– يۆ مىرزا, ءسىزدىڭ ويىڭىزشا, Astana club سياقتى حالىقارالىق جيىنداردىڭ الەمدە تۇراقتىلىق ورناتۋعا پايداسى مەن ۇلەسى قانداي؟ ءبىزدىڭ ەلدەن قانداي اسەر الدىڭىز؟
– مەن قازاقستانعا بۇعان دەيىن بەس رەت كەلدىم. 2010 جىلى قازاقستان ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا توراعالىق ەتكەندە العاش كەلدىم. ياعني, سول كەزدەن باستاپ قازاقستاننىڭ قالاي دامىپ جاتقانىن ءوز كوزىممەن كورىپ ءجۇرمىن. ارادا 10 جىلعا جۋىق ۋاقىت ءوتتى, دەگەنمەن وزگەرىستەر وتە كوپ. ال مۇنداي جيىندار, البەتتە, ناتيجەلى. ويتكەنى جاھاندىق ساياسات, بيلىك, كۇش قاشان دا رەتتىلىكتى قاجەت ەتەدى. ءيا, ءبىراز جىل بۇرىن اقش, كسرو دەگەن ۇلكەن دەرجاۆالار بولاتىن. ولاردىڭ باسقالاردان ۇستەمدىگى دە انىق ەدى. ال بۇگىندە الەمدى باسقاراتىن ءبىر ۇلت, ءبىر ەل دەگەن تۇسىنىك جوق. قازىر كوپبيلىكتى الەمدە ءومىر سۇرەمىز. مۇنى كەي كەزدە ءتىپتى بيلىكسىز دەپ تە اتايدى. ويتكەنى جاھاندىق ساياساتتا ءاربىر مەملەكەتتىڭ وزىندىك ءرولى بار. وسى ورايدا پىكىر قالىپتاستىرۋشىلاردىڭ, ياعني كوشباسشىلاردىڭ ىمىراعا كەلە الۋى وتە ماڭىزدى. قازاقستان تەز دامىپ جاتقان مەملەكەت. مەملەكەتتىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ورلەۋىن ايتپاعاندا, الەم ساياساتىنداعى ورنى كۇن ساناپ نىعايىپ كەلەدى. بىراق, ەڭ ماڭىزدىسى, ونىڭ جاھاندىق ساياسات پەن ديالوگتا جاۋاپكەرشىلىكتى وزىنە الىپ, بىتىمگەر بولا الۋىندا. الەمدىك ساياساتتا بەدەلدى بولۋ شەشىم شىعاراتىن ادامدارعا اسەر ەتۋ دەگەندى بىلدىرەدى. مەنىڭ ويىمشا, Astana club شەشىم قابىلدايتىندارعا ىقپال ەتۋگە جاقسى ءبىر مۇمكىندىك. سونىمەن بىرگە بۇل ەكى كۇن قازاقستاندىق ساياساتكەرلەردىڭ ويىن بىلۋگە, ولاردىڭ جوسپارى مەن ماقساتىن تىڭداۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ولار ءوز ويلارىن حالىقارالىق دەڭگەيدەگى ورتاعا ۇسىنسا, ءبىز ءوز كەزەگىمىزدە ءوز ەلدەرىمىزگە جەتكىزە الامىز. ياعني, بۇل ارىپتەستىك ديالوگ قۇرۋعا دا بەرىلگەن تاعى ءبىر مۇمكىندىك.
– بەلگيا كوپۇلتتى مەملەكەت. ءبىر ەلدە بىرنەشە رەسمي تىلدە سويلەيدى. ءسىزدىڭ ويىڭىزشا, كوپەتنوستى مەملەكەتتە تۇراقتىلىقتىڭ كىلتى نەدە؟ دەموكراتيانىڭ باستى شارتى قانداي؟
– دەموكراتيانىڭ باستى شارتى – جاۋاپكەرشىلىك. بيلىكتى شەكتەن تىس پايدالانباۋ كەرەك. ياعني, مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەردىڭ شەكتەن شىعۋى دەموكراتيانى دا, ەتنوستار اراسىنداعى اۋىزبىرشىلىكتى دە جويادى. دەموكراتيانىڭ نەگىزى – بيلىكتىڭ دۇرىس جۇرگىزىلۋى. جالپى, دەموكراتيانىڭ ءتۇرى كوپ. بىراق قايسىسى بولسىن, ەڭ الدىمەن, جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنۋ كەرەك. ۇكىمەت تە, حالىق تا وزىنە جۇكتەلگەن مىندەتتەردى جاۋاپكەرشىلىكپەن ورىنداۋى ءتيىس. سونىمەن قاتار دەموكراتيا تەك ەركىندىك ەمەس, حالىقتىڭ بيلىك باسىنداعىلاردان ەسەپ الا الۋى, تەكسەرۋگە ەركى بولۋى. ەگەر حالىق بيلىكتىڭ قالاي جۇمىس ىستەيتىنىن تەكسەرە السا, دەموكراتيالىق مەملەكەتتە ءومىر سۇرگەنىن كورسەتەدى. ياعني, حالىق پەن بيلىك اراسىندا كەلىسىم مەن اشىقتىق بولۋى كەرەك.
كوپۇلتتى مەملەكەت پەن ءدىن تاقىرىبىنا كەلسەك, ءبىزدىڭ زايىرلى مەملەكەت ەكەنىمىزدى ەسكەرۋ كەرەك. ەگەر ازاماتتىڭ ۇستانىمىنىڭ باسقالارعا زيانى بولماسا, قالاعان ءدىندى ۇستانىپ, قالاعان سەنىمدە بولۋعا قۇقى بار. بەلگيادا ازاماتتارعا دىنگە قاتىستى تاڭداۋ مەن ەركىندىك بەرىلگەن. ۇكىمەت ادامداردىڭ سەنىمىنە, قۇلشىلىق قىلۋىنا, ءدىني مەرەكەلەردى تويلاۋىنا شەكتەۋ قويمايدى. ويتكەنى مەملەكەت پەن ءدىننىڭ اراسىنداعى شەكارانى ءتۇسىنۋىمىز كەرەك. مەملەكەت – بەيتاراپ. بيلىكتى جۇزەگە اسىرۋدا مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەر بەيتاراپتىقتى ساقتاۋى كەرەك. مۇنداي ىستەرگە ءدىني سەنىمدەرىن ارالاستىرماۋى ءتيىس. ءدىن مەن سەنىمدى شەشىم قابىلداۋدا قولدانۋعا بولمايدى.
ال ۇلتتاردىڭ ىنتىماعى تۋرالى ايتساق, بەلگيانىڭ نەگىزى 1830 جىلى قالاندى جانە گەوگرافيالىق ورنالاسۋى دا ەرەكشە. بەلگيا قۇرىلعاندا گەرمانيا, فرانتسيا, انگليانىڭ قولاستىندا بولعان ۇلتتاردى بىرىكتىرۋگە, پانا بولۋ ءۇشىن پايدا بولعانداي. باسقاشا ايتقاندا, جاساندى مەملەكەت. ەلدە ۇلتتى قالىپتاستىرۋ دەگەن تۇسىنىك سوڭعى ەكى عاسىردا عانا قالىپتاستى. بۇل, ارينە, بىزگە وڭايعا سوققان جوق. بەلگيادا 2018 جىلدىڭ جەلتوقسانىنداعى سايلاۋعا دەيىن تولىققاندى, جۇيەلى ۇكىمەت بولمادى. ولار جەرگىلىكتى, ايماقتىق, توپتىق جۇيەدە جۇمىس ىستەدى. بەلگيا ۇكىمەتىن قالاي جاساقتايتىنىمىز تۋرالى ماسەلەلەر ءالى كۇنگە دەيىن تۋىندايدى. بىرنەشە ۇلت بولعان سوڭ, پىكىرلەردىڭ دە كوپ بولۋى زاڭدى. بىراق, ەڭ باستىسى, ويىمىزدى, پىكىرىمىزدى بەيبىت جولمەن تۇسىندىرۋگە, دالەلدەۋگە تىرىسامىز. مەملەكەتتەگى تىنىشتىق پەن تۇراقتىلىقتىڭ نەگىزگى سەبەبى وسىندا. ورتاق شەشىمگە كەلۋ قاشان دا قيىن. وسىنداي كەزدەردە الدىن الا بەكىتىلگەن زاڭ, ياعني كونستيتۋتسياعا ساي جۇمىس ىستەۋگە تىرىسامىز. زاڭدا مەملەكەتتەگى ءاربىر ۇلتتىڭ, تىلدىك, ايماقتىق توپتاردىڭ ءسوز بوستاندىعى تۋرالى جازىلعان. ورتاق مۇددەگە جەتۋ ءۇشىن, مەملەكەتتەگى تۇراقتىلىققا نۇقسان كەلتىرمەۋىمىز ءۇشىن كەلىسىم مەن كەلىسسوزدەر عانا ءتيىمدى ەكەنىن ءتۇسىنىپ, ءبىر-ءبىرىمىزدى تىڭداۋعا تىرىسامىز.
– قازاقستاننىڭ حالىقارالىق ساياساتتاعى بەدەلى تۋرالى نە ايتاسىز؟
– قازاقستاننىڭ الەمدىك ساحنادا بەدەلدى مەملەكەتكە اينالۋى, البەتتە, نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جەتىستىگى. تۇڭعىش پرەزيدەنتتىڭ ساياساتى ەڭ الدىمەن مەملەكەتتىڭ ەكونوميكاسى مەن الەۋەتىنىڭ كوتەرىلۋىنە ۇلكەن اسەر ەتتى. ول ۇستانعان ساياساتتىڭ جەمىسى مەن ناتيجەسى بۇگىنگى تاڭدا حالىقتىڭ پايداسىنا جاراپ وتىر. ياعني, ن.نازارباەۆ تەك مەملەكەتتىڭ ىشكى ماسەلەلەرىنە توقتالىپ قالماي, قازاقستاننىڭ بەدەلىن الەمدىك ساحنادا كوتەرۋگە تىرىستى. ەۋروپا وداعىنا كورشىلەس مەملەكەتتەرمەن سەرىكتەستىك قاجەت. ويتكەنى ەۋروپا وداعى تۇراقتى ورتانى قالايدى. شىندىعىنا كەلسەك, ەۋروپا وداعى ەۋرازيا قۇرلىعىنىڭ كىشكەنتاي بولىگىن عانا يەمدەنگەن. انگليادان باستاپ جاپونياعا دەيىن قانشاما مىقتى مەملەكەت بار. رەسەي, تۇركيا, قىتايدى ەسەپكە الماعاندا ورتالىق ازياداعى مەملەكەتتەردىڭ ءرولى شەشۋشى. وسى تۇرعىدا ەۋروپا وداعىنا سەنىمدى سەرىكتەس كەرەك. ال ورتالىق ازيا – ەۋروپا وداعىنىڭ كورشىسى. كورشىڭمەن تاتۋ بولۋىڭ ءۇشىن ولارمەن كەلىسىم جۇرگىزە الۋىڭ كەرەك. سوندىقتان قازاقستاننىڭ بۇل رەتتە مىسى باسىم. قازاقستان حالىقارالىق ساياساتقا قاجەتتى تۇراقتىلىق, جۇيەلىلىك پەن قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتە الدى.
– ازيا مەن ەۋروپا اراسىندا ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك ايىرماشىلىق وتە كوپ. قازاقستان استاناسىندا وتكەن وتىرىستا ساراپشىلار ەۋرازيا قۇرلىعىن جانداندىرۋ تاقىرىبىن تالقىلاپ, ازيا مەن ەۋروپا ەلدەرىنىڭ اراسىندا ءوزارا بايلانىس ورناتۋ ماسەلەلەرىن قاراستىردى. ءسىزدىڭ ويىڭىزشا ەكى ايماق اراسىنداعى بايلانىستى قالاي ارتتىرۋعا بولادى؟
– ەڭ الدىمەن, ءبىز ءارتۇرلى ەكەنىمىزدى مويىنداۋىمىز كەرەك. ءار الۋاندىق – كەرەمەت قۇبىلىس. ءبىزدىڭ تاريحىمىز, ءداستۇرىمىز بەن تۇرمىسىمىز ءبىر-بىرىنە ۇقسامايدى. ماسەلەن, ەۋروپا ينتەگراتسيالانعان نارىقتا ءومىر سۇرەدى, الايدا حالقى ءتۇرلى ۇلت وكىلدەرىنەن قۇرالعان, ءار ەتنوستىڭ وزىندىك ءداستۇرى مەن مادەنيەتى, ءتىلى بار. قازاقستان ۇلگىسىندە ايتساق, ەكونوميكا مەن ادام كاپيتالىنىڭ دامۋىندا ءسىزدىڭ ەل ۇلكەن جەتىستىكتەرگە جەتتى. بۇل جاعداي الداعى جىلداردا دا جالعاسىن تاپسا, جاقىن بولاشاقتا ۇلكەن مۇمكىندىكتەرگە جول اشپاق. تەك وسى جەتىستىك ناتيجەلەرى بارشا حالىق اراسىندا تەڭ دارەجەدە ءبولىنىپ, ءارى قاراي تۇراقتى دامۋىن قاداعالاۋ وتە ماڭىزدى. قازاقستان دامۋ جاعىنان ەۋروپاداعى جوعارى تابىستى ەلدەردىڭ وكشەسىن باسىپ كەلەدى دەسەم ارتىق ايتپايمىن. قازىر ورتاشا تابىستى ەلدەردىڭ قاتارىندا بولعانىمەن, دامىعان ەلدەر قاتارىنا قوسىلۋ مۇمكىندىگى وتە جوعارى. ادام كاپيتالىنىڭ دامۋ كورسەتكىشىمەن ەسەپتەسەك, بەلگيا ۇزدىك 20-عا كىرسە, قازاقستان 50 ەلدىڭ ىشىندە بولار. سوندىقتان وسى جۇمىستى ءارى قاراي تابىستى جالعاستىرۋ كەرەك. ورتالىق ازيامەن تاريحىمىز, ءداستۇرىمىز باسقا بولعانىمەن, كەلەسى ونجىلدىقتا مۇمكىندىكتەرىمىز بىردەي بولماق.
ال وزگە ەلدىڭ ءداستۇرى مەن مادەنيەتىن جەتە ءبىلۋ ءۇشىن ساياحاتتاۋ وتە ماڭىزدى. قازىردىڭ وزىندە قازاقستان ازاماتتارى, اسىرەسە جاستار الەمدى ەركىن شارلاپ ءجۇر. ماسەلەن, ەۋروپا وداعى جاستاردىڭ ساياحاتتاپ, وزگە ەلدىڭ مادەنيەتىمەن, تىلىمەن, داستۇرىمەن تانىسۋى ءۇشىن Erasmus باعدارلاماسىن تانىستىردى. وسىلايشا ەۋروپا وداعىنا كىرەتىن ەلدەردىڭ جاستارى ءبىر-بىرىمەن ارالاسىپ, تۇرمىسىن ءبىلىپ, ءداستۇرى مەن تىلىنە اشىق بولدى. بۇل – ءبىر عانا مىسال. وسى سەكىلدى ەكى ايماق اراسىندا جاستار ساياحاتتاپ, ءوزارا تاجىريبە الماساتىن باعدارلامالاردى قولعا الۋعا بولادى. وسى ارقىلى ەلدەر اراسىندا دوستىق قارىم-قاتىناس ورناتا الامىز. الەم حالقى ءبىر-ءبىرىن تانىپ, ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك نەمەسە مادەني بايلانىس ورناتقان كەزدە, سول ەلدەر اراسىندا جانجال مەن سوعىس بولمايدى. قارىم-قاتىناس پەن ديالوگتىڭ جوقتىعى – ۇلكەن قاۋىپ.
– ال ەۋروپا وداعىنىڭ ورتالىق ازيانىڭ وزگە ەلدەرىمەن بايلانىسى قانداي؟
– ورتالىق ازياداعى كوشباسشى ەل – قازاقستان. اۋعانستاندى ايتپاعاندا, تاجىكستان مەن وزبەكستانداعى جاعدايدى از-كەم بىلەمىن. بۇل ەلدەر دە بەلگىلى ءبىر تاجىريبە جيناپ, قازاقستاننىڭ دامۋ قارقىنىنا ىلەسەدى دەپ سەنەيىك. ماسەلەن, وزبەكستاندا جاقسى وزگەرىستەر بولىپ جاتقان سەكىلدى. دەگەنمەن, قازاقستان ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ اراسىندا ءبىر قادام الدا كەلەدى. سوندىقتان ءسىزدىڭ ەل ايماقتاعى باسقا مەملەكەتتەردىڭ دامۋىنا ۇلگى بولا الادى دەپ ويلايمىن. جالپى, قازاقستان كوشباسشىلارى كورشىلەس ەلدەرگە قامقورلىق تانىتىپ, جول كورسەتۋگە قارسى ەمەس بولار. ال ەۋروپا وداعى ءۇشىن ورتالىق ازيامەن سەرىكتەس بولۋ وتە ماڭىزدى. ەۋروپا وداعىنا ەكونوميكالىق دامۋىن ءارى قاراي ىلگەرىلەتۋ ءۇشىن تۇراقتى ءارى قاۋىپسىز ورتا قاجەت.
– الەمدىك ساياسات پەن ەكونوميكاداعى بيىلعى ەڭ ايتۋلى دەپ قانداي وقيعالاردى ايتار ەدىڭىز؟
– مەنىڭ ويىمشا بيىلعى باستى ءۇش الەمدىك ترەند ءورشىپ كەلە جاتقان ساۋدا سوعىسى, قورشاعان ورتا مەن كليماتتىڭ وزگەرۋى, ءپوپۋليزمنىڭ بەلەڭ الۋى بولدى. اقش پەن قىتاي اراسىنداعى ساۋدا ماسەلەسى بۇكىل الەمنىڭ نازارىن اۋدارعانى ءسوزسىز. بۇل ماسەلە 2020 جىلى شەشىمىن تابادى دەپ سەنەمىن, ارينە كوپ نارسە ترامپ مىرزا مەن حالىقارالىق كوشباسشىلاردىڭ قولىندا. ال كليماتتىڭ وزگەرۋىنە كەلەتىن بولساق, تابيعات پەن قورشاعان ورتاعا ادام ارەكەتىنىڭ تولاسسىز تەرىس اسەرىن جويۋ ءۇشىن ۇزاعىراق ۋاقىت كەرەك. كەلەسى جىلى دا تابيعات رەسۋرستارىن باقىلاۋسىز قولدانۋ, اۋانى لاستاۋ مەن جەر شارىنىڭ جاپپاي جىلىنۋىن باقىلايتىن بولامىز. ءپوپۋليزمدى جەڭۋ دە وڭاي بولماي تۇر, وعان ۋاقىت كەرەك. مەنىڭ ويىمشا, قوعامدا ءپوپۋليزمنىڭ كوبەيۋىنە بايلىقتىڭ تەڭ ۇلەستىرىلمەۋى, ميگراتسيا, قاۋىپسىزدىك, دەموكراتيا ماسەلەلەرى بىردەن-ءبىر سەبەپ بولىپ وتىر.
– قازاقستان ءۇشىن قانداي سىن-قاتەرلەردى اتاپ وتەر
ەدىڭىز؟
– قازاقستان سەكىلدى قارقىندى دامىپ جاتقان ەل تۋرالى ايتقاندا, سىن-قاتەرلەرمەن قاتار مۇمكىندىكتەردى قاراستىرعاندى ءجون كورەمىن. ال ول مۇمكىندىكتەر جەتكىلىكتى. ماسەلەن, قازاقستاندا عارىش, تابيعات پەن قورشاعان ورتانى ساقتاۋدىڭ جولدارى, اۋقىمدى تابيعات رەسۋرستارى بار, سونداي-اق ول عالامشاردىڭ ەڭ بەيبىت ايماقتارىنىڭ بىرىندە ورنالاسقان. سوندىقتان سىن-قاتەرلەر تۋرالى سۇراققا جاۋاپ بەرمەس بۇرىن, شەكسىز مۇمكىندىكتەردى العا تارتقىم كەلەدى. جالپى, قازاقستان قازىر ورتا تابىستى ەلدەرمەن تەڭەسسە, كەلەسى ونجىلدىقتا دامىعان ەلدەر قاتارىندا بولۋى ابدەن مۇمكىن. قاتەرلەرگە كەلەر بولسام, ءسىزدىڭ ەل ءتۇرلى ۇلت پەن ءدىن وكىلدەرىن بىرىكتىرىپ وتىر. بۇل جاعدايدا بيلىك ءۇشىن بەيبىتشىلىكتى ساقتاۋ ءتۇرلى تاراپتاردىڭ وي-پىكىرىنە قۇلاق اسىپ, بارلىعىمەن ساناسۋدى قاجەت ەتەدى. قازاقستان دا مەنىڭ ەلىم سەكىلدى كوپۇلتتى مەملەكەت. كەيدە بۇل سىناقتان ءوتۋ وڭاي بولماي جاتادى. ەڭ الدىمەن, قازاق بيلىگى مەن ۇكىمەتى ءۇشىن ءتۇرلى پىكىرلەر مەن ۇسىنىستارعا اشىق بولىپ, تاتۋ ءارى بەيبىت قارىم-قاتىناستى ساقتاۋ ماڭىزدى. ەكىنشىدەن, قازاقستان ءۇشىن پايدالى قازبالاردى ءوندىرۋ مەن تابيعات رەسۋرستارىنا تاۋەلدى بولۋدان الشاقتاپ, ەلدەگى ءوندىرىستى كۇشەيتۋ كەرەك. بۇل ەكونوميكانىڭ ودان ءارى قارقىندى دامۋىنا الىپ كەلەدى. قازاقستاننىڭ ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا ۇلكەن جەتىستىكتەرگە جەتكەنىن بىلەمىز. ەندىگى كەزەكتە ەلدەگى ينتەللەكتۋالدى مۇمكىندىكتى قولدانۋ قاجەتتىلىگى تۋىپ وتىر. ۇشىنشىدەن, قاي ەل ءۇشىن بولسىن بەيبىتشىلىكتى ساقتاۋ ماسەلەسى ءاردايىم كۇن تارتىبىندە تۇرادى. ال بەيبىت ءومىر بولماي, ادام كاپيتالىنىڭ ءوسۋى مەن ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك دامۋدى ەلەستەتۋ مۇمكىن ەمەس. قازاقستان مەن كورشىلەس قىرعىزستان, اۋعانستان, وزبەكستان ەلدەرىندە ءاردايىم ەتنوستىق نەمەسە ءدىني قاقتىعىستار قاۋپى بار. بۇل سول ايماقتاعى بارلىق ەلدەردىڭ تاتۋلىعى مەن تۇراقتىلىعى ءۇشىن قاتەر بولماق.
جوعارىدا اتاپ وتكەن مۇمكىندىكتەردەن بولەك, وسى ءۇش سىن-قاتەردى ايتار ەدىم. الايدا بۇل قاتەرلەردىڭ الدىن الۋ قازاقستان ءۇشىن قيىن بولماس دەپ ويلايمىن.
جالپى, ورتالىق ازيادا نە بولىپ جاتقانى الەم ەلدەرى ءۇشىن وتە قىزىقتى. مەن بەلگيانىڭ پرەمەر-ءمينيسترى بولعانعا دەيىن قازاقستان تۋرالى اقپاراتتان بەيحابار بولدىم. سول ۋاقىتتان بەرى قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك دامۋ قارقىنى, ساياسي بەلسەندىلىگى مەن بەدەلدى حالىقارالىق باستامالارى, بەيبىتشىلىك پەن يادرولىق قارۋسىز الەم قۇرۋداعى ارەكەتتەرى تاڭ قالدىرادى. جاستار مەن كەلەر ۇرپاق بۇل جەتىستىكتەردىڭ جەمىسىن كورىپ, ەلدىڭ ودان ءارى دامۋىنا ۇلەس قوسادى دەپ ەسەپتەيمىن.
اڭگىمەلەسكەندەر
مەرۋەرت بۇركىتباي,
سۆەتلانا عالىمجانقىزى,
«Egemen Qazaqstan»
