اتالعان ماقالانىڭ اۆتورى رەتىندە سول ءبىر كولەمدى زەرتتەۋدىڭ مازمۇنىنا قىسقاشا توقتالا كەتەيىن. گازەت شەجiرەسiندە بۇرىن-سوڭدى اتالماعان, ەنتسيكلوپەدياعا ەنبەگەن, ەسiمi بەيمالىم, بەينەسى بەلگىسىز ادامدى «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» تۇڭعىش رەداكتورى دەپ مارتەبەلەۋ ءۇشىن ارحيۆ قۇجاتتارى مەن تاريحي دەرەكتەرگە جۇگىندىك. العاشقى قازاق ۇكىمەتىنىڭ ۇلگىسى بولعان وردا قالاسىندا شىعا باستاعان ۇلت ۇراندى «دۇرىستىق جولى» گازەتىندە, «مۇعالىم» جۋرنالىندا قالام ۇشتاعان حالەلدىڭ 1919 جىلدىڭ 17 جەلتوقسانىندا ورىنبوردا ءبىرىنشى ءنومىرى شىققان «ۇشقىن» ءىزاشارى بولعانى كەيىننەن تابىلعان ومىرباياندىق دەرەكتەرى ارقىلى كۇمانسىز دالەلدەندى. وسى ورايدا ءوز قولىمەن جازىلعان انكەتاسىنداعى: «قازاق ولكەسiن باسقارۋ جونiندەگi رەۆوليۋتسيالىق كوميتەتiنiڭ ورگانى «ۇشقىننىڭ» رەداكتورى بولدىم» دەگەن مالىمەتتەن كەيىن ەسەنباەۆتى ەلەۋسىز قالدىرا الماس ەدىك. سول ماقالادا رەداكتسيالىق القا مۇشەلەرى اراسىنان ح.ەسەنباەۆتىڭ ۇجىم جەتەكشىلىگى رەتىندە العا شىعارۋدى عانا ماقسات ەتىپ, جەكە ومىرىنە قاتىستى ماعىنالى مالىمەتتەردى كەيىنگە قالدىرا تۇرعانبىز. گازەتتىڭ ودان بەرگى بەلەستى مەرەيتويلارىندا بەرنياز كۇلەەۆتى, مۇحتار اۋەزوۆتى, جۇسىپبەك پەن بەيىمبەتتى كوشباسشىلار قاتارىنا قويۋعا وراي ىزدەنىستەرگە بەت بۇرىپ, حالەلدىڭ ءومىربايانىنا كەشەۋىلدەۋ ورالىپ وتىرمىز.
«ۇشقىننىڭ» شەجىرەسىن تىڭنان باستايتىن مالىمەتتەرگە العاش دەن قويعىزعان باتىس قازاقستان وبلىستىق ارحيۆىنەن تابىلعان دەرەكتەر ەدى. «كەڭەستiك مامان قىزمەتكەرلەردi ەسەپكە الۋ جونiندە حالەل مۇحامەتجان ۇلى ەسەنباەۆتىڭ انكەتاسى» دەلiنەتiن 7 بەتتiك قۇجات (312-قور, 2-تiزiمدەمە, 24-iس, 1-بايلام) تۇلعا تۋرالى ءبىرشاما مالىمەتكە قانىقتىردى. 1923 جىلدىڭ 22 ساۋiرiندە تولتىرىلعان جەكە ساۋالنامادا حالەلدiڭ 1892 جىلى تۋىپ, ورىنبورداعى قۇسايىن مەدرەسەسiن تامامداعان مۇعالiم ەكەندiگi جازىلىپتى. 1919 جىلدىڭ 21 اقپانىنان رك(ب)پ مۇشەسi. انكەتانىڭ اتاۋ جولدارى مەن سۇراقتارى ورتالىقتىڭ قاتاڭ تارتiبiنە ساي ناقتى جاۋاپتار تالاپ ەتەتiنىن ءارى ءاربىر مالiمەت حالەلدiڭ ءوز قولىمەن تولتىرىلعانىن ەسكەرسەك, ءومiربايانىنان قانداي دا ءمۇلت كەتۋi مۇمكiن ەمەس ەكەن.
اسىرەسە, «ماماندىق» تاراۋىنداعى بiز ءۇشىن ماڭىزدى 9-سۇراققا جاۋابىندا ول 1923 جىلى: «رابوتال چل. رەدكوللەگي ورگ. بۋكگۋبيسپولكوما «كيرگيزسكايا پراۆدا», «دۋرۋستۋك جولى», جۋرنالا «مۋگاليم», رەداكتوروم ورگانا كيركراي رەۆكوما «ۋشكۋن» – ۆ 1918 ي 1919 گوداح, ورگ. بۋكگۋبكوما «ەنبەك», پەرەۆەل نا كيرگيزسكي يازىك كونستيتۋتسيۋ رسفسر ي ت.پ.» دەپ جازادى.
زەر سالىپ قايتا وقىدىق. بiرiنشiدەن, بوكەيلiك العاشقى ءۇش باسىلىمدى ايتقاندا حالەل «رەداكتسيالىق القانىڭ مۇشەسi بولدىم» دەيدi دە, «قازاق ولكەسiن باسقارۋ جونiندەگi رەۆوليۋتسيالىق كوميتەتiنiڭ ورگانى «ۇشقىننىڭ» رەداكتورى بولدىم» دەگەندi جەكەلەپ انىق جازىپتى. ەكiنشiدەن, اتالعان باسىلىمداردا ونىڭ 1918 جانە 1919 جىلدارى جۇمىس iستەگەنi ايتىلىپ تۇر. بۇدان ح.ەسەنباەۆتىڭ «ۇشقىننىڭ» العاشقى نومiرلەرiن شىعارۋعا باسشىلىق جاساعانى كورىنەدى.
ارحيۆ دەرەكتەرىنەن حالەلدىڭ 1920 جىلدىڭ 20 ساۋiرiنەن باستاپ تالوۆكا ۋەزدiك اتقارۋ كوميتەتiنiڭ توراعاسى بولعانىن جانە سول جىلى قازاق اسسر-ءىنىڭ تۇڭعىش قۇرىلتاي سەزiنە دەلەگات بولىپ سايلانعان كەزدە قايتادان بوكەي گۋبەرنيالىق كوميتەتiنiڭ ۇگiت-ناسيحات جانە ءباسپاسوز ءبولiمiنiڭ مەڭگەرۋشiسi قىزمەتiندە جۇرگەنىن كورۋگە بولادى. اتالعان قۇجات حالەلدىڭ 1914-1917 جىلدارى مۇعالiم بولعانىن, ورىس تiلiن جەتiك بiلەتiنiن, وتباسىندا التى ادام – اناسى, iنiسi, ءۇش قارىنداسى, ايەلi بار ەكەندiگiن, بوكەي گۋبەرنياسىن, بۇرىنعى ورال وبلىسىنىڭ اقتوبە جانە تەمiر ۋەزدەرiن جاقسى بiلەتiنiن ناقتىلاي تۇسەدى.
الايدا, ەسiمi ۇرپاق ساناسىنان ۇمىتىلعان, «ەگەمەن قازاقستان» گازەتiندە 78 جىلدا قىزمەت iستەگەندەر تiزiمiنە جۋرناليستەر, كوررەكتورلار, ماشiڭكە باسۋشىلار تۇگەل جازىلعاندا, اتى-ءجونi ەنبەي كەلگەن ادامدى «ۇشقىننىڭ» تۇڭعىش رەداكتورى رەتiندە تانىتۋ ءۇشiن دالەلدى قۇجاتتار ىزدەي تۇستىك. ورال ارحيۆiنەن 1919 جىلدىڭ قازان ايىندا كازرەۆكوم مۇشەلەرi احمەت بايتۇرسىن ۇلى, سەيiتقالي مەڭدەشەۆ, مۇحامەديار تۇڭعاشين, Fابدولحاكiم بوكەيحانوۆ, شافحات بەكمۇحامەدوۆ, الما ورازباەۆا قاتىسقان قازاق ۇكىمەتىنىڭ گازەتىن شىعارۋ جونىندەگى ءماجiلiستىڭ حاتتاماسى تابىلدى. حاتتامادان وعان قاتىسقان باسقا دا ادامداردىڭ اتى-ءجونiن وقيمىز: «كيرگ. كر. كوميسساريات پو ۆوەننىم دەلام: پوموششنيك پوليتپروسۆەتۋپراۆلەنيا ا.مەنەشەۆ ي پوليتكوميسسار ەسكادرونا پري كيرۆوەنكوميسسارياتە ت.ۋتەگەنوۆ اگيتاتورى-ورگانيزاتورى, پريبىۆشيە يز موسكۆى.
پرەدستاۆيتەلي بۋكەەۆسكوگو وبلاستنوگو وتدەلا نار. وبر. ت.ت. يسەنباەۆ ي بەگاليەۆ ي.
پرەدسەداتەلەم سوبرانيا يزبران توۆ. ا.بايتۋرسۋنوۆ, پري سەكرەتارە توۆ. مەنەشەۆا».
ياعني, گازەت شىعارۋ جايىن تالقىلاعان ماجiلiسكە ماسكەۋدەن كەلگەن ۇگiتشiلەر, باسپا ءبولiمiنiڭ قىزمەتكەرلەرi جانە بوكەي وبلىستىق اعارتۋ ءبولiمiنiڭ وكiلدەرi حالەل ەسەنباەۆ پەن ەسمۇحامەد بەگاليەۆ قاتىسقان. سوڭعى ەكەۋiنiڭ ءماجiلiس حاتتاماسىندا باسقالاردان بولەك جەكە جولمەن جازىلۋى قارالىپ وتىرعان ماسەلەگە ەرەكشە قاتىستى ادامدار ەكەنiن اڭعارتادى. احاڭ مەن امiرعالي تۇزگەن جينالىس قاۋلىسى: «پو وبمەنە منەنيامي ەدينوگلاسنو پوستانوۆلەنو: نەمەدلەننو ۆىپۋستيت وفيتس. ورگان كيرگ. رەۆ. كوميتەتا پود نازۆانيەم «ۋشكۋن», ت.ە. «يسكرا». پري چەم دليا ۋپراۆلەنيا گازەتنىم دەلوم يزبيراەتسيا رەداكتس. كوللەگيا يز سلەدۋيۋششيح توۆاريششەي, 5 ليتس: حاليلا يسەنباەۆا, يشمۋحامەدا بەگاليەۆا, تاميمدارا سافيەۆا, اميرگالي مەنەشەۆا, بەرنيازا كۋليەۆا. كوەي پورۋچيت نەمەدلەننو پريستۋپيت ك يزدانيۋ گازەتى» دەپ مىندەتتەيدى.
بەس ادامدىق رەدكوللەگيانىڭ تiزiمiندە بiرiنشi تۇرۋى دا العاشقى نومiرلەرiندە «شىعارۋشى-جازۋشىلار قۇراماسى» دەپ قول قويعان رەدكوللەگياعا جەتەكشiلiك جاساعان, ياعني, رەداكتورى بولعان ح.ەسەنباەۆ دەپ ايتۋعا ءبىر نەگiز. رەداكتورلىققا پارتيا مۇشەسi, ىسىلعان جۋرناليست, كونستيتۋتسيانى قازاقشاعا اۋدارعان ساۋاتتى ادامدى تاڭداپ قويۋ دا سول كەزدىڭ تالابىنا ساي كەلiپ تۇر.
شىعارۋشىلار قۇرامىنا كiرگەن بەس ادامنىڭ بەرنياز اقىننان باسقا تورتەۋi بۇرىنعى بوكەيلiك «دۇرىستىق جولىندا» بiرگە قىزمەت iستەگەن ارiپتەستەر. ماجىلىسكە شاقىرىلعاندار تىزىمىندە جوق ءتاميمدار سافيەۆتىڭ سىرتتاي ەنگىزىلۋىن حالەل ەسەنباەۆتىڭ ايتۋىمەن دەپ تۇسىنەمىز. بۇعان دەيiن گازەت ارداگەرi م.ەشمۇحامبەتوۆتىڭ ەستەلiگiنە جۇگiنiپ, «ۇشقىننىڭ» تۇڭعىش رەداكتورى بولدى دەپ كەلگەن ءتاميمدار سافيەۆتىڭ ءومىربايانىن قوسا زەرتتەگەن ەدىك. ارحيۆتەگى تiركەۋ كارتوچكالارى, انكەتالارى بويىنشا ونىڭ جۇمىس ورنى: «رەدكوللەگيا پري كيرۆوەنرەۆكومە», قىزمەتi: «چلەن رەدكوللەگي». ال ونى قىزمەتكە ۇسىنا الاتىن («سپەتسياليستا موجەت رەكومەندوۆات»): ح.ەسەنباەۆ ەكەنى دە ەلەنەتىن دەرەك.
بوكەي گۋبكومىنىڭ سۇراقشا پاراعىن تولتىرعاندا ءتاميمدار: «كاكۋيۋ سوۆەتسكۋيۋ رابوتۋ يسپولنيالي, گدە ي كوگدا» دەگەن سۇراققا: «پو نارودنومۋ وبرازوۆانيۋ ۆ ۋردە, رابوتال ۆ رەداكتسي ۆ ۋردە ي ۆ ورەنبۋرگە» دەپ جاۋاپ جازعان. ورىنبوردا دەگەنi – «ۇشقىنداعى» قىزمەتi. انكەتادا اشىق ايتىلماعان سوڭ, ءتاميمدار رەداكتسيالىق القاعا حالەلدەن كەيىن جەتەكشىلىك ەتتى دەپ قانا قالدىرعانبىز. ارادا 22 جىل وتكەندە, «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» 100 جىلدىعى قارساڭىندا زەرتتەۋشى قازبەك قۇتتىمۇرات ۇلى بۇل ساۋالعا تولىق جاۋاپ بەرەتىن قۇندى ماقالا جاريالادى.
عاسىرلىق جىلناماسىن جازعان باسىلىمعا سول جىلدارى باسشىلىق جاساعان ت.سافيەۆ, ءا.بايدiلدين, س.سەيفۋللين, س.سادۋاقاسوۆ, ت.رىسقۇلوۆ, و.يساەۆ, ب.مايلين, F.توعجانوۆ, F.مۇسiرەپوۆ سىندى بەلگiلi تۇلعالار ەدi. سولاردىڭ قاتارىنا حالەل ەسەنباەۆتى قوسقان ىزدەنىسىمىز جايىن قىسقاشا بايان ەتتىك.
«ۇشقىننىڭ» العاشقى نومىرىنە قانات قاقتىرعان ادامنىڭ ءومىربايانى, اۋلەتتەگى, قيلى تاعدىرى تۋرالى بۇرىن ايتىلماعان تىڭ دەرەكتەردى العا تارتايىق. ءارى وقىرماندى ماقالاعا تاقىرىپ ەتىپ قويعان اۋلەتتىك مارتەبەنىڭ سىرىنا قانىقتىرا كەتكىمىز كەلەدى. حالەلدىڭ قايراتكەرلىك كەلبەتى سوناۋ XIX عاسىردىڭ العاشقى كەزەڭىنەن باستاپ ۇلتىنا شاپاعاتى تيگەن ءبىر ءۇرىم-بۇتاقتىڭ ونەگەسىمەن قالىپتاسقان ەكەن.
كەيىنگە كوز سالساق, تاريحى تەرەڭ, تۇلعالارى تۇعىرلى بوكەي ورداسى ءوزىنىڭ قۇرىلعانىنا ءجۇز جىل تولۋىن تاعىلىمدى ءبىر باستامامەن باياندى ەتىپتى. 1901 جىلى بوكەي ورداسىنان رەسەي استاناسىنا قازاق دەپۋتاتسياسى اتتاندى. قۇرامىندا ۋنيۆەرسيتەت ءبىلىمدى, عىلىم كانديداتى لاۋازىمدى باقتىگەرەي قۇلمانوۆ, بوكەي حاننىڭ نەمەرەسى, تاۋكە سۇلتاننىڭ ۇلى – نۇرمۇحامەد بوكەيحانوۆ, ورداداعى داۋلەتتى تەكتەن تارايتىن يبراگيم تاناشەۆ بار قازاق وكىلدىگىن ءىى نيكولاي پاتشا قابىلدايدى. باقتىگەرەيدىڭ كەيىننەن دۋما مۇشەسى, الاش كوسەمدەرىنىڭ ءبىرى بولعانى تاريحتان ايان. يبراگيم – الاشتىڭ ارىسى ءۋاليتحان تاناشەۆتىڭ اعايىنى. نۇرمۇحامەد – قۇرمانعازى وركەسترىن قۇرۋعا تىكەلەي اتسالىسقان اتاقتى كۇيشى ماحامبەت بوكەيحانوۆتىڭ اكەسى. ۇشەۋى دە پاتشا الدىندا قازاق اتىنان سويلەۋگە قاي جاعىنان دا لايىقتى تۇلعالار. ال ەلشىلىك توپتىڭ ءتورتىنشى مۇشەسى مۇحامەدجان ەسەنباەۆ بولاتىن.
وسى ارادا «ۇشقىننىڭ» العاشقى رەداكتورىنىڭ اتى-ءجونىن – حالەل مۇحامەدجان ۇلى ەسەنباەۆ دەپ تولىق جازىپ قويالىق!
پەتەربۋرگكە باراتىن ادامداردى ىرىكتەگەندە تاڭداۋدىڭ ءبىرى مۇحامەدجانعا ءتۇسۋى تەگىن ەمەس. ۇلتىنا وقۋ-بىلىمگە جول اشقان جاڭگىر حاننىڭ ىسىنە ادال جۇرتى وردانىڭ عاسىرلىق بەلەسىن وقۋداعى قازاق جاستارىنا ەرىكتى تۇردە قاراجات جيناۋمەن اتاپ وتكەن بولاتىن. استراحان گۋبەرناتورى گازەنكامپف پەتەربۋرگكە جولداعان حاتىن: «پو جەلانيۋ كيرگيز يسپراشيۆايۋ رازرەشەنيا وزنامەنوۆات ەتوت دەن تورجەستۆەننىم پرازدنيكوم ي سوبرانيەم دوبروۆولنىح پوجەرتۆوۆاني نا ستيپەندي كيرگيزوۆ, وبۋچايۋششيحسيا ۆ ۋنيۆەرسيتەتاح, گيمنازياح, رەالنىح ۋچيليششاح» دەپ باستاعان ەكەن. «بوكەي ورداسىنىڭ قۇرىلعانىنا ءجۇز جىل تولۋىنا وراي پەتەربۋرگكە باراتىن ادامدار ءتىزىمىن جولداۋدى پارىزىم سانايمىن» دەپتى گۋبەرناتور ودان ءارى. باراتىنداردىڭ ءبىرى – مۇحامەدجان ەسەنباەۆ.
قازاق جاستارىنىڭ جوعارى ءبىلىم الۋىنا اتسالىسىپ, ءوز تۇسىنىڭ وزىق ويلى ادامى بولعان مۇحامەدجاننىڭ ۇلى حالەل قازىرگى باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ قازتالوۆ اۋدانىنداعى اعاشۇي اۋىلىندا 1892 جىلى دۇنيەگە كەلگەن. ورىنبورداعى قۇسايىن مەدرەسەسىنە ءتۇسىپ, مۇعالىم ماماندىعىن الدى. 1913 جىلى اۋىلعا كەلىپ, وتىز بالا جيناپ ءوز ۇيىنەن مەكتەپ اشىپ اقىسىز وقىتۋعا كىرىستى. بۇل باستاماعا اكەسى مۇحامەدجاننىڭ ىقپالى بولدى. ەلگە سىيلى ازاماتتىڭ شاپاعاتىن اۋىلداستارى:
مۇقاتاي – جومارت كىسى ەل اعاسى,
بار ونىڭ سەگىز-توعىز ۇل بالاسى,
ىشىندە وقىعانى حالەل بولىپ,
جاعىمدى جۇرتقا تەگىس سول بالاسى.
وقۋدان ورىنبوردان كەلىسىمەن,
تەگىن مەكتەپ اشىپتى ءۇي ىشىنەن.
وقىتتى ورىسشا دا, قازاقشا دا
كەدەيدىڭ بالالارىن تەگىسىنەن, –
دەپ ولەڭگە قوسقانى دا بار. حالەلدىڭ بارلىق انكەتالاردا ماماندىعىم «مۇعالىم» دەپ كورسەتەتىنى وسىدان. ال بالالاردىڭ ءبىلىم الۋىنا دەگەن قامقورلىق ەسەنباەۆتاردىڭ ودان دا ءارى زاماننان كەلە جاتقان اۋلەتتىك ۇستانىمى ەدى. ايتپاقشى, الدىنا كەلىپ تاعزىم ەتكەن وردالىقتاردان يمپەراتور: «وركەنيەتتى ەلدەر مۇنداي بەلەستى وقيعالارعا ارناپ سالتاناتتى قاقپا, مۇنارالى مەشىت, تۇعىرلى ەسكەرتكىش تۇرعىزىپ جاتادى. وردادا ەستە قالارلىق قانداي ءىس قولعا الدىڭدار؟» دەپ سۇراپتى. مۇحامەدجاندار اعارتۋ ىسىنە قايىرىمدىلىق قورىنا 40 مىڭ رۋبل قارجى جيناعاندارىن ايتىپ پاتشا الدىندا ەڭسەسىن تىكتەپتى.
«ۇشقىننىڭ» كوشباسشىلارى ءتاميمدار مەن حالەلدىڭ ءومىرباياندارى دا ەگىزدەي ۇقساس. ەكەۋى ءبىر وڭىردە ءبىر جىلدا دۇنيەگە كەلگەن. قۇسايىن مەدرەسەسىنەن ءبىلىم العان. ورداداعى اعارتۋشىلىق, گازەتشىلىك قىزمەتتەرى, جاڭا زامان ورناتۋ جولىنداعى ءىس-جىگەرلەرى دە سان قيىلىسادى. ءتىپتى گازەتتىڭ العاشقى رەداكتورى ەكەۋىنىڭ قايسىسى دەگەن تۇجىرىمنىڭ وزىندە ءبىر-بىرىنە جول بەرەتىن, كەيدە ءبىرى العا شىعاتىن ارىپتەستىك, باسەكەسىز دەرەكتەر قاناتتاسىپ وتىرادى.
تەگى قاراقالپاق ءتاميمداردىڭ ارعى بابالارى ءتورت ءتۇتىن بولىپ ورتالىق ازيادان اۋىپ كەلىپ, جاڭگىر حاننان قونىس العان. سودان باستاپ بوكەيلىكتە ءوسىپ-ءونىپ قازاق بولىپ كەتكەن اۋلەتتىڭ ۇرپاعى. ال حالەلدىڭ اتالارى بوكەيلىكتە سول تۇستا داۋىرلەگەن.
ء«امىرى كۇشتى اللانىڭ اتىمەن جانە بۇكىلرەسەيلىك يمپەراتوردىڭ كەلىسىمىمەن مەن, گەنەرال-مايور جانە كاۆالەر, استراحان دالاسىن جايلاعان كىشى ءجۇز قازاق ورداسىنىڭ حانى, وسى گراموتامەن قول استىمداعى تاما رۋىنىڭ كەنجەباي بولىمشەسىنىڭ ستارشىنى ەسەنباي قوجابەك ۇلىنا حالىق مۇقتاجىنا قايىرىمى ءۇشىن ءوز ۇيعارۋىممەن جانە بابالارىمنان ميراس ەتكەن قۇقىم بويىنشا وزىنەن تارايتىن ەر جىنىستى ۇرپاعىنا كەتەتىن تارحان اتاعى بەرىلەدى. مۇحامەد حيجراسىنىڭ 1258 جىلى, ءحريستىڭ تۋعان كۇنىنەن 1842 جىلى, مەنىڭ حاندىق ەتۋىمنىڭ ون سەگىزىنشى جىلى نارىن قۇمىنداعى وردامدا بەرىلدى.
ەسەنباي قوجابەك ۇلىنىڭ تارحان اتاعىنا بەرىلگەن بۇل گراموتا جوعارى مارتەبەلى حاننىڭ كەڭسەسىندە شىعۋ كىتابىندا 1842 جىلدىڭ 7 شىلدەسىندە 1451 بولىپ جازىلدى. كەڭسە باستىعى راەۆسكي».
ەسەنباي تارحان ەسىمىنىڭ قۇجاتقا رەسمي ءتۇسۋى حاننىڭ وسى پارمەنىنەن باستالادى. وردانىڭ بەدەلدىسى بۇل اتاققا قاتال قىستى, جۇتتى دا ىزعىرىقتى جىلدارى مالىنا تەگىن ازىق ۇلەستىرىپ, جانىنا اس-قورەك ۇسىنىپ, حالىقتى امان ساقتاپ قالعان ىزگىلىگى لايىق دەپ تانىلعان. سول ەڭبەگى ءۇشىن 1839 جىلى پەتەربۋرگكە پاتشانىڭ تاققا وتىرۋ ۇلىقتاۋىنا بارعاندا اننا لەنتالى التىن مەدال الدى.
ەسەنبايدىڭ بالالارى حايروللا, عۇبايدوللا, عاتاۋللا دا اكە ۇلگىسىنەن اينىماي حالىقتىڭ مۇڭ-مۇقتاجىن ۇنەمى نازاردا ۇستادى. ىشكى وردا شەبىنىڭ دەپۋتاتى عۇبايدوللا ەسەنباەۆ قازاقتىڭ يگى جاقسىلارىمەن بىرگە 1860 جىلى پەتەربۋرگكە باردى. قازاق وفيتسەرى المۇحامەد سەيدالين ءتىلماش بولىپ قوستاعان, استانادا تانىسقان شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ بۇلار تۋرالى ەلگە حات جازاتىن, ورىس ەتنوگرافى پ.نەبولسيننىڭ «ساياحاتشى قازاقتار» («رۋسسكي ۆەستنيك», 1860) دەگەن ماقالاسىنا ارقاۋ بولاتىن تاريحتاعى ايگىلى ساپار. ىعاي مەن سىعايلاردىڭ بىرگە تۇسكەن سۋرەتى «رۋسسكي حۋدوجەستۆەننىي ليستوك» جۋرنالىنىڭ 1861 جىلعى 21-نومىرىندە باسىلدى.
عۇبايدوللا سول 1860-جىلدارى ىشكى وردانىڭ قامىسسامار بولىگىندە مەكتەپتەر اشىپ, 130 بالانى تەگىن وقىتتى. قازاقشا ساۋات اشۋدى, مۇسىلمان قاعيدالارىن ۇيرەتەتىن مولدا مۇعالىمدەرمەن قاتار ەكى ورىس وقىتۋشى الدىرتتى. ەسەنباي تارحاننىڭ تاعى ءبىر ۇلى عاتاۋللا قازاق بالالارىن وقىتۋعا قامقورلىقپەن قوسا مەكەندەس وتىرعان ورىس سەلەنيەسى بالالارىنىڭ وقۋىنا جاردەمگە دەپ ءوز قاراجاتىنان مىڭ كۇمىس رۋبل ۇسىنادى. «يا سچەل دولگوم پرينەستي يز سوبستۆەنناگو ءدوستويانىيا سۆوەگو, ۆ پولزۋ ۋچەبنىح زاۆەدەنىي پوسوبيە ۆ تىسياچۋ رۋب. سەرەبروم. پوداتەل سەگو ۆنۋترەننەي كيرگيزسكوي وردى تارحانسكىي سىن گاتاۋللا يسەنباەۆ. – 14 مارتا 1860 گ., گور. ۋرالسك» دەگەن قامقورشىل حاتى بار. قازاقتىڭ بۇل مىرزالىعىنا كازاچەستۆو جازۋشىسى ي.جەلەزنوۆ شامدانىپ, «رۋسسكي ۆەستنيكتە» مۇقاتاتىنى, سالىق باباجانوۆتىڭ قازاقتى قورعاپ وعان قارسى «اپەللياتسيا كيرگيزا ك پۋبليكە پو پوۆودۋ ستاتي «رۋسسكوگو ۆەستنيكا» پود زاگلاۆيەم «كيرگيزومانيا» اتتى ماقالا («سەۆەرنايا پچەلا». 1861. № 138) جازاتىنى تاريحتان حاباردار الەۋمەتكە بەلگىلى جايتتەر بولسا كەرەك.
حالەلدىڭ تۋعان اتاسى حايروللا ەسەنباەۆتىڭ دا اۋلەت داستۇرىنە ادال بولعانى ونىڭ ۇلى مۇحامەدجاننىڭ قازاق جاستارىنىڭ ماماندىق الۋىنا دەگەن جاناشىرلىعىنان كورىنىپ تۇر. قايراتكەر حالەلدىڭ «ماماندىعىم مۇعالىم» دەپ اينىماۋى اۋلەتىنەن دارىعان قاسيەت. ول شىن مانىندە قازاقستاننىڭ حالىق اعارتۋ ىسىندە ەلەۋلى ءىز قالدىرعان تۇلعا. جيىرماسىنشى جىلدارى بوكەي ورداسىندا وقۋ-اعارتۋ ءىسىن جولعا قويدى, ورال گۋبەرنيالىق حالىق اعارتۋ ءبولىمىن باسقاردى. وتىزىنشى جىلدارى قازاقستاننىڭ حالىق اعارتۋ كوميسسارياتىندا جاپپاي ءبىلىم بەرۋ ءبولىمىنىڭ سەكتور جەتەكشىسى بولدى. اراسىندا قاراعاندى, سەمەي وبلىستارىنىڭ ءبىلىم بەرۋ بولىمدەرىن باسقارۋعا جىبەرىلدى. 1935 جىلى قازاق ورتالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ مۇشەلىگىنە سايلاندى. قازاق مەكتەبى ءۇشىن 1932 جىلى جازعان, لاتىن ارىپىمەن باسىلعان «باستاۋىش گەوگرافيا جانە ايماقتانۋ» وقۋلىعىنىڭ اۆتورى. اتالعان وقۋلىق بۇگىندە الماتىداعى پۋشكين كىتاپحاناسىنىڭ سيرەك كەزدەسەتىن باسىلىمدار قورىندا ساقتالعان. تەمىربەك جۇرگەنوۆتىڭ حالكومدىعى تۇسىندا كوميسسارياتتىڭ جوسپارلاۋ-قارجى باسقارماسىن باسقاردى. جۇرگەنوۆپەن بىرگە تۇتقىندالۋىندا سول جىلدارى كوميسسارياتتىڭ «شاھناما» سەكىلدى شىعىس شەدەۆرىن, ۇلت تاريحىنا قاتىستى ەڭبەكتەردى جازدىرۋعا قارجى ءبولىنۋى دە سەبەپ بولسا كەرەك.
حالەل ەسەنباەۆ 1937 جىلدىڭ 15 جەلتوقسانىندا تۇتقىندالىپ, 1938 جىلدىڭ 3 ناۋرىزىندا «گورياچەۆ ءتىزىمى» بويىنشا اتىلدى. 1957 جىلى اقتالعاندا 1942 جىلدىڭ 3 ناۋرىزىندا قايتىس بولدى دەگەن بۇرمالانعان كۋالىك جازىلدى.
حالەلدىڭ ءوز اۋلەتى تۋرالى بىرەر ءسوز. 1922 جىلعى انكەتاسىندا ايتىلعان ءۇش قارىنداسىنىڭ تاعدىرى دا ونەگە بولارداي. ۇلكەن قارىنداسى گۇلماي – بەلگىلى زاڭگەر عاپپاس جانىبەكوۆتىڭ, ورتانشىسى رايحان – ايگىلى كاۆالەريست, مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى حاميت ءچۋريننىڭ, كىشىسى ءمۇنيرا – ارقالى اقىن تايىر جاروكوۆتىڭ قوساعى بولىپ, بەلگىلى اۋلەتتەردىڭ ۇرپاعىن جالعادى. حالەلدىڭ قىزى شولپان – مەملەكەت قايراتكەرى, قازاقستان كپ ورتالىق كوميتەتىنىڭ ەكىنشى حاتشىسى ساعيدوللا قۇباشەۆپەن وتباسىن قۇردى. ۇلى ناريمان قازاق كسر تاماق ونەركاسىبى مينيسترلىگىندە لاۋازىمدى قىزمەت اتقاردى.
بۇگىندە ايگىلى ءمۇسىنشى, پروفەسسور, «تارلان» سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى اسقار ناريمان ۇلى ەسەنباەۆتىڭ اتاعى الىسقا ايگىلى. حالەلدىڭ تۋعان نەمەرەسى.
1919 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا
ح.ەسەنباەۆ پەن ت.سافيەۆ باستاعان وردالىق گازەتشىلەر اتى ساۋلەلى, زاتى ۇلتجاندى «ۇشقىننىڭ» توبەسىنە بۇرىنعى «قازاقستاننىڭ» رۋحاني جالعاسى, ءارىپ-جابدىعىن وزدەرى ورىنبورعا بىرگە الا كەلگەن «دۇرىستىق جولىنىڭ» ۇرانى – ء«بۇتىن دۇنيە بەينەتقورلارى, بىرىگىڭىز!»-دەگەن ءسوزدى سول كۇيى وزگەرتپەي جازىپ, جاڭا باسىلىمعا اقجول اشتى. بىرلىككە, ىزگىلىككە ۇندەيتىن وسى تىركەستى كەلە-كەلە ۇستەم دە توڭكەرىسشىل: «بارلىق ەلدەردىڭ پرولەتارلارى, بىرىگىڭدەر!» دەگەن ءامىرلى شاقىرۋعا اينالدىرعان كەڭەستىڭ ساياساتىنان ءالى الدا, ەلدىڭ جايىن مۇڭدايتىن گازەت شىعارىپ, ءجۇز جىلدىق جىلنامانىڭ العاشقى قادامىن باستادى. ونىڭ باستاۋىندا اعارتۋشى-قايراتكەر, تۇڭعىش قازاق باسىلىمدارىنىڭ ءىزاشارى, تارحان تەكتى تۇلعا حالەل ەسەنباەۆ تۇردى.
تىلەكقابىل بورانعالي ۇلى,
جۋرناليست
سۋرەتتەردە: حالەل ەسەنباەۆ, وتىزىنشى جىلدار (سۋرەت تۇڭعىش رەت جاريالانىپ وتىر); حالەل ەسەنباەۆتىڭ (سول جاقتان ءبىرىنشى) وتباسى (سۋرەت تۇڭعىش رەت جاريالانىپ وتىر)
