ءۇش ۇلىمىزدىڭ كىشىسى ەرلان بايجانوۆ ماسكەۋدىڭ لومونوسوۆ اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەتىن ۇزدىك بىتىرگەن سوڭ اسپيرانتۋراسىن 1989 جىلى اياقتاپ ديسسەرتاتسيا قورعايتىن بولدى. انالىق جۇرەگىم الابۇرتىپ, جانكۇيەر بولىپ, قورعاۋىنا قاتىسقىم كەلدى. ول كەزدە مەن «مادەنيەت جانە تۇرمىس» «پاراسات» جۋرنالىنىڭ ءبولىم مەڭگەرۋشىسى قىزمەتىندە ەدىم. تاۋەكەلگە بەل بايلاپ, باس رەداكتورىمىز بەلگىلى جۋرناليست, قوعام قايراتكەرى كامال سمايىلوۆقا كىرىپ, وسى ويىمدى ءبىلدىرىپ, ءبىر اپتا ءوز ەسەبىمنەن دەمالىسقا سۇراندىم.
كامەكەڭ ءسال ويلانىپ وتىردى دا «ساپەكەڭ دە بارا ما؟» دەپ سۇرادى. مەن ساپەكەڭنىڭ ەرەۆان قالاسىندا وتەتىن ارحيۆيستەردىڭ بۇكىلوداقتىق جيىنىنا كەتكەنىن, بۇيىرسا قايتارىندا ماسكەۋگە سوعاتىنىن ايتتىم. سول-اق ەكەن كامەكەڭ ماعان: «كۇلەكە, سىزگە دەمالىس ەمەس ءبىر اپتا كومانديروۆكا بەرەيىن, «ماسكەۋدەگى قازاقتار» دەگەن تاقىرىپقا ماتەريال ۇيىمداستىرىپ كەلىڭىز», دەمەسى بار ما.
ماسكەۋ سياقتى ۇلكەن قالادا قانشا قازاق بارىن انىقتاۋعا 3-4 كۇن ازدىق ەتەتىنىن ويلاپ جاتقان مەن جوق, بالامنىڭ ديسسەرتاتسيا قورعاۋىنا قاتىساتىنىما قۋانىپ, كەلىسە كەتىپپىن.
ەرتەسىندە ديسسەرتاتسيانى قورعاۋ جيىنىن ۋنيۆەرسيتەتتىڭ جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىنىڭ دەكانى, عىلىمي كەڭەستىڭ توراعاسى پروفەسسور, دوكتور يا.ن.زاسۋرسكي جۇرگىزىپ وتىردى. ەرلان وتە جاقسى قورعاپ شىقتى, قۋانىشىمىزدا شەك جوق.
كوڭىلىمىز ورنىنا ءتۇسىپ, ءوزىمىز ورنالاسقان قازاقستاننىڭ ماسكەۋدەگى وكىلدىگىنىڭ قوناقۇيىنە كەلگەن سوڭ ساپەكەڭە باس رەداكتوردىڭ ماعان ارقالاتىپ جىبەرگەن تاپسىرماسى جايىندا ايتتىم. ساپەكەڭ: «بۇل ۇلكەن تاقىرىپ قوي, قالعان 2-3 كۇندە ۇلگەرە الار ما ەكەنسىڭ؟» دەپ ويلانىپ قالدى. ءبىر ۋاقىتتا ءجۇر, ەكەۋمىز وكىلدىكتىڭ باسشىسى سەرىكبولسىن ءابدىلديننىڭ قابىلداۋىنا بارايىق دەدى. ول كىسى ءبىزدى جىلى قابىلدادى. ماعان جۇكتەلگەن تاپسىرمانى ەستىگەن سوڭ ءوزى بىلەتىن ءبىراز ازاماتتاردى اتادى, قايدا جۇمىس جاسايتىنىن ايتتى, ءارى ولارمەن كەزدەسۋ ءۇشىن ماشينا بەكىتىپ بەردى. بۇعان ءبىز بارىنشا ريزاشىلىق ءبىلدىرىپ, سول كۇننەن باستاپ تاپسىرماعا كىرىسىپ كەتتىك. الدىمەن تاقىرىپتى ءبولىسىپ الدىق. بۇعان دەيىن ەرىك قۇرمانعاليەۆ جايىندا بەيحابارمىز. مەن ءاليا مولداعۇلوۆا اتىنداعى مەكتەپكە, ونداعى قازاقتىڭ باتىر قىزىنا ارنالعان مۇراجايعا بارۋ ءۇشىن وكىلدىككە جاقىن جەردەگى مەتروعا بەت الدىم, ساپەكەڭ نۇرتاس وڭداسىنوۆ اقساقالعا جولىعۋى كەرەك. جول-جونەكەي ۇلكەن حابارلاماعا كوزىم ءتۇستى. وندا ۆ.چايكوۆسكي اتىنداعى كونسەرۆاتوريانىڭ ۇلكەن زالىندا الەمدىك مۋزىكا سالاسىنداعى اسا بەدەلدى مامان ن.ل.دورلياكتىڭ 80 جىلدىعىنا ارنالعان شاكىرتى ەرىك قۇرمانعاليەۆتىڭ كونتسەرتى بولاتىن كۇنى, باستالاتىن ۋاقىتى جازىلعان ەكەن. مىنە, كەرەك بولسا تاعى ءبىر اتاقتى قازاقپەن كەزدەسەتىن بولدىق, كونتسەرتكە وسىنداعى قانداستارىمىز دا كەلەتىن بولار دەپ قۋانىپ كەتتىم. ساپەكەڭ ن.وڭداسىنوۆپەن كەشكىسىن كەزدەسۋگە كەلىسىپ قويعان ەكەن, كونتسەرتكە مەن جالعىز تارتتىم. كونتسەرتتەن جارتى ساعات بۇرىن بارىپ زالعا جايعاستىم, قۇشاعىمدا قوماقتىلاۋ ەكى بۋكەت گۇل بار. زالدىڭ قىزمەتشىسى بولار, ماعان كونتسەرت اياقتالعانشا گ ۇلىڭىزدى ىدىسقا سالىپ ورنالاستىرا تۇرايىن دەمەسى بار ما؟ بۇل دا ءبىر دۇرىس ءىس ەكەن دەپ, گۇلدى ۇستاتا سالدىم.
كونتسەرت باستالعانشا زالعا كەلۋشىلەرگە جانە وتىرعاندارعا قاراكوز قانداستارىمىز كورىنە مە ەكەن دەگەن ۇمىتپەن قارايمىن, ونداي ەشكىم كوزگە تۇسە قويمادى. وي, قايران قازەكەم-اي, جەرلەسىمىزدىڭ ونەرىن تاماشالايىق, جانكۇيەر بولايىق دەگەن ويلارىڭا كەلمەيدى-اۋ دەپ كۇيىنىپ تە قويامىن.
سونداي كۇيدە جالتاقتاپ وتىرعانىمدا ساحناعا ورتا بويلى, اشاڭ ءجۇزدى, شاشى يىعىنا تۇسكەن جاس جىگىت جارق ەتىپ شىعا كەلدى, ساتىرلاعان شاپالاق زالدى كەرنەپ كەتتى. شاماسى ءانشىنىڭ ونەرىمەن ماسكەۋلىكتەر اجەپتاۋىر تانىس, حاباردار سياقتى. ءبىز نەگە بىلمەي جۇرگەنبىز دەگەن ويلار دا كەلىپ-كەتەدى. وركەستر ويناپ باستاعاندا ەر ادامنان بۇرىن-سوڭدى ەستىپ-كورمەگەن سىبىزعى ۇندەس كۇشتى ءارى وتە جىڭىشكە, مۋزىكا ىرعاعىنا ساي قۇبىلعان عاجايىپ داۋىسقا تاڭ-تاماشا قالدىم. مۇندايدا داۋىس بولادى ەكەن-اۋ. مۋزىكاداعى تەنور, سوپرانو, كونترالت دەگەن داۋىستار بولاتىنىن ەستۋىم بار ەدى, بۇل بيىك دياپازوندى جىڭىشكە داۋىس سونىڭ قايسىسىنا جاتادى دەگەن ويلارمەن قىزىعا تىڭدادىم. ءانشىنىڭ ورىنداپ جاتقان پارتيالارى وڭاي ەمەس, ءانشىنىڭ ورىنداۋىندا مۋزىكا ىرعاعىنا ساي يكەمدىلىگى, داۋىستىڭ تەحنيكالىق قۇبىلمالىلىعى ورىنداۋشىنىڭ شەبەرلىگىن پاش ەتكەندەي. مۋزىكانىڭ نەبىر كلاسسيكالىق كۇردەلى دە قيىن تۇستارىنا كەلگەندە قينالماي وتسە ەكەن دەپ تىلەپ تە وتىرمىن. مىنە, ءدال ءۇزىلىپ كەتەردەي تومەن قۇلديلاعان ساتىنەن قۇيقىلجىتا ويناقشىعان تۇرگە تەز وزگەرگەندە, ەندى تىم جوعارى, وتە بيىككە ورلەگەن تۇستارىندا دا داۋىس ىرعاعىن قۇبىلتقان ءانشىنىڭ يكەمدىلىگى مەن مۋزىكا تەحنيكاسىن شەبەر مەڭگەرگەنىنە تاڭ-تاماشا قالماسقا لاجىڭ جوق. الايدا باعدارلامادا كورسەتىلگەن الەمدىك ايتۋلى ۆ.ا.موتسارت, د.ج.ۆيۆالدي, ي.ا.باح, ك.مونتەۆەردي, دج.پۋچچيني, ج.بيزە, دج.ۆەردي, د.شۋبەرت, ي.شتراۋس, ت.ب كوپتەگەن كومپوزيتوردىڭ شىعارمالارىن ساعاتتار بويى ءبىر ءوزى ورىنداعان ءانشىنى تىڭداي وتىرىپ, ءوزىنىڭ ورىنداۋ شەبەرلىگىمەن ماسكەۋ جۇرتشىلىعىن مويىنداتىپ تۇرعان جاپ-جاس جىگىتتىڭ قازاقتىڭ قاراكوز بالاسى ەكەنىنە سەنەرىمدى دە, سەنبەسىمدى دە بىلمەي ءارى بويىمدى ماقتانىش سەزىمى بيلەپ, اتتەڭ مىنا ونەردى مەنەن باسقا قازاقتار دا تىڭدار ما ەدى دەگەن كۇيگە بولەندىم. وسىلايشا ءبىر اننەن ءبىر ءان قوشەمەتپەن شىرقالىپ جاتتى. قولىمداعى باعدارلامادا كورسەتىلگەن سوڭعى ءاننىڭ ورتاسىنان اۋا بەرگەندە اقىرىن ورنىمنان جىلجىپ شەتكە بەتتەدىم, قىزمەتشى گ ۇلىمدى قۇشاعىما ۇستاتا بەردى, ءان اياقتالىپ, زال دۋ شاپالاققا كومىلگەندە ساحناعا شىعىپ ۇلگەردىم.
مەنى كورگەن ءانشى قۋانىشتى كەيىپپەن وزىمە قاراي ءجۇرىپ كەلىپ, «وي, اپاي, قايدان ءجۇرسىز؟» دەپ مەنى قۇشاقتاي الدى. گۇلدى ۇسىنىپ, قۇتتىقتاپ جاتىپ, الماتىدان كەلگەنىمدى, جۋرناليست ەكەنىمدى, كەڭ وتىرىپ اڭگىمەلەسۋ قاجەتتىگىن ايتىپ ۇلگەردىم. «اپاي, مىناۋ ەكى بۋكەت قوي, بىرەۋىن كىم جىبەردى؟» دەدى. مەن 2-ءشى گۇل مۋزىكا جەتەكشىسى, 80-گە تولىپ وتىرعان ۇستازى ن.ل.دورلياكقا ارنالعانىن ايتتىم. ەرىك: «انە, اق جاعالى قارت ايەل, ارىپتەستەرى قۇتتىقتاپ جاتىر», – دەپ ءبىراز ادام قورشاپ العان دورلياكتى كورسەتىپ, – مىنا گۇلدى وزىنە تاپسىرىڭىز ءارى وسى قاباتتاعى سول كىسىنىڭ كابينەتىندە كەزدەسەيىك», دەدى.
مەن دە تەزدەتىپ ن.ل.دورلياكقا جەتىپ, شاكىرتىنىڭ تابىسىمەن, ءوزىنىڭ مەرەي جاسىمەن قۇتتىقتاپ گۇلدى ۇسىندىم ءارى ءانشى مەنى كابينەتىندە كۇتەتىنىن ايتتىم.
ن.ل.دورلياك جۇرتتىڭ ورتاسىنان ارەڭ سىتىلىپ شىعىپ كابينەتىنە مەنى ەرتىپ باردى. تەلەفونى بەزىلدەپ جاتىر ەكەن, تىڭداعان سوڭ رەكتوراتقا شاقىرىپ جاتقانىن ايتىپ, شىعىپ بارا جاتىپ ەرىككە: «جەرلەسىڭمەن سويلەسە بەر, قۇتتىقتاۋعا بارماي-اق قوي», دەپ رۇقسات ەتتى.
وسىلايشا مەن بۇرىن ەستىپ تە, كورىپ تە بىلمەگەن ەرەكشە قۇبىلىس اتانعان انشىمەن العاش كەزدەسىپ, تانىسقانىم بار. سول كابينەتتەن قوناقۇيدەگى نومىرگە قوڭىراۋ شالىپ ەدىم. ساپەكەڭ دە جاڭا كەلىپتى, مەنىڭ سونشاما قۋانىشتى حابارىمدى ەستىگەن سوڭ, مەن قازىر سول جەرگە بارامىن كونسەرۆاتوريانىڭ الدىندا ەرىكپەن بىرگە كەزدەسەيىك دەدى.
ۇشەۋلەپ بىرگە ءجۇرىپ كەلىپ ءبىر وڭاشا جەرگە جايعاستىق. ەرىك قۇرمانعاليەۆكە ەكى جاقتان سۇراقتار قويىپ, ءومىر جولىمەن, ونەردەگى تابىسىمەن تانىستىق. ساپەكەڭ ءاندى جاقسى ايتاتىندىقتان با, ءان ايتۋدى جاراتاتىندىقتان با, ءانشى جونىندە جازۋدى ءوز مىندەتىنە الدى.
وسى ساپارىمىزدا ماسكەۋدە ءبىرتالاي بەلگىلى ازاماتتار: قازاق ەلى ءۇشىن ەلەۋلى ەڭبەك ەتكەن, حالىقتىڭ جۇرەگىندە ءىرى قايراتكەر تۇلعا رەتىندە ساقتالعان ن.وڭداسىنوۆتى, اتاقتى تاريحشى ە.بەكماحانوۆتىڭ ءىزىن جالعاستىرۋشى قىزى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ن.بەكماحانوۆانىڭ, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى مۇساەۆتىڭ, وداقتىق جول قاتىناسى ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى ن.ەسەنعاريننىڭ, عالىم ابدۋللاەۆتىڭ جانە ت.ب. كوپتەگەن قازاق ازاماتىنىڭ سوندا ەڭبەك ەتىپ, تۇرىپ جاتقانىن انىقتادىق. وعان جوعارى وقۋ ورىندارىنداعى قازاق ستۋدەنتتەردى قوسقاندا 2000-داي قازاقتىڭ ماسكەۋدە تۇراتىندىعى بەلگىلى بولدى. سوعان قوسا ەڭ باستى جاڭالىعىمىز, سول كەزگە دەيىن قازاقستان ءۇشىن بەيمالىمدەۋ, بىراق تالاي شەتەلدەگى كونكۋرستاردىڭ جەڭىمپازى ءتىپتى «فەنومەن» اتانعان سيرەك داۋىستى ەرىك قۇرمانعاليەۆتى اشتىق. Cونداي-اق مۇندا ءاليا مولداعۇلوۆا اتىنداعى مەكتەپ, وندا مۇراجاي, قازاقستان اتىنداعى كينوتەاتر, «قازاقستان» اتالاتىن ماگازين جانە دومودەدوۆا اەروپورتى باعىتىندا «قازاقستان» اتتى مەيرامحانا بار ەكەن. مەيرامحاناعا ازىق-ت ۇلىك ۇشاق ارقىلى قازاقستاننان جەتكىزىلىپ تۇرعان. سونىمەن ساپەكەڭ ەكەۋمىزدىڭ ازىرلەگەن «موسكۆاداعى قازاقتار» دەگەن تاقىرىپتاعى ماقالا, وچەركتەر جۋرنالدىڭ 18 بەتىن قامتىدى.
كوپ ۇزاماي پرەزيدەنت س.ءابدىلدين, ابدۋللاەۆ, ن.ەسەنعاريندى ەلگە شاقىرىپ, ولاردى لاۋازىمدى قىزمەتكە تاعايىندادى. سونداي-اق ساۋداباەۆتىڭ مادەنيەت ءمينيسترى كەزىندە ءانشى ەرىك قۇرمانعاليەۆ الماتىعا شاقىرىلىپ, ءبىر كەش كونتسەرت بەرىپ كەتكەنى بار. سول كونتسەرتكە ءبىز دە بارىپ, سوڭىندا ەرىككە جولىققاندا ول ءوزىنىڭ اسىعىس كەلگەنىن, ءبىر كۇننەن كەيىن شەتەلدە ۆوكاليستەردىڭ حالىقارالىق كونكۋرسىنا باراتىنىن, تاڭەرتەڭ ماسكەۋگە قايتىپ كەتەتىنىن ايتتى. مىنە, وسى كەزدەسۋدەن كەيىن ەرىكتەن حابارىمىز بولمادى. ءانشى جونىندە وچەرك جازعان ساپەكەڭ دە دۇنيەدەن وزدى.
ويلاماعان جەردەن 2007 جىلى جاس ءانشىنىڭ دە قايتىس بولعانىن گازەتتەن وقىپ قابىرعام قايىستى. 47 جاس دەگەن ءتىپتى ءانشىنىڭ بار قىرىنىڭ تەرەڭ اشىلىپ تا ۇلگەرمەگەن شاعى عوي, امال نە؟
ەندى, مىنە, اقىن مارجان ەرشۋدىڭ گازەتتەگى ماقالاسىنان ەرىك قۇرمانعاليەۆتىڭ كەيىنگى تاعدىرى جونىندە: – تۋعان جەرگە تامىرىن جايا الماعان ەسىل تالانت ءوزى ەرىكسىز تاپ بولعان قوعامنان دا وزەككە تەبەر سوققى الىپ, شۋىلداق توبىردىڭ قاقپاقىلىنا جەم بولىپ كەتە باردى – دەپ جازعانىنا قاراعاندا ءانشىنىڭ تاعدىر توقپاعىنا, كوڭىل داعدارىسىنا ۇشىراعانى دا بايقالادى. ماسكەۋ جۇرتشىلىعىن الەمدىك مۋزىكا اۋەنىنە بولەگەن, تالاي رەت سۇيسىنە قول سوقتىرعان «فەنومەن» انشىگە 2 مەتر جەر بۇيىرماعانى, جەرلەۋگە ادام تابىلماعانى دا تۇسىنىكسىز جايت.
ەرىكتىڭ سيرەك تالانتىنا ءتانتى بولىپ ەرەكشە قۇرمەتتەگەن اتاقتى پەر كاردەننىڭ پاريجدەن موسكۆاعا ۇشىپ كەلىپ, ونى جەرلەۋمەن اينالىسۋى, ءتىپتى قالا مەرى لۋجكوۆقا شىعۋى تالانتتى تالانت قانا جەتە تانيتىندىعىنىڭ دالەلى ەمەس پە؟ اتام قازاقتىڭ «وزگە ەلدە سۇلتان بولعانشا, ءوز ەلىڭدە ۇلتان بول» دەگەن اتالى ءسوزى بەكەر ايتىلماعانداي. ەگەر تاماشا تالانتتى ءانشى ءوز ەلىندە بولسا ءومىرىنىڭ سوڭى دا بىلاي اياقتالماس ەدى عوي.
كىم ءبىلسىن, ءبىر كەزدە الماتىداعى قۇرمانعازى اتىنداعى كونسەرۆاتورياعا تۇسۋگە كەلگەندە ەرىكتىڭ داۋىسىن تانۋعا دورلياك سەكىلدى ماماننىڭ جەتىسپەۋى دە اسەر ەتتى مە؟ الدە ونەردە ءوز باقىتىن تاپقان جەردەن اينالىپ شىعا المادى ما؟!
ەرىك بىزبەن اڭگىمە ۇستىندە ەكى قىزىنىڭ بارىن, ايەلى تاتار تۋماسى ەكەنىن, اتا-انالارىنىڭ ماماندىعى دارىگەر, اتىراۋ قالاسىندا تۇراتىنىن ايتىپ ەدى. ەرىك دۇنيە سالعاندا بۇلار قايدا, ءتىپتى تۇسىنىكسىز.
ءارى-بەرىدەن كەيىن شىن تالانتتىڭ ونەرى – حالىقتىڭ ەنشىسى ەمەس پە؟ سوندىقتان تالانتتىڭ ەڭبەگىن باعالاۋ, قادىرىنە جەتىپ ماداقتاۋ تۋعان حالقىنىڭ ءىسى. راس, تۋعان جەردەن الىس جەردە بولعاندىقتان ەلى ونىڭ شىن تالانتىن تاني المادى, قىزىقتاي المادى, ءبىر ۋىس توپىراعىن دا سالا المادى. بىراق «ەشتەن كەش جاقسى» دەگەندەي ءوز توپىراعىمىزدان جارالعان ەسىل تالانتتى ەستە ساقتاۋ ءۇشىن اقىن مارجان ەرشۋدىڭ ۇسىنىسىنا مەن دە قوسىلامىن. ماقالاسىندا اتاپ كورسەتىلگەندەي ءانشىنىڭ تۋعان اۋىلى قۇلسارىداعى مۋزىكا مەكتەبىنە ەرىك قۇرمانعاليەۆتىڭ ەسىمى بەرىلسە ءارى اتىراۋداعى ەرىك تۇرعان ۇيگە ەسكەرتكىش تاقتا قويىلسا دەگەن تىلەگىن مەن دە قولدايمىن. ەسىل تالانتتى ماڭگى ەستە ساقتاۋ – ەلدىگىمىزدىڭ بەلگىسى ەمەس پە؟
كۇلاش بەيسەنبيەۆا,
قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, زەينەتكەر
