىستى.

 

ي.اراباەۆ اتىنداعى قىرعىز مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ باس عيماراتىندا وتكەن، قازاق-قىرعىز باۋىرلاستىعى مەن تۇل­عا­لار تاعى­لىمىن ارقاۋ ەتكەن جيىنعا حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى دارحان قىدىرالى مودەراتور بولدى. فورۋمنىڭ بەتاشارىندا ءسوز العان پرەزيدەنت كومەكشىسى ماۋلەن اشىمباەۆ الاتاۋدىڭ قوس بوكتەرىن جايلاعان ەكى ەلدىڭ ءدىلى مەن ءدىنى ورتاق، ءتىلى دە وتە ۇقساستىعىنا توقتالدى. ۇلى ابايدىڭ «ەش قازاق قىرعىز بەن قازاقتىڭ ءبىر تۋعان ەكەنىنە تالاسپايدى» دەگەن ءسوزىن ەسكە الىپ، قىرعىزدىڭ اتاقتى اقىنى مولدا قىلىش تا «قىرعىز-قازاق – الاشتان» دەپ، ەگىز ەلدىڭ بىرلىگىن جىر­لاعانىن ايتتى. تاۋەلسىزدىك ال­عان كۇننەن باستاپ ءوزارا بايلا­نىستى تەرەڭدەتۋگە ەكى ەلدە دە باسا ءمان بەرىلىپ كەلە جاتقانىن اتاپ ءوتتى.

– بۇل ماسەلە قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان ءابىش­ ۇلى نازارباەۆتىڭ باستى نازا­رىندا بولدى. ناتيجەسىن­دە، ەكى مەملەكەت اراسىندا ماڭ­گىلىك دوستىق تۋرالى شارتقا قول قويىلدى. ەرتەڭ قازاق­ستان پرە­زيدەنتى قاسىم-جومارت كەمەل­ ۇلى توقاەۆ قىرعىز­ستانعا مەم­لەكەتتىك ساپارمەن كەلەدى. قىرعىز­ستاننىڭ پرەزي­دەنتى سوورونباي شاريپ ۇلى جەەنبەكوۆ­پەن كەز­دەسىپ، ەكى مەملەكەت باسشىلارى ەل­دەرىمىز اراسىنداعى قارىم-قاتى­ناستاردى ءارى قاراي دامىتۋ ماسەلەسىن تالقىلايدى. بۇل – ەكى ەل اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى جاڭا دەڭگەيگە كوتەرەتىن ماڭىزدى ساپار بولادى دەپ سەنەمىز. سو­نىڭ بارىسىندا ءوزارا ءتيىمدى كەلىسىم­دەرگە قول جەتكىزىلەدى دەپ كۇتى­لۋدە. وسى رەتتە ەكىجاقتى بايلانىستاردى نىعايتۋ ىسىندە زيالى قاۋىم وكىلدەرى دە ماڭىزدى ءرول ات­قاراتىنىن اتاپ وتكەن ءجون. پرەزيدەنتتەرىمىزدىڭ كەزدەسۋىنىڭ الدىندا ءوتىپ وتىرعان بۇگىنگى فورۋم – سونىڭ ايقىن دالەلى. بۇل – قازاق پەن قىرعىزدىڭ دوستىق قاتىناستارىن ودان ءارى نىعايتۋعا باعىتتالعان باسقوسۋ،– دەدى ول.

پرەزيدەنتتىڭ كومەكشىسى اتاپ وتكەندەي، ەلدەرىمىزدىڭ ساياسي، ەكو­نوميكالىق، قاۋىپسىزدىك سالا­سىن­داعى ىنتىماقتاستىعى ورنىقتى دامىپ كەلەدى. ءوزارا ساۋدا-ساتتىق جىلدان-جىلعا جاندانا تۇسۋدە. قازاق­ستان مەن قىرعىزستان حالىق­ارالىق ۇيىمدار اياسىندا دا تى­عىز ىقپالداستىق ورناتا ءبىلدى. جالپى، ەكى ەلدىڭ زيالىلارى مەن عالىمدارىنىڭ باسقوسۋى قازىرگى كەزەڭدە اسا قاجەت. وسىنداي فورۋمدار ورتاق قۇندىلىقتاردى – دوستىقتى، باۋىرلاستىقتى، ىنتى­ماقتاستىقتى دارىپتەۋدىڭ تەتىگى. زيالى قاۋىم وكىلدەرى ءجيى كەز­­دەسىپ تۇرسا، ءتۇرلى سالاداعى قازاق-قىرعىز ىنتىماقتاستىعى ارتا تۇسەتىنى ءسوزسىز. ال بۇل باعىتتا بىر­نەشە جوبانى بىرلەسە جۇزەگە اسى­­رۋعا بولادى. ەڭ الدىمەن، عالىم­­دار مەن ماماندارعا ورتاق عىلى­­مي-زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇيە­­لى جۇرگىزۋ ءۇشىن مۇمكىندىكتەر جاسال­­سا، عىلىمي الەۋەتىمىزدى ارت­تى­رۋ­عا سەپتىگىن تي­گىزەدى. مادەني مۇرا­مىزدى، تەرەڭ تاريحىمىزدى دارىپ­تەيتىن دە بىر­لەسكەن جوبالار قاجەت. مىسا­لى، قازاق پەن قىر­عىز­عا ورتاق تۇل­عالار تۋرالى تا­نىم­­دىق كىتاپتار شىعارىپ، فيلمدەر تۇسىرگەن ءجون.

قازاق-قىرعىز زيالىلارىنىڭ IV فورۋمى اياسىندا حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسى شىعارعان ءۇش بىردەي تولىمدى دۇنيەنىڭ تۇساۋى كەسىلدى. اتاپ ايتساق، قازاق تىلىنە العاش رەت تولىق اۋدارىلعان قىرعىزدىڭ «ەر ەسىم» اتتى تاريحي داستانى، ومىرقۇل كاراەۆتىڭ «چاگاتايسكي ۋلۋس. گوسۋدارستۆو حايدۋ. موگۋليستان» اتتى ەڭبەگى جانە زاينيدين قۇرمانوۆتىڭ «كىر­گىزسكي فيليال پارتي «الاش»: سوزدانيە، دەياتەلنوست، سۋدبا» اتتى كىتابى جۇرتشىلىق نازا­رىنا ۇسىنىلدى. اتالعان ەڭ­بەك­تەردى تانىستىرعان فورۋم مو­دە­راتورى دارحان قىدىرالى بۇل كى­­تاپ­­تاردىڭ مازمۇنى وسى فورۋم­نىڭ ءمانىسى مەن ماعىناسىنا ساي كەلىپ تۇرعانىن ايرىقشا اتاپ ايتتى.

ال قىرعىز رەسپۋبليكاسى پرەزي­دەنتىنىڭ كەڭەسشىسى، شىعار­مالارى قازاق تىلىنە دە تارجىما­لانعان بەلگىلى قالامگەر سۇلتان راەۆ قازاقستان مەن قىرعىزستان پرە­زيدەنتتەرىنىڭ كەزدەسۋى قار­ساڭىنا ورايلاستىرىلعان جيىن­نىڭ ماڭىزى زور ەكەنىنە توقتالا كەلىپ، قازاق-قىرعىز زيالىلارىنىڭ فورۋمىن ەكى ەل اراسىنداعى رۋحاني كوپىرگە تەڭەدى.

– قۇرمەتتى تۋعاندار! قازاق­­ستان­نىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇر­سۇلتان نازارباەۆ ايتقانداي، «قازاققا – قىرعىزدان جاقىن، قىر­عىزعا – قازاقتان جاقىن ەل جوق». شىڭعىس ايتماتوۆ تا قازاق پەن قىرعىز تۋرالى ء«بىر ەل، ەكى مەم­لەكەت» دەپ سۋرەتتەگەن. قىر­عىز­­د­ارىم ءۇشىن قازاقتار وتە بيىك. قازاق­ستان رەسپۋبليكاسى پرەزي­دەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ­تىڭ ەر­تەڭگى مەملەكەتتىك ساپارىن شوڭ ىقىلاسپەن كۇتىپ وتىرمىز. ەكى ەلدىڭ اراسىنداعى ەكو­­نو­­مي­­كالىق، مادەني، ساياسي گۋ­ما­ني­ت­ار­لىق ماسەلەلەر بويىنشا شوڭ سترا­تەگيالىق قۇجاتتار قابىل­دانادى دەپ سەنەمىز، – دەدى سۇلتان راەۆ.

ءوز كەزەگىندە تاريح عىلىمدارى­نىڭ دوكتورى، پروفەسسور زاينيدين قۇرمانوۆ قازاق پەن قىرعىز حا­لىقتارى تۋىسقاندىعىن جوعارى قۇندىلىق رەتىندە باعالاۋى كەرەك ەكەنىن اتاپ ءوتتى.

– حالىقارالىق تۇركى اكادە­مياسى اياسىندا ءتيىستى ۇسى­نىستار جاسادىق. تۇركى رەسپۋب­ليكالارى مەن حالىقتارى ارا­سىنداعى سىرتقى ساياسي، ديپ­لو­ماتيالىق بايلانىستار زەرتتەلگەن وقۋلىقتار نەمەسە مونوگرافيا جازعان دۇرىس بولاتىنى ايتىلدى. ياعني، ەجەلگى كەزەڭ­نەن قازىرگى ۋاقىتقا دەيىنگى ارا­لىق­تى قامتىعان ءجون، – دەدى زايني­دين قۇرمانوۆ. ول سونداي-اق ش.ءۋا­لي­حانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ دي­رەك­­تورى زيابەك قابىلدينوۆپەن قازاق-قىرعىز ديپلوماتيالىق قا­تى­ن­اس­تارىنىڭ تاريحىنا ارنال­عان زەرت­تەۋدى قامتيتىن كىتاپ جازۋ­عا ۋاع­دالاسقانىن دا جەتكىزدى.

وسى ورايدا حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى دارحان قىدىرالى ديپلوماتيالىق قاتىناستار تۋرالى زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ ۇسىنىسى تالقىلانعانىن دا ەسكە سالىپ، ورتاق جوبا رەتىندە جۇزەگە اسىرىلسا، اكادەميا تارا­پى باسىپ شىعارۋعا دايىن ەكە­نىن جانە مۇنداي كىتاپتار ديپ­لو­ماتيالىق اكادەميالاردا وقى­تىلسا، قۇبا-قۇپ بولاتىنىن ايتتى.

ۇعا اكادەميگى، تاريح عىلىم­دارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور بولات كومەكوۆ ايتقانداي، ادام بالاسىنا ۇلكەن يدەيانى ايتاتىن زيالى قاۋىم، عالىمدار. سول سەبەپ­تى ءوزىن-ءوزى قۇرمەتتەيتىن مەم­لەكەت­تەردىڭ ءوز عالىمدارىنا ۇلكەن قۇرمەتپەن قاراۋى دا زاڭدىلىق. ب.كومەكوۆتىڭ ايتۋىنشا، قازاق پەن قىرعىز حالىقتارىنىڭ بويىنا سىڭگەن ۇلكەن قۇندىلىقتار بار. ول – ۇلى دالا وركەنيەتىنىڭ قۇندىلىقتارى. ەكى حالىق عاسىر­لار بويى تۇمسا تابيعاتپەن ۇندە­سىپ، ۇيلەسىپ عۇمىر كەشتى. ەكىنشى ءبىر ەرەكشەلىك – رۋ-تايپالىق جۇ­يەسى. رۋ-تايپالىق جۇيە قوعام­نىڭ، مەم­لەكەتتىڭ دىڭگەگى بولعان، الاۋىز­دىق­قا ەمەس، بىرلىككە، بەكەم­دىككە شا­قىرعان. قازاق پەن قىر­عىز دا بىر­لىگىن ودان ءارى بەكەم­دەي تۇسۋ­گە ءتيىس. قازاق پەن قىرعىز عالىم­­دا­رى زەرتتەپ كەلە جاتقان جانە بولا­شاق­تا زەرتتەۋدى جالعاس­تىرا­تىن ور­تاق تاقىرىپ – دالا وركە­نيە­تى. دالا ور­كەنيەتىنىڭ ىشىندە قالا دا، مەم­لەكەت تە، جازۋ دا، مادەنيەت تە بار.

قىرعىز رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى، اكادەميك مۇرات جۇماتاەۆ ءوزى باس­قارا­تىن اكادەميانىڭ ۇجىمى اتىنان ءتورتىنشى فورۋمعا قاتىسۋ­شىلاردى قۇتتىقتادى. ول قىرعىز­ستان مەن قازاقستان ۇلتتىق عىلىم اكا­دەميالارىنىڭ اراسىندا عى­لىم­نىڭ بارلىق سالاسىندا تى­عىز بايلانىس قالىپتاسقانىن، قازاق وقىمىستىلارى عىلىمنىڭ كەيبىر باعىتتارىندا قىرعىز مەك­تەپتەرىن قالىپتاستىرۋعا كومەك­تەس­كەنىن، ءوزى دە قىرعىز-قازاق عىلى­مىنان قاتار ساباق العانىن، قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى بولعان بەلگىلى قوعام قايراتكەرى ومىر­بەك جولداسبەكوۆتىڭ تاربيەسىن كورگەنىن ايتتى.

قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ جوگوركۋ كەنەشىنىڭ دەپۋتاتى قانىبەك يماناليەۆ بيىل 100 جىلدىق بەلەستى باعىندىرعان «Egemen Qazaqstan» گازەتىن قۇتتىقتادى.

– ءبىر اپتا بۇرىن قازاقستان مەن قىرعىزستانعا ورتاق ۇلكەن توي بولدى. «Egemen Qazaqstan» گازەتىنىڭ وتكەن عاسىردىڭ العاشقى شيرەگىندەگى باستاپقى ساندارىندا قىرعىز ينتەلليگەنتسياسىنىڭ دا ماقالالارى جاريالانعان. ياعني، گازەتتىڭ بۇل بيىك بەلەسى ءبىز ءۇشىن دە توي. 1952 جىلى قىرعىزدىڭ ۇلى ەپوسى «ماناستىڭ» ەلدىك پەن ەرلىك جىرى ەكەنىن ايتىپ، ونى ساياسي قۋدالاۋدان قورعاپ قالعان تۇلعا مۇحتار اۋەزوۆ بولاتىن. «قاراش-قاراش» پەن «كوكسەرەكتى» ءبىز بالا كۇنىمىزدە قىرعىز شىعارماسى دەپ كەلدىك. قازاقتىڭ قالامگەرى جازسا، قىرعىزدىڭ رەجيسسەرى كينو تۇسىرسە، اكتەرلەرى ويناسا، ول قىرعىز بەن قازاقتىڭ ورتاق فيلمدەرى دەپ سانايمىن. قازاق پەن قىرعىز زيالىلارى ەكى حالىقتىڭ رۋحانياتىن، مادەنيەتىن، ءتىلىن، ونەرىن دامىتۋعا بىرلەسىپ ۇلەس قوستى، – دەگەن ول ميللياردتان استام حالقى بار ەلدەر وزدەرىنىڭ ۇلتتىق مادەنيەتىن، قۇندىلىقتارىن ساقتاپ قالۋعا جانتالاسىپ جاتقانىن، ءبىزدىڭ ەلدەرىمىز دە ءوزىنىڭ ءتىلىن، ءدىلىن، ۇلت­تىق مادەنيەتىن، ورتاق قۇندىلىق­تارىن ساقتاپ قالۋعا بىرىگىپ ەڭبەك­تەنۋى كەرەكتىگىن ايتتى.

فورۋم سوڭىندا قازاقتىڭ سەگىز قىرلى، ءبىر سىرلى دارىندى ازاماتى، ايتىسكەر اقىن، قارىمدى قالامگەر، اتاقتى ماناسشى، قىر­عىز-قازاققا تەڭ تانىمال تۇلعا بايان­عالي ءالىمجانوۆ «ماناس» جىرىنا كەزەك بەردى. جيىلعان قاۋىم جىرشىنىڭ شەبەرلىگىنە ارقا­لانىپ، دۇركىن-دۇركىن قول سوقتى.

بىشكەك تورىندە، ي.اراباەۆ اتىن­داعى قىرعىز مەملەكەتتىك ۋني­ۆەر­­سيتەتىندە وتكەن قازاق-قىرعىز زيالى­لارىنىڭ فورۋمى وسىمەن ءتورتىنشى مارتە ۇيىمداس­تىرىل­عانىن جوعارىدا ايتىپ وتتىك. بۇعان دەيىن حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسى العاشقى فورۋمدى نۇر-سۇلتان قالاسىندا وتكىزۋگە مۇرىندىق بولىپ، وندا زيالى قاۋىم وكىلدەرى تاريحي، مادەني، رۋحاني قۇندىلىقتارىمىز تۋرالى وي بولىسكەن-ءدى. قىرعىزستاننىڭ وش قالاسىندا وتكەن ەكىنشى فورۋمدا شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ مۇرا­سى دارىپتەلدى. «ادامزاتتىڭ ايت­ماتوۆى» اتانعان قالامگەردىڭ شىعار­مالارى قازاق ادەبيەتىنىڭ دە قۇندى قازىناسىنا اينالدى. تالدى­قورعاندا ۇيىمداستىرىلعان ءىىى فورۋم «ماناس» جىرىنا ارنالدى. قىرعىز حالقىنىڭ عانا ەمەس، تۇتاس تۇركى الەمىنىڭ ماقتانىشى سانالاتىن تۋىندىنى دۇنيە جۇزىنە تانىتۋعا قازاق زيالىلارىنىڭ زور ۇلەس قوسقانى بەلگىلى. بۇل ورايدا ونى العاش رەت قاعازعا قازاقتىڭ ايگىلى عالىمى شوقان ءۋاليحانوۆ تۇسىرگەنىن، داستاننىڭ ساقتالۋىنا جانە ناسيحاتتالۋىنا مۇحتار اۋەزوۆ كوپ ەڭبەك سىڭىرگەنىن ايتساق تا جەتكىلىكتى. ءتورتىنشى فورۋم الاتاۋدىڭ باۋرايىنداعى اسەم قالادا باۋىر­لاس حالىقتىڭ قوناقجايلىق پەيى­لىنىڭ، ىستىق ىقىلاسىنىڭ اياسىن­دا ءوتتى. باسقوسۋدان كەيىن فورۋم دەلەگاتتارى چون-تاش اۋىلىندا ورنالاسقان، حح عاسىردىڭ 30-جىلدارداعى رەپرەسسيا قۇر­باندارىنا ارنالىپ سالىنعان «اتا-بەيت» مەموريالدىق كەشە­نىنە ارنايى بارىپ، گۇل شوقتارىن قويىپ، تاعزىم ەتتى.

ارنۇر اسقار،

«Egemen Qazaqstan» – بىشكەكتەن

سوڭعى جاڭالىقتار

دزيۋدو: بۇگىن جۇلدە بۇيىرمادى

كۇرەس • 24 قاڭتار، 2020

پرەزيدەنت اكىمدەرمەن كەڭەس وتكىزدى

پرەزيدەنت • 24 قاڭتار، 2020

ۇقساس جاڭالىقتار