ادىستەمە عىلىمىنىڭ ىشىندە ەڭ كۇردەلىسى ‒ ءتىلدى وقىتۋ. ويتكەنى ادام بالاسىنا ءتان بارلىق قاسيەت ءتىل ارقىلى ايقىندالادى. ادامنىڭ ساناسى, بولمىسى, تانىمى, وي-ءورىسى جانە ت.ب. ونىڭ ءتىلى ارقىلى كورىنەدى.
ءتىلدى وقىتۋ ادىستەمەسى زامان تالابىنا قاراي دامىپ, جەتىلىپ وتىرادى. بىراق ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى وزگەرگەنمەن, ونىڭ وقىتۋ مەن تاربيەگە قويىلاتىن تالابى جاڭارعانمەن, ءوزىنىڭ ومىرشەڭدىگىن جويمايتىن, ءار كەزەڭدە قازىق بولىپ, ءتۇپ نەگىزىن قۇرايتىن يدەيالار مەن ادىستەمەلەر بار. وعان قازاق ءتىلىن وقىتۋ ادىستەمەسىنىڭ نەگىزىن قالاعان احمەت بايتۇرسىن ۇلى, ماعجان جۇماباەۆ, جۇسىپبەك ايماۋىت ۇلى, قۇدايبەرگەن جۇبانوۆ جانە ت.ب. ۇلى تۇلعالارىمىزدىڭ ەڭبەكتەرىن جاتقىزامىز.
قازاق ءتىلى مەن ونى وقىتۋدىڭ تۇعىرى بولىپ تابىلاتىن ۇلىلاردىڭ يدەيالارىن ءارى قاراي جەتىلدىرىپ, ءوزىنىڭ بۇكىل زەرتتەۋلەرىنىڭ وزەگىنە اينالدىرعان, «رۋحىن ساقتاعان ەل ومىرشەڭ بولادى. ۇلت تا, ۇلتتىڭ رۋحى دا ەڭ اۋەلى ءتىل ارقىلى تانىلادى. ءتىلىن ساقتاي العان ەل ءوزىن, ءوزىنىڭ ەرتەڭى مەن بولاشاعىن قامتاماسىز ەتە الادى» دەگەن ۇستانىمدى ۇستانعان, وسىنداي قيىن دا قىزىقتى سالانىڭ بىلگىر مامانى, وزىق ويلى, ادىسكەر-عالىم ‒ اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, ۇعا كوررەسپوندەنت-مۇشەسى, پەداگوگيكا عىلىمدارى حالىقارالىق اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى فاۋزيا شامسيقىزى ورازباەۆا.
ء«حىح-حح عاسىردىڭ قازاقى بەينەسىن الەم جادىندا قالىپتاستىرعان اباي قۇنانباەۆ, احمەت بايتۇرسىن ۇلى, مىرجاقىپ دۋلاتوۆ, ماعجان جۇماباەۆ, جۇسىپبەك ايماۋىت ۇلى, مۇحتار اۋەزوۆ, قۇدايبەرگەن جۇبانوۆ, ت.ب. ارىستار مەن الىپتار جاراتىلىسىن تانىپ, تالداي وتىرىپ, ۇلىلىق توركىنىندە قاشاندا ء«وزىڭدى ولە ءسۇيىپ», «وزگەنى قۇرمەتتەۋ» سەزىمى جاتقانىن, ء«وزىڭدى تەرەڭ تانىپ», «وزگەنى جاتسىنباۋ» ءپرينتسيپى تۇرعانىن جاڭا بۋىن ۇرپاق ءبىلۋى ءتيىس» دەگەن تۇجىرىمدى ءوزىنىڭ ومىرلىك كرەوداسىنا اينالدىرىپ, ونى تەوريا مەن پراكتيكا جۇزىندە دالەلدەپ كەلە جاتقان دا ‒ فاۋزيا شامسيقىزى.
عالىمنىڭ ء«وزىڭدى ولە ءسۇيىپ» ۇستانىمىن ۇلى تۇلعالاردىڭ ەڭبەكتەرىن زەردەلەپ, ونداعى باستى قۇندىلىقتار مەن يدەيالاردى بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ ساناسىنا تەرەڭ سىڭىرۋگە باعىتتالعان تۇجىرىمدارىنان كورەمىز. ء«تىل مەن رۋح» اتتى ماقالاسىندا «اباي مەن شاكارىمنىڭ تىلدىك تۇلعاسى مەن تىلدىك مۇراسى ۇلتتىق وركەنيەتتىڭ دامۋى مەن نىعايۋىنا ىقپال» ەتەتىنىن, «جاھاندانۋ پروتسەسىندە ەل مەن ەلدى, ۇلت پەن ۇلىستى ساقتاۋدىڭ قاينار كوزى» بولىپ تابىلاتىنىن دايەكتەيدى. «جالپى ادامزاتقا ءتان ورتاق قۇندىلىقتاردى ساقتاي العاندا عانا ءار ۇرپاق ءوز مىندەتىن ادال اتقاراتىنىن» ەسىمىزگە سالادى.
بۇگىنگى تاڭدا قوعامدا بەلەڭ العان, قازاق حالقىنىڭ بولمىسىنا ءتان ەمەس ءتۇرلى جاعداياتتاردىڭ ورىن الۋى ادامزاتقا ءتان قۇندىلىقتاردى ساقتاۋعا ءمان بەرمەي كەتكەنىمىزدىڭ ناتيجەسى ەكەنى كوزى قاراقتى ادامداردىڭ بارلىعىنا بەلگىلى. وسى ءتۇيىندى ماسەلەلەردى شەشۋدىڭ جولدارىن عالىمنىڭ « ۇلى دالانىڭ رۋحاني مۇراسى» دەپ اتالاتىن ماقالاسىنان تابامىز. ادىسكەر-عالىم ۇرپاق تاربيەسىنە ءتىلشى مەن ادەبيەتشى دە, فيلوسوف پەن پسيحولوگ تا, بارلىق ماماندىق يەلەرى جاۋاپتى, ول ءۇشىن ءبارىمىز ءبىر ماقساتتى شەشۋدىڭ جولىندا بىرلەسىپ جۇمىس ىستەۋىمىز قاجەت دەگەن يدەيانى ۇسىنىپ, « ۇلى دالانىڭ رۋحاني مۇراسىن, تاعىلىمدى تاريحىن, تامىرىن تەرەڭنەن تارتار شەجىرەسىن قازىرگى زامانمەن ءساتتى ساباقتاستىرۋ; بارىمىزدى شاشاۋ شىعارماي, جاھاندانۋ جاعدايىندا ۇلتتىق رۋحانياتىمىز بەن مادەنيەتىمىزدىڭ دامۋ باعىتىن وركەنيەتتىك ۇلگىدە قالىپتاستىرۋ, ونى ۇلت بولاشاعى ءۇشىن ءتيىمدى پايدالانۋ» قاجەتتىگىن ايتىپ, رۋحاني مۇرانى تىلدىك اسپەكتى تۇرعىسىنان زەرتتەۋدىڭ ءۇش باعىتىن ۇسىنادى:
1) فيلوسوفيالىق-ادىسنامالىق (مەتودولوگيالىق) باعىت;
2) تىلدىك-تانىمدىق باعىت;
3) پسيحولينگۆيستيكالىق باعىت.
عالىم اتالعان ءۇش باعىتتىڭ قاراستىراتىن ماسەلەلەرىن دە ايقىنداپ بەرەدى. ەگەر ەلىمىزدە عالىم ۇسىنعان ءۇش باعىتتى نەگىزگە الىپ, «ۇلتىمىزدىڭ ۇلى پەرزەنتتەرى ۇسىنعان ءومىرتانۋ, قوعامتانۋ, ادامتانۋ, ۇلتتانۋ, جاراتىلىستانۋ, عالامتانۋ حاقىنداعى وي-تولعاۋلارى مەن پىكىر-قوزقاراستارىن, كونتسەپتۋالدى تۇجىرىمدارى مەن كۇردەلى فيلوسوفيالىق تولعانىستارىن» ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندە قولداناتىن بولساق, ءبىلىم ساپاسىن ارتتىرىپ, سانالى دا ءبىلىمدى ۇرپاق تاربيەلەيتىن ەدىك. وكىنىشكە قاراي ءبىلىم بەرۋدە وزىمىزدە باردى باعالاماي, «...ەكشەۋ ‒ تانىمدى, تانىم ‒ تاعىلىمدى, تاعىلىم ‒ ۇلتتى» تاربيەلەيتىنىن ەسكەرمەي, وزگەنىڭ ۇتىمسىز يدەياسىن قولدانۋدان اسا الماي كەلەمىز.
فاۋزيا شامسيقىزى ۇلت ۇستازى احمەت بايتۇرسىن ۇلىن «ۇلت ءتىلىن وقىتۋ ادىستەمەسىنىڭ ىرگەتاسىن قالاۋشى, نەگىزىن سالۋشى» رەتىندە تانىتىپ, عالىمنىڭ ءتىل, سويلەۋ, جازۋ, ساۋاتتىلىق, وقىتۋ جانە ت.ب. تۇجىرىمدارىن تۇعىر رەتىندە الىپ, قازاق ءتىلىن تەك وقىتۋ تۇرعىسىنان عانا ەمەس, تەرميندىك تۇرعىدان دا دامىتتى. عىلىمي اينالىمعا تىلدىك قاتىناس, سويلەسىم, بايانشى, قابىلداۋشى, تىڭدالىم, وقىلىم, ايتىلىم, جازىلىم, تىلدەسىم تەرميندەرىن ەنگىزدى.
«جىردىڭ التىن تامىرى» اتتى ماقالادا عالىم جامبىل جاباەۆتىڭ ولەڭدەرىنە تالداۋ جاساپ, «بۇگىنگى جاس ۇرپاق جامبىل بابامىزدىڭ وسيەتتەرى مەن ناقىل سوزدەرىن وقىپ-ءبىلىپ, زەردەلەۋ ارقىلى ەلىمىزدىڭ رۋحاني مادەنيەتىن, قوعامنىڭ ساياسي-الەۋمەتتىك ەرەكشەلىگىن تانىپ-بىلەتىنىن», ء«سوز ونەرى قاي كەزدە دە ۇلت ويى مەن پاراساتىنان حابار بەرەر باستى ولشەم بولىپ» تابىلاتىنىن, اقىننىڭ ء«سوز ساپتاۋ تابيعاتىن جان-جاقتى زەرتتەۋ, جىراۋدىڭ ءتىل ورنەگىن جاس ۇرپاققا ءتۇسىندىرۋ ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىز بەن ىزگى داستۇرلەرىمىزدى ساقتاۋعا, تانۋعا, تالداۋعا» كومەكتەسەتىنىن, «ۇلتتىق ءبىلىمنىڭ نەگىزدەرى ونىڭ مازمۇنىنداعى ەلدىك رۋحپەن, ۇلتتىق دىلمەن ساباقتاسىپ جاتسا عانا تىڭ سيپاتقا يە بولىپ, شىن ماعىناسىندا تاۋەلسىزدىكتىڭ سيمۆولىنا» اينالاتىنىن ايتادى.
ال قازىرگى قولدانىستاعى «نەگىزگى ءبىلىم بەرۋ دەڭگەيىنىڭ 5-9-سىنىپتارىنا ارنالعان «قازاق ادەبيەتى» ءپانىنىڭ جاڭارتىلعان مازمۇنداعى ۇلگىلىك وقۋ باعدارلاماسىندا» 7-سىنىپتا «تولعاۋى توقسان قىزىل ءتىل» لەكسيكالىق تاقىرىبىندا جامبىل جاباەۆتىڭ ء«زىلدى بۇيرىق» ولەڭى عانا بەرىلگەن. ونىڭ وزىندە ش.قاناي ۇلىنىڭ «زار زامان», س.ارون ۇلىنىڭ ء«سۇيىنباي مەن قاتاعاننىڭ ايتىسى» ءبىر تاقىرىپ اياسىندا ۇسىنىلعان. بۇل جالپى ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتەرگە ارنالعان وقۋ باعدارلاماسىن ۇلتتىق قۇندىلىقتار تۇرعىسىنان قايتا قاراۋدىڭ قاجەتتىگىن كورسەتەدى.
ء«تىل تانۋدى ۇلت تانۋمەن» ۇشتاستىرا بىلگەن قۇدايبەرگەن جۇبانوۆ تۋرالى عالىمنىڭ تۇجىرىمدى ويلارىن «ۇلت بيىگىنە كوتەرىلگەن تۇلعا» ماقالاسىنان تابامىز. ادىسكەر پروفەسسور ق.جۇبانوۆتىڭ ءوز ەڭبەكتەرىندە ءتۇيىندى ماسەلەگە كوڭىل اۋدارۋ, سوزبەن سۋرەتتەۋ, كورنەكىلىك, ومىرگە ءۇڭىلدىرۋ, ەڭبەك پروتسەسىمەن بايلانىس, جۇيەلى ويعا توسەلدىرۋ, وقۋشىنىڭ الدىنا پروبلەما قويا وقىتۋ, ءبىر ءپاندى يگەرتۋ ءۇشىن وعان ەكىنشى ءپاندى قۇرال ەتۋ ادىستەرىن قولدانعانىن فاكتىلەر ارقىلى دايەكتەپ, عالىمنىڭ وقىتۋ ۇدەرىسىنىڭ ساپاسىن ارتتىرۋدا وقۋلىقتىڭ ءرولىن ايرىقشا باعالاعانىن ايتادى. فاۋزيا شامسيقىزىنىڭ عالىمنىڭ وقۋلىق دايىنداۋدا قويىلاتىن تالاپتارىن جالپى ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتەر, جوعارى وقۋ ورىندارىنا ارناپ جازىلعان وقۋلىقتار مەن وقۋ قۇرالدارىن ازىرلەۋدە ىسكە اسىرعانى ءمالىم.
پروفەسسور ف.ش.ورازباەۆانىڭ قازاق ءتىلىنىڭ تەورياسى مەن ادىستەمەسىن دامىتۋعا ۇلەس قوسقان تۇلعالار شامعالي سارىباەۆ, سارسەن امانجولوۆ, ماۋلەن بالاقاەۆ, نىعمەت ساۋرانباەۆ, احمەدي ىسقاقوۆ, رابيعا سىزدىقوۆا, ءابدۋالي قايدار, كاكەن احانوۆ, سەيىلبەك يساەۆ, التاي امانجولوۆ, قانيپا بىتىباەۆا, اسقار جۇبانوۆ, ءمۇسليما جۇبانوۆا, توكەن جۇماجانوۆا, جامال مانكەەۆا, زەينەپ بازارباەۆا, بەردىباي شالاباي جانە ت.ب. تۋرالى ماقالالارى سالماقتى تالداۋ, ساليقالى, تۇجىرىمدى ويلارىمەن قۇندى. اتالعان ماقالالار عالىمنىڭ الدىڭعى بۋىن وكىلدەرى مەن ۇزەڭگىلەس قاتارلاستارىنىڭ ەڭبەكتەرىن ءجىتى زەرتتەپ, باعالاي الۋىنىڭ كورسەتكىشى, ء«وزىڭدى ولە ءسۇي» ۇستانىمىنىڭ ناتيجەسى دەر ەدىك.
عالىمنىڭ ء«وزىڭدى تەرەڭ تانى» ۇستانىمى سوناۋ ستۋدەنتتىك شاقتان, 1971 جىلدان باستالعانى تاڭعالدىرادى. س.م.كيروۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ بەسىنشى كۋرس ستۋدەنتى كەز كەلگەن ادامنىڭ قولىنان كەلە بەرمەيتىن قيىن تاقىرىپتى – «وعىز-ناما» داستانىن زەرتتەۋ نىسانى ەتىپ العان. «اڭىز... ءداۋىر... اقيقات»; «وعىز-ناما» تەكستىنىڭ ترانسكريپتسياسى مەن اۋدارماسى»; «شەرۋلى عاسىرلار شەجىرەسى»; «جىرداعى كوركەمدىك ايشىق. ءسوز ورنەگى» دەپ اتالاتىن ءتورت بولىمنەن تۇراتىن زەرتتەۋ جۇمىسى ‒ جاس زەرتتەۋشىلەرگە ۇلگى بولارلىق ەڭبەك. فاۋزيا شامسيقىزىنىڭ ديپلومدىق جۇمىسىن عىلىمي جەتەكشىسى مىرزاتاي جولداسبەكوۆ جوعارى باعالاپ, «فاۋزيا ورازباەۆا تاقىرىپتى ءوز دەڭگەيىندە يگەرۋ ءۇشىن كوپ وقىپ, كوپ ىزدەنگەن. «وعىز-ناما» جىرىنىڭ تاريحىن تۇركى جۇرتىنىڭ ۇلى تاريحىمەن ءساتتى, ساۋاتتى ساباقتاستىرا وتىرىپ قاراستىرعان...تۇركولوگيادا ءالى كۇنگە زەرتتەۋشىلەردى ءبىر توقتامعا جۇگىندىرمەي, ءار
الۋان پىكىرسايىستارعا ارقاۋ بولىپ كەلە جاتقان وعىز حاننىڭ كىم ەكەندىگى, قانداي داۋىردە ءومىر سۇرگەندىگى تۋرالى داۋلى ماسەلەلەر جونىندە دە شاكىرتىمىز عىلىمي دودالارعا جاسقانباي ارالاسىپ, ءوز كوزقاراسىن اشىق ايتادى ءارى وسىنداي تۇستاردا ءوز ويى مەن پىكىرىن دالەلدەي وتىرىپ, «اتاعىنان ات ۇركەتىن» كورنەكتى عالىمدارىمىزبەن دە ورىندى پولەميكاعا بارادى...» دەيدى.
عالىم-ادىسكەردىڭ ء«وزىڭدى تەرەڭ تانى» ۇستانىمى «تىلدىك قاتىناس» ەڭبەگىندە تولىق كورىنىس تاپقان. ءتىلدىڭ تابيعاتىن تەرەڭ زەردەلەپ, ونىڭ قاتىسىمدىق قىزمەتىن جان-جاقتى دايەكتەگەن بۇل ەڭبەك قازاق ءتىلى تەورياسى مەن ادىستەمەسىنە تىڭ وزگەرىستەر ەنگىزدى. ءسوز, سويلەم, ءماتىندى قاتىسىمدىق بىرلىك رەتىندە تانۋعا, تانىتۋعا جانە ونى قاتىسىمدىق ءادىس ارقىلى وقىتۋعا ارنالعان كوپتەگەن عىلىمي-ادىستەمەلىك زەرتتەۋگە نەگىز بولدى. عالىم «تىلدىك بىرلىك پەن قاتىسىمدىق بىرلىكتىڭ ەڭ باستى ايىرماشىلىعى ولاردىڭ اتقاراتىن قىزمەتى مەن قولدانۋ ورىسىنە بايلانىستى» ەكەنىن دالەلدەدى. ولاردىڭ اراجىگىن اشىپ كورسەتىپ قانا قويماي, ونى مەڭگەرتۋدىڭ جولدارىن ۇسىندى.
تىلدىك قاتىناس پەن ەلتانىمنىڭ ساباقتاستىعىن «ەلتانىمنىڭ ەتنومادەني سيپاتى ديالوگتىك قارىم-قاتىناستا كەڭىنەن ورىن العان. كوممۋنيكاتيۆتىك اكتكە قۇرىلعان ديالوگتىق قاتىناس سالەمدەسۋ/امانداسۋ (سالەم ‒ ءسوزدىڭ اناسى), تىلدەسىم (ادام تىلدەسكەنشە, جىلقى كىسىنەسكەنشە), سويلەسىم (سويلەي-سويلەي شەشەن بولاسىڭ), سۇراستىرۋ (سۇراي-سۇراي مەككەگە باراسىڭ), حابارلاما (الىسقا ات شاپتىرىپ, ساۋىن ايتۋ), قوشەمەت ەتۋ (ۇلكەنگە ‒ ىزەت, كىشىگە ‒ قۇرمەت), پىكىرتالاس ء(سوزسايىس, ويجارىس), قايشىلىق (قىرىق كىسى ءبىر جاق, قىڭىر كىسى ءبىر جاق) سەكىلدى سويلەنىس تۇرلەرىنەن تۇرادى» دەپ تىلدىك فاكتىلەر نەگىزىندە دايەكتەيدى. تىلدىك قاتىناس پەن ولكەتانىمنىڭ ساباقتاستىعىن زەردەلەپ, «تۋعان ولكەگە قاتىستى اڭىز-ەرتەگىلەر, ونداعى كەيىپكەرلەر, جەر-سۋ اتاۋلارى جاس ۇرپاقتىڭ تۋعان جەرگە دەگەن ىشكى سەزىم يىرىمدەرىن وياتۋدا وقيعا جەلىسىن جەتكىزىپ قانا قويماي, سوزدەردىڭ ماعىناسىن ءتۇسىنىپ, ءتىل ءنارىن يگەرۋگە سەبەپ» بولاتىنىن ايتادى.
فاۋزيا شامسيقىزى ءتىلدى وقىتۋدىڭ ساپاسىن ارتتىرۋدى ءار ۋاقىتتا نازاردا ۇستاپ, سوعان بارلىق عۇمىرىن ارناپ كەلەدى. الەمدىك ادىستەمەدە ءوزىنىڭ تيىمدىلىگىن دالەلدەگەن ماسەلەلەردى قازاق ءتىلىن وقىتۋعا بەيىمدەپ, ونى ءارى قاراي دامىتىپ, جەتىلدىرىپ كەلە جاتقان بىلىكتى ادىسكەر-عالىم.
«وزگەنى جاتسىنباۋ» ۇستانىمىن انا ءتىلىنىڭ وركەندەۋى ءۇشىن نەگىز ەتىپ العان تۇلعا. پروفەسسور فاۋزيا ورازباەۆانىڭ جەتەكشىلىگىمەن ەلىمىزدىڭ ۇزدىكسىز ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندە تۇڭعىش رەت قازاق ءتىلىن دەڭگەيلىك وقىتۋدىڭ تۇجىرىمداماسى, ءتىل ستاندارتى, وقۋ باعدارلاماسى مەن وقۋلىقتار جانە وقۋ-ادىستەمەلىك كەشەندەر دايىندالدى. 2007 جىلى قازاق ءتىلىن ءوز بەتىمەن ۇيرەنگىسى كەلەتىن ءتىل ۇيرەنۋشىلەرگە ارنالعان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كوپۇلتتىق سيپاتى مەن وزىندىك ەرەكشەلىگىن جانە تىلدىك ءبىلىمدى باعالاۋدىڭ حالىقارالىق, ەۋروپالىق ستاندارتتارى TOEFL, DALF\DELF, ALTE, IELTS نەگىزىندە التى دەڭگەيدەن تۇراتىن وقۋلىقتار مەن وقۋ-ادىستەمەلىك كەشەندەر ازىرلەندى. اتالعان قۇرالدار قوسىمشا ەلەكتروندى وقۋلىق تۇرىندە دە ۇسىنىلدى. ءار ءتىل ۇيرەنۋشىگە ەلەكتروندى وقۋلىقتاعى تەست تاپسىرمالارى ارقىلى قازاق ءتىلىن مەڭگەرۋ دەڭگەيىن انىقتاۋعا مۇمكىندىك بەرىلدى. ەۋروپالىق ستاندارتتا قامتىلعان تەرميندەردى عالىم-ادىسكەر قازاق ءتىلىنىڭ سوزجاسامدىق نورماسىنا سايكەس اۋدارىپ, جاڭا تەرميندەر جاسادى. اتاپ ايتقاندا, قاراپايىم دەڭگەي (ا1 باستاپقى يگەرىم); نەگىزگى دەڭگەي (ا2 قالىپتاسقان يگەرىم); ورتا دەڭگەي (ۆ1 ىلگەرىلەي قالىپتاسقان يگەرىم); ورتادان جوعارى دەڭگەي (ۆ2 تەرەڭدەتىلە قالىپتاسقان يگەرىم); جوعارى دەڭگەي (ۆ2, س1 ەركىن يگەرىم); جەتىك دەڭگەي (ۆ2 + س2+ ەركىن جانە كاسىبي يگەرىم) دەپ اتالدى. دەڭگەيلىك وقىتۋدىڭ قاعيداتتارى ورىستىك, ناقتىلىق, شاپشاڭدىق, ارەكەتتەستىك, ساباقتاستىق دەگەن اتاۋلارمەن, ياعني جاڭا تەرميندەرمەن تولىقتى. ەلەكتروندى وقۋلىقتا «جەتى قازىنا» تاقىرىبىمەن بەرىلگەن «ماقال ‒ ءسوزدىڭ اتاسى», «كوسەمسوز», «ويلان, تاپ!», «ولەڭ ‒ ءسوزدىڭ پاتشاسى», «عيبراتتى عۇمىرلار», ء«ان ‒ كوڭىلدىڭ اجارى», «التىن تامىر» ايدارلارىنىڭ اتاۋلارىن دا عالىم ءوزى قويىپ, وندا قامتىلعان ماسەلەلەرگە ايرىقشا ءمان بەردى.
عالىم «رۋحىمىز, ۇعىم-تانىمىمىز, حالىقتىق قالىبىمىز, ۇلتتىق سيپاتتارىمىز, قىسقاسى ءبىزدى پلانەتانىڭ وزگە جۇرتتارىنان دارالاپ تۇراتىن بەلگى-نىشاندارىمىزدىڭ قاي-قايسى دا, ەڭ اۋەلى, وسى ءتىل دەيتىن باستى قۇندىلىعىمىزعا تىكەلەي بايلانىستى ەكەنىن ەستەن شىعارماۋىمىز كەرەك» دەگەن قاعيدانى تۋ ەتىپ ۇستاپ, جاھاندانۋ زامانىندا بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ ء«وز مەملەكەتتىگىمىزدى ساقتاپ قالۋ دەيتىن ەڭ ىرگەلى مىندەتتى ارقالاپ» وتىرعانىن, «الاش كوسەمدەرىنىڭ پىكىر-كوزقاراستارى مەن ۇستانىمدارىن «رۋحاني جاڭعىرۋ» جاعدايىندا ەلىمىزدىڭ دامۋىنا, وركەندەۋىنە تىرەك بولاتىن مادەني-رۋحاني نەگىز» دەپ قابىلداۋدىڭ قاجەتتىگىن ۇلكەن مىنبەرلەردەن ۇنەمى ايتىپ كەلەدى. «حح عاسىر باسىنداعى الاش قايراتكەرلەرى ءتىل ماسەلەسىن ۇلت بولاشاعىمەن, ۇرپاق تاربيەسىمەن بايلانىستىرىپ, انا ءتىلىنىڭ دامۋىنا ەرەكشە» كوڭىل بولگەنىن ەسىمىزگە سالىپ, «قازاق ەلى سەكىلدى ۇلكەن ورىسكە, وركەنيەت ايدىنىنا بەت العان مەملەكەتكە باتىس پەن شىعىس مادەنيەتىن قاتار يگەرۋ قالاي قاجەت دەسەك, بوساعاسىن جاڭا اتتاپ وتىرعان عاسىرىمىزدا دا مەكتەپتىڭ ەكى ۇلگىسىن قاتار دامىتۋ ءتيىمدى ەكەنىن ۋاقىت سۇرانىسى ءوزى كورسەتىپ وتىر» دەپ, «وزگەنى جاتسىنباۋدى», وزىق ادىستەمەلەردى يگەرىپ, قولدانىسقا ەنگىزۋ كەرەكتىگىن دالەلدەپ كەلەدى.
پروفەسسور ف.ش.ورازباەۆانىڭ «تىلدىك كوممۋنيكاتسيا مەن قاتىسىم ءادىسىنىڭ عىلىمي-تەوريالىق نەگىزدەرى» اتتى دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسىندا (1996 جىل) جوعارىدا ءسوز بولعان 4ك مودەلىندەگى بارلىق داعدىلار جان-جاقتى نەگىزدەلگەن. «تىلدىك قاتىناس ‒ ءتىل ارقىلى بايلانىس, سويلەۋ ءتىلى ارقىلى ادامداردىڭ ءبىر-بىرىمەن قارىم-قاتىناس جاساۋى; قوعامدىق, ۇلتتىق ءتىل ارقىلى ۇعىنىسۋ, ءتۇسىنىسۋ; ياعني ادامزاتتىڭ ءتىل ارقىلى سويلەسىم ارەكەتىن مەڭگەرۋى» دەپ انىقتاما بەرگەن.
ءبىر ماقالانىڭ اياسىندا ۇستازىمىزدىڭ بارلىق ەڭبەگىنىڭ ءتىلدى دامىتۋ مەن وقىتۋعا قوسقان ۇلەسىن قامتۋ مۇمكىن ەمەس. عىلىمدا دا, ومىردە دە ادالدىق مەن ادامگەرشىلىكتى, ء«وزىڭدى ولە ءسۇي», ء«وزىڭدى تەرەڭ تانى», «وزگەنى جاتسىنباۋ» ۇستانىمىن ءوزىنىڭ ومىرلىك كرەدوسى سانايتىن, تەرەڭ پاراسات پەن تەكتى بولمىستىڭ يەسى, بارىمىزگە ءبىلىم بەرۋشى, تاربيەلەۋشى, ومىرگە باعىت سىلتەۋشى, ۇيىمداستىرۋشى, تەڭ دارەجەدە پىكىرلەسۋشى, وقۋشىنىڭ جان دۇنيەسىن ءتۇسىنۋشى, ءارى سىپايى مىنەزدى, بەكزات ءبىتىمدى تاربيەشى, ءارى مەيىرىمدى انا, سىرلاس جەتەكشى – ارامىزدا جۇرگەن ارداقتى ۇستازىمىز – ءبىز ءۇشىن قاي كەزدە دە ۇلگىلى جان, ونەگەلى تۇلعا.
رايگۇل راحمەتوۆا,
پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, اباي اتىنداعى قاز ۇپۋ-دىڭ اسسوتسياتيۆتىك پروفەسسورى
