اۋىلعا سۋ قاشان كەلەدى؟..

وسىدان ون جىل بۇرىن اۋىلداردا كەشەندى بلوك ءمودۋلىن (كبم) ورناتۋ ار­قىلى سۋ جەتكىزبەك بولعانى ەستە. كە­يىن ۇكىمەت تە, جەرگىلىكتى اكىمدىكتەر دە كبم-نىڭ اۋىلداردىڭ سۋعا دەگەن قاجەت­تى­لىك­تەرىن وتەي المايتىنىنا كوزدەرى جەتتى.

 2010 جىلى ۇكىمەتتە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت ەسەبىنەن وڭىردەگى ەرتىس, ماي اۋداندارىنداعى توپتىق سۋ قۇبىرىن قايتادان قالپىنا كەلتىرۋ جونىندەگى شەشىم  شىقتى. بۇل جوبانى جۇزەگە اسىرۋ, ياعني اۋىلدارعا سۋ جەتكىزۋ مىندەتى – تاپسىرىس بەرۋشى, ەلىمىزدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ سۋ رەسۋرستارى جونىندەگى كوميتەتىنە جۇكتەلگەن-ءدى.

وبلىستىق تابيعي رەسۋرس­تار جانە تابيعات پايدالانۋدى رەتتەۋ باسقارماسىنىڭ ما­لى­مەتىنشە, العاشقى كەز­دەرى بەلوۆود توپتىق سۋ قۇ­بىرى جوباسىنا جاۋاپتى – «وSت-پروەكت» جشس, مەر­دىگەر – استانالىق سپ «سپەتسپلاستۆودستروي» جشس بولىپ بەكىتىلىپتى. قۇرىلىستىڭ جالپى قۇنى – مەردىگەرلىك كەلىسىم­شارتى بويىنشا 5,7 ملرد تەڭگە. ۇزىندىعى 388,4 شا­قى­رىم بولاتىن سۋ قۇبىرى ەرتىس اۋدانىن قامتيدى.

 ەكىنشى جوبا, ماي اۋدانىن­داعى توپتىق سۋ قۇبىرى بويىنشا باس مەردىگەر – استاناداعى «تسەنترستروي-كومپلەكت نس» جشس. جوبانىڭ جالپى قۇنى – 6,4 ملرد تەڭگە. ەكى اۋداندا­عى توپتىق سۋ قۇبىرى جوبالار قۇ­رى­لىسى 2013 جىلى پايدا­لا­نۋعا بەرىلەدى دەپ جوسپارلان­دى.

سودان بەرى 10 جىل ءوتتى. بەلوۆود جانە ماي توپتىق سۋ قۇبىرلارىنىڭ قۇرىلىسى با­رى­سىنداعى داۋ-دامايلار ءالى بىتپەدى. مىسالى, بەلوۆود سۋ قۇبىرىنىڭ قۇرىلىسى 7 جىلعا سوزىلسا, 5 جىلى جاۋاپسىز مەر­دىگەرمەن سوتتاسۋعا كەتىپتى. قارجى دا جوق, جۇمىس تا جوق. داۋ-دامايعا قاتىستى سوت بارىسىندا, كىنالىلەر انىقتالىپ, جاۋاپقا تارتىلماق بولعان-دى.

ءبىز بۇل جايىندا گازەتىمىزدىڭ بۇرىنعى ساندارىندا كەڭىرەك تالداۋ جاساپ, بىرقاتار ماقالا جازعانبىز. سۋ رەسۋرستارى كو­مي­تەتىنىڭ بۇرىنعى توراعاسى يسلام ابىشەۆ قازىر قاماۋدا. وڭىردەگى بەلوۆود, ماي توپتىق سۋ قۇبىرلارىنىڭ قۇرىلىسىن قۇردىمعا كەتىرۋشىلەر توبى ءالى دە زاڭ جۇزىندە جازالارىن الار دەپ ويلايمىز.

كەيىن قىرۋار قاراجات بو­لىنگەن, قۇرىلىسى توقتاتىل­عان قوس جوبا ءار ءتۇرلى تۇزەتۋلەر­دەن كەيىن قايتا باستالدى. اۋىل تۇرعىندارى دا ون جىلدان استام ۋاقىت «سۋ قاشان كەلەدىمەن» كۇتۋمەن ءجۇر. ال 2011 جىلدان بەرى وبلىس اۋىلدارىنان 3 مىڭ ادام كوشىپ كەتسە, 9 اۋىل قىسقارتىلدى.

جۋىردا ماي اۋدانىنا بارىپ قايتتىق. اۋدان اكىمدىگى وسى جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن اۋىل­داردىڭ بارلىعىنا دەرلىك اۋىز سۋ جەتەدى دەپ وتىر. بيىل اۋدانداعى توپتىق سۋ جۇيە­سىنە جىل سوڭىنا دەيىن 2 مىڭ­نان استام تۇرعىن قوسىلماق ەكەن. 15 اۋىلدا ورتالىق سۋ جۇيە­سىنە قوسىلاتىن تارا­تۋ جەلىلەرىنىڭ قۇرىلىسى جۇرگىزى­لۋدە. جۇمىس اياقتالعان سوڭ بار­لىق تۇتىنۋشىلار اۋداننىڭ توپ­تىق سۋ جۇيەسىنە قوسىلادى. تۇر­عىنداردىڭ دەنى اۋدان ورتا­لىعى كوكتوبە اۋىلىندا تۇرادى.

اۋدان اكىمى مارات اقتاەۆ­تىڭ ايتۋىنشا, قۇرىلىسى ءجۇرىپ جاتقان ورتالىقتاندىرىلعان سۋ جۇيەسىنىڭ جۇمىستارى اياق­تا­لىپ قالىپتى. كوكتوبە, باس­كول, مالايسارى, كەڭتۇبەك, بوز­شا, اقساراي, ساتى, قىزىل­ەڭبەك, جۇمىسكەر, قاراتەرەك, مايتۇبەك, اقجار اۋىلدارى ءۇشىن بۇل – قۋانىش. بيىل 15 اۋىلدىڭ سۋ قۇبىرى قۇرى­لىسىنا رەسپۋبليكالىق جانە وبلىستىق بيۋدجەت ەسەبىنەن 3 266,8 ميلليون تەڭگە بولىنگەن. بۇل ماگيسترالدىق توپتىق سۋ قۇبىرىنىڭ ۇزىندىعى 115,7 شاقىرىم بولسا, ونىڭ ىشىن­دە ناقتى سالىنعانى – 108 شا­قىرىم.

ءبىز سۋدى تاعاتسىزدانا كۇتىپ وتىرعان مالايسارى, ساتى, كوكتوبە, قازان, كەڭتۇبەك اۋىلدارىندا بولدىق. اۋدانداعى قۇرىلىس جۇمىستارىن جۇرگى­زۋگە قاتىسقان «كەن اسار», «قىستاۋ قاراعاي», «الۆيس», «سك اۆس», «اق مەرەكە», «قاراشا سەرۆيس», «لوگوتەك KZ», «جارما قۇرىلىس گاز», «ەكسپەرت ستروي ەكسپو», «نۇراي قۇرىلىس جولى» سياق­تى سەرىكتەستىكتەر سۋ قۇبىر­لارىن تارتۋ جۇمىستارىن جالعاس­تىرۋدا.

قۇبىرلار اۋىل كوشەلەرىنە دەيىن تارتىلادى. سۋ قۇبىرىن تۇرعىندار وزدەرى ۇيگە ەنگىزىپ الماق. ورتالىقتاندىرىلعان سۋ جۇيەسىمەن قامتىلاتىن 15 اۋىل­دا تۇتىنۋشىلاردىڭ سانى 2179-دى قۇرايدى. ونىڭ ىشىندە ءۇيدىڭ اۋلاسىنا دەيىن (قورشاۋعا دەيىن) 1535, ءۇيدىڭ ىرگەتاسىنا دەيىن 1528 وتباسى تاپسىرىس بەرگەن. سونداي-اق شالعايداعى اقشيمان اۋىلىنداعى 58 ءۇي مەن مەكتەپ جانە اۋىل اكىمدىگىنە دە سۋ جەتىپتى. ماماندار كەلىپ, سۋدان سىناما الىپ تۇرادى ەكەن.

ماي اۋدانىنىڭ اۋىلدارىنا سۋ كەلدى دەلىك. «سۋدىڭ دا سۇ­راۋى بار». تۇرعىندار ءۇشىن ەندىگى ماسەلە – سۋ تۇتىنعانى ءۇشىن تولەيتىن تولەم باعاسى. مىسالى, ەرتىس اۋدانىنداعى بەلوۆود توپتىق سۋ قۇبىرىنان سۋ تۇتىنعاندارى ءۇشىن تاريف 381 تەڭ­گە كولەمىندە بەكىتىلگەن-ءدى. بۇل وبلىس ورتالىعىنداعى تاريفتەن 10 ەسە قىمبات دەلىن­دى. اۋدان اكىمدىگى بۇرىن قولدا­نىستا بولعان ەسكى سۋ قوندىر­عىسىن ەرىكسىز قاي­تا ىسكە قوسادى.

ماماندار سۋ الۋداعى مۇن­داي جاعدايدىڭ  تۋىنداۋ سەبەبى توپ­تىق سۋ قۇبىرىنىڭ مەملە­كەت تا­راپىنان سۋبسيديا­لاناتىن سۋمەن جابدىقتاۋ جۇيەلەرى تىزىمىنە ەنگىزىلمەۋىنەن بول­عانىن ايتادى. سۋ قۇبىرى اۋدان­نىڭ 17 اۋىلىن سۋمەن قامتۋعا ءتيىس ەدى. ءتاريفتىڭ جوعا­رىلاۋىنا وراي جۇمىسى توق­تاپ قالعان. سوندىقتان, ەرتىس اۋدانىنداعى سۋ تولەمىنە باي­لانىستى تاريف ماسەلەسى ماي اۋدانىنا سۋ ەندى جەتكەن كەزدە قايتالانباسىنا كىم كەپىل؟

وبلىس اكىمدىگى «سۋدىڭ قۇنىن تومەندەتۋ نۇسقالارىنىڭ ءبىرى – توپ­تىق سۋمەن جابدىقتاۋ جۇيە­سىنە ماي اۋدانىمەن كورشىلەس اقسۋ اۋىلدىق اۋماعىنىڭ ءما­مايىت وماروۆ, قۇركول, ەڭبەك اۋىل­دارىن قوسۋ كەرەك. بۇل اۋىلدارعا سۋ قۇبىرلارىن تارتۋ ءۇشىن جوبالار دايىن. وسى اۋىلدارعا ماي اۋدانىنىڭ توپ­تىق سۋ جۇيەسىنەن قۇبىر تارتىل­سا, تاريف كولەمى ارزان بولادى», دەپ الدىن الا ەسكەرتىپ تە قويدى. بىراق, بۇل اۋىلداردىڭ ار­قايسىسىندا ۇڭعىمالار بۇر­­عىلاپ, سورعى ستانسالارى, ينفرا­قۇرى­لىمدار ورناتۋ ءۇشىن زەرتتەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ, ارنايى قارا­جات بولگەنشە تاعى ۋاقىت قاجەت.

ەكىنشى ماسەلە, ورتالىقتان­دى­رىلعان سۋ جۇيەسىنە اۋىلداعى ۇي­لەر­دىڭ قوسىلۋ كورسەتكىشىنىڭ تو­مەن­دىگى. تۇيتكىل تاعى دا تاريف ماسەلەسىنە تىرەلەدى. ياعني, «سۋ انە كەلەدى, مىنە كەلەدى» دەگەن ۋادەدەن ابدەن قاجىعان تۇر­عىندار سۋ­دىڭ ۇيلەرىنە تۇراقتى تۇردە كە­لەتىنىنە دە سەنىمسىز دەگەن ءسوز. جەر­گىلىكتى اكىمدىكتەر تاراپىنان ۇيگە كەلىپ تۇراتىن سۋدى تۇتىن­عانى ءۇشىن قالاداعىداي تاريفكە ساي تولەم جاساۋ كەرەكتىگى جايىن­دا ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارى جۇر­گىزىل­مەيتىنى بايقالادى.

مىسالى, ماي اۋدانىنا بار­عان كەزىمىزدە كەيبىر تۇرعىن­دارعا ءتىپتى, سۋ تەگىن دەگەن بە, ولار مون­شا سالىپ, ءار ادامنان 500 تەڭگە­دەن الىپ, اقشا تاپ­قىسى كەلەدى ەكەن. ەندى ءبىرى ۇيگە تارتىلعان سۋ­دان مال سۋارىپ, باقشاعا پاي­دا­­لانباقشى.

بۇل جاعداي 2017-2018 جىلدارى قولدانىسقا بەرىلگەن سۋ قۇبىر­­لارىنان ۇيگە سۋ تارتقان اقتوعاي, ۋسپەن, باياناۋىل, شار­­­باقتى جا­نە تەرەڭكول اۋدان­­دارىندا دا كەز­دەسۋدە. سون­داي-اق بيىل ىسكە قوسى­لاتىن قۇبىر­لاردان ۇيگە سۋ تار­تۋ كورسەتكىشى تومەن كورىنەدى. وندا قىرۋار قاراجات ءبولىپ, سۋ قۇبىر­لارىن نە ءۇشىن سالامىز؟

سونىمەن بىرگە, ءار اۋدان­دا­عى كوممۋنالدىق كاسىپورىن­داردىڭ تۇتىنعان سۋعا جينا­عان قاراجات, قولدانىسقا بە­رىل­گەن سۋ قۇبىرلارىنا قىز­مەت كورسەتۋ ماسەلەسى دە وزەك­تى. بۇ­­­گىندە 27 اۋىلداعى سۋ قۇبى­رى ەشكىمنىڭ يەلىگىنە وتپە­گەن. قازىر سۋ قۇبىرلارىن بىرىڭ­عاي وپەراتورعا بەرۋ ماسەلەسى قاراستىرىلۋدا. ءاربىر اۋدانعا ورتا­لىقتاندىرىلعان سۋ قۇبىر­لارىنىڭ جۇمىسىن, تازالىعىن, سىناما الۋ بارىسىن قاداعالاپ وتىراتىن مەكەمەلەر قاجەت. مامانداردىڭ ايتۋىنشا, بۇلاي بولماسا, جاڭا نىساندار ءتيىستى باقىلاۋدىڭ جانە كۇتىمنىڭ جوقتىعىنان كوپكە بارماي, ىستەن شىعۋى دا مۇمكىن.

مىسالى, وبلىستىق اكىم­دىك­تىڭ ىشكى اۋديت قىزمەتى اۋدان ور­تالىقتارىندا, اۋىل­داردا سۋ قۇبىرلارىن كۇتىپ ۇستاۋ ءۇشىن بيۋدجەتتىك قاراجاتتىڭ جۇم­سالاتىنىن, الايدا, سۋدى تۇ­تىنۋ ءۇشىن اقى تولەنبەيتىنىن انىق­تاعان. مەملەكەتتىك بيۋدجەت­تەن قارجىلاندىرىلاتىن اۋداندىق كوممۋنالدىق كاسىپورىندار سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ جەلىلەرىن دۇرىس قولدانادى. بىراق ولار تۇتى­نۋشىلارمەن كەلىسىم جاسا­سۋ جانە كورسەتىلگەن قىزمەت­تەر­گە ۋاقىتىلى تولەم جاساۋ جۇمىس­تارىن ناشار جۇرگىزۋدە. ولاردىڭ قاتارىنداعى «اق­توعاي سەرۆيس», «اققۋ سەرۆيس», بايان­اۋىل اۋدا­نىنداعى «سەر­پىلىس» كوم­مۋ­نال­دىق كاسىپ­ورىندارىنىڭ جۇ­مىس­تارى ءتيىمسىز جۇرگىزىلۋدە. اۋدان ور­تا­لىقتارىنداعى كوم­مۋ­نال­دىق كاسىپورىنداردىڭ جۇ­مى­سىن جاقسارتۋ ءۇشىن ولاردى باسە­كەلەستىك ورتاعا بەرۋ ۇسى­نىلۋدا.

وبلىستىق جەر قويناۋىن پاي­­دالانۋ, قورشاعان ورتا جانە سۋ رەسۋرستارى باسقارماسىنىڭ مالى­مەتىنشە, بيىل سۋ قۇبىرىن تارتۋ بويىنشا 52 جوبا قولعا الىنعان. تۇرعىندار سانى 200 ادامنان اساتىن اۋىلدارعا سۋ قۇبىرى تارتىلادى. وڭىردە بۇل تالاپ بويىنشا 126 اۋىل ورتالىقتاندىرىلعان سۋ قۇبى­رىن تارتۋعا, ال 98 اۋىل كبم كومەگىمەن سۋ ىشپەك. بۇ­گىندە وسى 126 اۋىلدىڭ 40-ىندا سۋ قۇبىرلارى تارتىلۋدا, 17 اۋىل­دىڭ سۋ قۇبىرى جوباسى 2020 جىلى باستالماق. باسقارما باس­شىسى قادىلجان ساتيەۆتىڭ اي­تۋىنشا, جوبالىق قۇجاتتاردى ازىرلەۋ مۇلدە زەرتتەلىپ, تالدانبايدى. جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتاردى ساپالى دايىنداۋعا نازار اۋدارۋعا, بيۋدجەت قار­جى­سى­­نىڭ ءتيىمدى يگەرىلۋىن قادا­عالاۋ, سۋ قۇبىرلارى قۇرىلى­سى­نىڭ ساپاسىن جاقسارتۋ باستى نازاردا بو­لۋى كەرەك.

ماسەلەن, باياناۋىل اۋدانى, اقساڭ اۋىلىنا سۋ قۇبىرىن جوبالاعاندا اۋىلدىڭ تاۋلى-تاستى جەردە ورنالاسقانى ەسكە­رىلمەگەن. اقتوعاي اۋدانىندا اۋىل­دارعا تارتىلاتىن سۋ قۇبىر­لارىنىڭ قۇنى 2,5 ملرد تەڭگەگە جەتكەن.

وبلىس اكىمدىگى 2020 جىل­عا دەيىن ەلدى مەكەندەردى ورتالىق­تان­دىرىلعان اۋىزسۋمەن قامتۋ كورسەتكىشىن 40,7 پايىزعا جەت­كىزۋ كەرەك دەپ مىندەت قويۋدا. اۋىل­داردى اۋىزسۋمەن قامتۋ بويىنشا وڭىرلىك باعدارلاما دا جاسالدى. باعدارلاماعا ساي­كەس 125 اۋىلدا ءتيىستى جەراستى زەرتتەۋلەرى جۇر­گىزىلىپ, ونداعى سۋ قورى راستالدى. سوڭعى ەكى جىلدا سۋ قۇبىر­لارىنىڭ قۇرى­لىسىنا ارنالعان جوبا­لىق قۇ­جاتتاردى ازىرلەۋگە 500 ملن تەڭگە ءبولىندى.

وڭىردەگى اۋىزسۋ ماسەلەسى, 370 اۋىلدىڭ 76 پايىزىنىڭ سۋعا ءزا­رۋ ەكەندىگى جايلى 2018 جى­­لى ەل­باسى ساپارى كەزىندە دە ايتىل­دى.

وبلىسقا جاساعان ساپارىندا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت تو­قاەۆ «اۋىلداردى اۋىزسۋمەن قام­تاماسىز ەتۋ جونىنەن ەلىمىز بويىنشا كورسەتكىشى ەڭ تومەن وڭىر­لەردىڭ ءبىرى. بۇل ماسەلەنى جۇيەلى تۇردە جەدەل شەشۋ كەرەك», دەپ تاپسىرما بەرىپ كەتكەن ەدى.  ال ۇكىمەت ەلىمىزدە 2023 جى­لى اۋىل­دار تۇگەل اۋىزسۋمەن قام­تا­ما­سىز ەتىلەدى دەپ جيىن سايىن اي­تادى. ءتىپتى, ۇكىمەتتىڭ سوڭعى ءبىر وتىرىسىندا يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دا­مۋ ءمي­نيسترى رومان سكليار: «پاۆلو­دار وبلىسىنىڭ اۋىز سۋمەن قام­تاماسىز ەتۋدەگى قولدانىپ وتىر­عان ءادىس-تاسىلدەرىن ۇي­رەنۋ كەرەك» دەگەن ءسوز ايتتى. تۇر­عىندار قان­داي ء«ادىس-تاسىلدەر» دەپ تاڭ­عالدى.

وسىلاي دەگەن ءمينيستردىڭ ءوزى پاۆلودارلىق, بىراق وڭىردەگى اۋىل­­داردا قالىپتاسقان كۇردەلى ماسەلە جاعدايىنان حابارى جوق پا دەگەن وي كەلەدى.

– وڭىردەگى 52 اۋىلدا كەشەن­دى بلوك-مودۋلدەر سۋدى تازار­تىپ, ىشۋگە جارامدى ەتەدى. بلوك-مودۋل­­دەردىڭ پايدا بولۋىنان تۇر­­عىندار سانى وسكەن. بۇل اۋىلدىڭ ءوسىپ-وركەندەۋىنە جول اشا­دى, – دەيدى رومان سكليار.

ارينە, ايتۋعا وڭاي.

پاۆلودار وبلىسى