100 • 21 قاراشا، 2019

تارحان تەكتى رەداكتور

157 رەتكورسەتىلدى

وسىدان ءبىر عاسىر بۇرىن ۇلتىنىڭ بولاشاق باس گازەتىنە اينالار «ۇشقىننىڭ» العاشقى ءنومىرىنىڭ تۇساۋىن كەسكەن ادامنىڭ ەسىمى – حالەل ەسەنباەۆ ەدى. بىراق جەتپىس سەگىز جىل بويى ونىڭ اتى-ءجونى كەيىنگى ۇرپاققا بەلگىسىز بولىپ كەلدى. 1997 جىلدىڭ 22 اقپانىندا «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە جاريالانعان «ۇشقىننىڭ» رەداكتورى بولدىم...» دەگەن جاريالانىمنان كەيىن عانا حالەل باسىلىم كوشباسشىلارىنىڭ قاتارىنا قوسىلدى. گازەتتى باسقارعان بەلگىلى تۇلعالارمەن بىرگە قاراشاڭىراق تاريحىندا تۇعىرلاندى.

اتالعان ماقالانىڭ اۆتورى رەتىندە سول ءبىر كولەمدى زەرتتەۋدىڭ مازمۇنىنا قىس­قاشا توقتالا كەتەيىن. گازەت شەجiرە­سiندە بۇرىن-سوڭدى اتالماعان، ەنتسيكلوپەدياعا ەنبەگەن، ەسiمi بەيمالىم، بەينەسى بەلگىسىز ادامدى «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» تۇڭعىش رەداكتورى دەپ مارتەبەلەۋ ءۇشىن ارحيۆ قۇجاتتارى مەن تاريحي دەرەكتەرگە جۇگىندىك. العاشقى قازاق ۇكىمەتىنىڭ ۇلگىسى بولعان وردا قالاسىندا شىعا باستاعان ۇلت ۇراندى «دۇرىستىق جولى» گازەتىندە، «مۇعالىم» جۋرنالىندا قالام ۇشتاعان حالەلدىڭ 1919 جىلدىڭ 17 جەلتوقسانىندا ورىنبوردا ءبىرىنشى ءنومىرى شىققان «ۇشقىن» ءىزاشارى بولعانى كەيىننەن تابىلعان ومىرباياندىق دەرەكتەرى ارقىلى كۇمانسىز دالەلدەندى. وسى ورايدا ءوز قولىمەن جازىلعان انكەتاسىنداعى: «قازاق ولكەسiن باسقارۋ جونiندەگi رەۆوليۋتسيالىق كوميتەتiنiڭ ورگانى «ۇشقىننىڭ» رەداكتورى بولدىم» دەگەن مالىمەتتەن كەيىن ەسەنباەۆتى ەلەۋسىز قالدىرا الماس ەدىك. سول ماقالادا رەداكتسيالىق القا مۇشەلەرى اراسىنان ح.ەسەنباەۆتىڭ ۇجىم جەتەكشىلىگى رە­تىن­دە العا شىعارۋدى عانا ماقسات ەتىپ، جەكە ومىرىنە قاتىستى ماعىنالى مالىمەتتەردى كەيىنگە قالدىرا تۇرعانبىز. گازەتتىڭ ودان بەرگى بەلەستى مەرەيتويلارىندا بەرنياز كۇلەەۆتى، مۇحتار اۋەزوۆتى، جۇسىپبەك پەن بەيىم­بەتتى كوشباسشىلار قاتارىنا قويۋعا وراي ىزدەنىستەرگە بەت بۇرىپ، حالەلدىڭ ءومىربايانىنا كەشەۋىلدەۋ ورالىپ وتىرمىز.

«ۇشقىننىڭ» شەجىرەسىن تىڭنان باس­تاي­تىن مالىمەتتەرگە العاش دەن قويعىزعان باتىس قازاقستان وبلىستىق ارحيۆىنەن تابىلعان دەرەكتەر ەدى. «كەڭەستiك مامان قىزمەتكەرلەردi ەسەپكە الۋ جونiندە ح­الەل مۇحامەتجان ۇلى ەسەنباەۆتىڭ انكەتاسى» دەلiنەتiن 7 بەتتiك قۇجات (312-قور، 2-تiزiمدەمە، 24-iس، 1-بايلام) تۇلعا تۋرالى ءبىرشاما مالىمەتكە قانىقتىردى. 1923 جىلدىڭ 22 ساۋiرiندە تولتىرىلعان جەكە ساۋالنامادا حالەلدiڭ 1892 جىلى تۋىپ، ورىنبورداعى قۇسايىن مەدرەسەسiن تامام­دا­عان مۇعالiم ەكەندiگi جازىلىپتى. 1919 جىلدىڭ 21 اقپانىنان رك(ب)پ مۇشەسi. انكە­تانىڭ اتاۋ جولدارى مەن سۇراقتارى ورتا­لىقتىڭ قاتاڭ تارتiبiنە ساي ناقتى جاۋاپ­تار تالاپ ەتەتiنىن ءارى ءاربىر مالiمەت حالەل­دiڭ ءوز قولىمەن تولتىرىلعانىن ەسكەر­سەك، ءومiربايانىنان قانداي دا ءمۇلت كەت­ۋi مۇمكiن ەمەس ەكەن.

اسىرەسە، «ماماندىق» تاراۋىنداعى بiز ءۇشىن ماڭىزدى 9-سۇراققا جاۋابىندا ول 1923 جىلى: «رابوتال چل. رەدكوللەگي ورگ. بۋكگۋبيسپولكوما «كيرگيزسكايا پراۆدا»، «دۋرۋستۋك جولى»، جۋرنالا «مۋ­گاليم»، رەداكتوروم ورگانا كيركراي رەۆ­كو­ما «ۋشكۋن» – ۆ 1918 ي 1919 گوداح، ورگ. بۋكگۋبكوما «ەنبەك»، پەرەۆەل نا كيرگيزسكي يازىك كونستيتۋتسيۋ رسفسر ي ت.پ.» دەپ جازادى.

زەر سالىپ قايتا وقىدىق. بiرiنشiدەن، بوكەيلiك العاشقى ءۇش باسىلىمدى ايتقاندا حالەل «رەداكتسيالىق القانىڭ مۇشەسi بولدىم» دەيدi دە، «قازاق ولكەسiن باسقارۋ جو­نiن­دەگi رەۆوليۋتسيالىق كوميتەتiنiڭ ورگانى «ۇشقىننىڭ» رەداكتورى بولدىم» دەگەندi جەكەلەپ انىق جازىپتى. ەكiنشiدەن، اتالعان باسىلىمداردا ونىڭ 1918 جانە 1919 جىل­دارى جۇمىس iستەگەنi ايتىلىپ تۇر. بۇدان ح.ەسەنباەۆتىڭ «ۇشقىننىڭ» العاش­قى نومiرلەرiن شىعارۋعا باسشىلىق جاسا­عانى كورىنەدى.

ارحيۆ دەرەكتەرىنەن حالەلدىڭ 1920 جىلدىڭ 20 ساۋiرiنەن باستاپ تالوۆكا ۋەزدiك اتقا­رۋ كوميتەتiنiڭ توراعاسى بولعانىن جانە سول جىلى قازاق اسسر-ءىنىڭ تۇڭعىش قۇرىل­تاي سەزiنە دەلەگات بولىپ سايلانعان كەزدە قاي­تادان بوكەي گۋبەرنيالىق كوميتەتiنiڭ ۇگiت-ناسيحات جانە ءباسپاسوز ءبولiمiنiڭ مەڭ­گە­رۋشiسi قىزمەتiندە جۇرگەنىن كورۋگە بولا­دى. اتالعان قۇجات حالەلدىڭ 1914-1917 جىل­دارى مۇعالiم بولعانىن، ورىس تiلiن جە­تiك بiلەتiنiن، وتباسىندا التى ادام – اناسى، iنiسi، ءۇش قارىنداسى، ايەلi بار ەكەندiگiن، بوكەي گۋبەرنياسىن، بۇرىنعى ورال وبلىسىنىڭ اقتوبە جانە تەمiر ۋەز­دە­رiن جاقسى بiلەتiنiن ناقتىلاي تۇسەدى.

الايدا، ەسiمi ۇرپاق ساناسىنان ۇمى­تىل­عان، «ەگەمەن قازاقستان» گازەتiندە 78 جىلدا قىزمەت iستەگەندەر تiزiمiنە جۋرناليستەر، كوررەكتورلار، ماشiڭكە باسۋشىلار تۇگەل جازىلعاندا، اتى-ءجونi ەنبەي كەلگەن ادامدى «ۇشقىننىڭ» تۇڭعىش رەداك­تورى رەتiندە تانىتۋ ءۇشiن دالەلدى قۇجات­تار ىزدەي تۇستىك. ورال ارحيۆiنەن 1919 جىل­دىڭ قازان ايىندا كازرەۆكوم مۇشەلەرi احمەت بايتۇرسىن ۇلى، سەيiتقالي مەڭدەشەۆ، مۇحامەديار تۇڭعاشين، Fابدولحاكiم بو­كەي­حانوۆ، شافحات بەكمۇحامەدوۆ، الما ورازباەۆا قاتىسقان قازاق ۇكىمەتىنىڭ گازە­تىن شىعارۋ جونىندەگى ءماجiلiستىڭ حاتتاماسى تابىلدى. حاتتامادان وعان قاتىسقان باسقا دا ادامداردىڭ اتى-ءجونiن وقيمىز: «كيرگ. كر. كوميسساريات پو ۆوەننىم دەلام: پوموششنيك پوليتپروسۆەتۋپراۆلەنيا ا.مەنەشەۆ ي پوليتكوميسسار ەسكادرونا پري كيرۆو­ەنكوميسسارياتە ت.ۋتەگەنوۆ اگيتاتورى-ورگانيزاتورى، پريبىۆشيە يز موسكۆى.

پرەدستاۆيتەلي بۋكەەۆسكوگو وبلاستنوگو وتدە­لا نار. وبر. ت.ت. يسەنباەۆ ي بەگاليەۆ ي.

پرەدسەداتەلەم سوبرانيا يزبران توۆ. ا.بايتۋرسۋنوۆ، پري سەكرەتارە توۆ. مەنە­شە­ۆا».

ياعني، گازەت شىعارۋ جايىن تالقىلاعان ماجiلiسكە ماسكەۋدەن كەلگەن ۇگiتشiلەر، باس­پا ءبولiمiنiڭ قىزمەتكەرلەرi جانە بو­ك­ەي وبلىستىق اعارتۋ ءبولiمiنiڭ وكiلدەرi حالەل ەسەنباەۆ پەن ەسمۇحامەد بەگاليەۆ قاتىسقان. سوڭعى ەكەۋiنiڭ ءماجiلiس حاتتاما­سىن­دا باسقالاردان بولەك جەكە جولمەن جازىلۋى قارالىپ وتىرعان ماسەلەگە ەرەكشە قاتىستى ادامدار ەكەنiن اڭعارتادى. احاڭ مەن امiرعالي تۇزگەن جينالىس قاۋلىسى: «پو وبمەنە منەنيامي ەدينوگلاسنو پوس­تانوۆلەنو: نەمەدلەننو ۆىپۋستيت وفيتس. ورگان كيرگ. رەۆ. كوميتەتا پود نازۆانيەم «ۋشكۋن»، ت.ە. «يسكرا». پري چەم دليا ۋپراۆلەنيا گازەتنىم دەلوم يزبيراەتسيا رەداكتس. كوللەگيا يز سلەدۋيۋششيح توۆاريششەي، 5 ليتس: حاليلا يسەنباەۆا، يشمۋحامەدا بەگاليەۆا، تاميمدارا سافيەۆا، اميرگالي مەنەشەۆا، بەرنيازا كۋليەۆا. كوەي پورۋچيت نەمەدلەننو پريستۋپيت ك يزدانيۋ گازەتى» دەپ مىندەتتەيدى.

بەس ادامدىق رەدكوللەگيانىڭ تiزi­مiن­دە بiرiنشi تۇرۋى دا العاشقى نومiر­لە­رiندە «شىعارۋشى-جازۋشىلار قۇرا­ما­سى» دەپ قول قويعان رەدكوللەگياعا جە­تەك­شiلiك جاساعان، ياعني، رەداكتورى بول­عان ح.ەسەنباەۆ دەپ ايتۋعا ءبىر نەگiز. رەداك­تور­لىق­قا پارتيا مۇشەسi، ىسىلعان جۋرناليست، كونستيتۋتسيانى قازاقشاعا اۋدارعان ساۋاتتى ادامدى تاڭداپ قويۋ دا سول كەزدىڭ تالابىنا ساي كەلiپ تۇر.

شىعارۋشىلار قۇرامىنا كiرگەن بەس ادامنىڭ بەرنياز اقىننان باسقا تورتەۋi بۇرىن­عى بوكەيلiك «دۇرىستىق جولىندا» بiرگە قىزمەت iستەگەن ارiپتەستەر. ماجىلىسكە شاقى­رىلعاندار تىزىمىندە جوق ءتاميمدار سافيەۆ­تىڭ سىرتتاي ەنگىزىلۋىن حالەل ەسەنباەۆ­تىڭ ايتۋىمەن دەپ تۇسىنەمىز. بۇعان دەيiن گازەت ارداگەرi م.ەشمۇحامبەتوۆتىڭ ەستە­لiگiنە جۇگiنiپ، «ۇشقىننىڭ» تۇڭعىش رەداكتورى بولدى دەپ كەلگەن ءتاميمدار سافيەۆتىڭ ءومىربايانىن قوسا زەرتتەگەن ەدىك. ارحيۆ­تەگى تiركەۋ كارتوچكالارى، انكەتالارى بويىنشا ونىڭ جۇمىس ورنى: «رەدكوللەگيا پري كيرۆوەنرەۆكومە»، قىزمەتi: «چلەن رەدكوللەگي». ال ونى قىزمەتكە ۇسىنا الاتىن («سپەتسياليستا موجەت رەكومەندوۆات»): ح.ەسەنباەۆ ەكەنى دە ەلەنەتىن دەرەك.

بوكەي گۋبكومىنىڭ سۇراقشا پاراعىن تولتىرعاندا ءتاميمدار: «كاكۋيۋ سوۆەتسكۋيۋ رابوتۋ يسپولنيالي، گدە ي كوگدا» دەگەن سۇراققا: «پو نارودنومۋ وبرازوۆانيۋ ۆ ۋردە، راب­وتال ۆ رەداكتسي ۆ ۋردە ي ۆ ورەنبۋرگە» دەپ جاۋاپ جازعان. ورىنبوردا دەگەنi – «ۇش­قىنداعى» قىزمەتi. انكەتادا اشىق ايتىلماعان سوڭ، ءتاميمدار رەداكتسيالىق القاعا حالەلدەن كەيىن جەتەكشىلىك ەتتى دەپ قانا قالدىرعانبىز. ارادا 22 جىل وتكەندە، «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» 100 جىلدىعى قارساڭىندا زەرتتەۋشى قازبەك قۇتتىمۇرات ۇلى بۇل ساۋالعا تولىق جاۋاپ بەرەتىن قۇندى ماقالا جاريالادى.

عاسىرلىق جىلناماسىن جازعان باسى­لىم­­عا سول جىلدارى باسشىلىق جاساعان ت.سافيەۆ، ءا.بايدiلدين، س.سەيفۋللين، س.سا­دۋا­قاسوۆ، ت.رىسقۇلوۆ، و.يساەۆ، ب.مايلين، F.توعجانوۆ، F.مۇسiرەپوۆ سىندى بەلگiلi تۇلعالار ەدi. سولاردىڭ قاتارىنا حالەل ەسەن­باەۆتى قوسقان ىزدەنىسىمىز جايىن قىسقاشا بايان ەتتىك.

 «ۇشقى­ننىڭ» العاشقى نومىرىنە قانات قاقتىرعان ادامنىڭ ءومىربايانى، اۋلەتتەگى، قيلى تاعدىرى تۋرالى بۇرىن ايتىلماعان تىڭ دەرەكتەردى العا تارتايىق. ءارى وقىر­مان­دى ماقالاعا تاقىرىپ ەتىپ قويعان اۋلەتتىك مارتەبەنىڭ سىرىنا قانىقتىرا كەتكىمىز كەلەدى. حالەلدىڭ قايراتكەرلىك كەلبەتى سوناۋ XIX عاسىردىڭ العاشقى كەزەڭىنەن باستاپ ۇلتىنا شاپاعاتى تيگەن ءبىر ءۇرىم-بۇتاقتىڭ ونەگەسىمەن قالىپتاسقان ەكەن.

كەيىنگە كوز سالساق، تاريحى تەرەڭ، تۇلعا­لارى تۇعىرلى بوكەي ورداسى ءوزىنىڭ قۇرىل­عانىنا ءجۇز جىل تولۋىن تاعىلىمدى ءبىر باس­تامامەن باياندى ەتىپتى. 1901 جىلى بوكەي ورداسىنان رەسەي استاناسىنا قازاق دەپۋ­تاتسياسى اتتاندى. قۇرامىندا ۋنيۆەرسيتەت ءبىلىمدى، عىلىم كانديداتى لاۋازىمدى باقتىگەرەي قۇلمانوۆ، بوكەي حان­نىڭ نەمەرەسى، تاۋكە سۇلتاننىڭ ۇلى – نۇرمۇحامەد بوكەيحانوۆ، ورداداعى داۋ­لەت­تى تەكتەن تارايتىن يبراگيم تاناشەۆ بار قازاق وكىلدىگىن ءىى نيكولاي پاتشا قابىل­دايدى. باقتىگەرەيدىڭ كەيىننەن دۋما مۇشەسى، الاش كوسەمدەرىنىڭ ءبىرى بولعا­نى تاريحتان ايان. يبراگيم – الاشتىڭ ارى­سى ءۋاليتحان تاناشەۆتىڭ اعايىنى. نۇرمۇحامەد – قۇرمانعازى وركەسترىن قۇرۋعا تىكەلەي اتسالىسقان اتاقتى كۇيشى ماحامبەت بوكەيحانوۆتىڭ اكەسى. ۇشەۋى دە پاتشا الدىندا قازاق اتىنان سويلەۋگە قاي جاعىنان دا لايىقتى تۇلعالار. ال ەلشىلىك توپتىڭ ءتورتىنشى مۇشەسى مۇحامەدجان ەسەنباەۆ بولاتىن.

وسى ارادا «ۇشقىننىڭ» العاشقى رەداك­تورىنىڭ اتى-ءجونىن – حالەل مۇحا­مەد­جان ۇلى ەسەنباەۆ دەپ تولىق جازىپ قويالىق!

پەتەربۋرگكە باراتىن ادامداردى ىرىك­تە­گەندە تاڭداۋدىڭ ءبىرى مۇحامەدجانعا ءتۇسۋى تەگىن ەمەس. ۇلتىنا وقۋ-بىلىمگە جول اشقان جاڭگىر حاننىڭ ىسىنە ادال جۇرتى وردانىڭ عاسىرلىق بەلەسىن وقۋداعى قازاق جاستارىنا ەرىكتى تۇردە قاراجات جيناۋمەن اتاپ وتكەن بولاتىن. استراحان گۋبەرناتورى گازەنكامپف پەتەربۋرگكە جولداعان حاتىن: «پو جەلانيۋ كيرگيز يسپراشيۆايۋ رازرەشەنيا وزنامەنوۆات ەتوت دەن تورجەستۆەننىم پرازدنيكوم ي سوبرانيەم دوبروۆولنىح پوجەرتۆوۆاني نا ستيپەندي كيرگيزوۆ، وبۋچايۋششيحسيا ۆ ۋنيۆەرسيتەتاح، گيمنازياح، رەالنىح ۋچيليششاح» دەپ باستاعان ەكەن. «بوكەي ورداسىنىڭ قۇرىلعانىنا ءجۇز جىل تولۋىنا وراي پەتەربۋرگكە باراتىن ادامدار ءتىزىمىن جولداۋدى پارىزىم سانايمىن» دەپتى گۋبەرناتور ودان ءارى. باراتىنداردىڭ ءبىرى – مۇحامەدجان ەسەنباەۆ.

قازاق جاستارىنىڭ جوعارى ءبىلىم الۋىنا اتسالىسىپ، ءوز تۇسىنىڭ وزىق ويلى ادامى بولعان مۇحامەدجاننىڭ ۇلى حالەل قازىرگى باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ قازتالوۆ اۋدانىنداعى اعاشۇي اۋىلىندا 1892 جىلى دۇنيەگە كەلگەن. ورىنبورداعى قۇسايىن مەدرەسەسىنە ءتۇسىپ، مۇعالىم ماماندىعىن الدى. 1913 جىلى اۋىلعا كەلىپ، وتىز بالا جيناپ ءوز ۇيىنەن مەكتەپ اشىپ اقىسىز وقىتۋعا كىرىستى. بۇل باستاماعا اكەسى مۇحا­مەد­جاننىڭ ىقپالى بولدى. ەلگە سىيلى ازامات­تىڭ شاپاعاتىن اۋىلداستارى:

مۇقاتاي – جومارت كىسى ەل اعاسى،

بار ونىڭ سەگىز-توعىز ۇل بالاسى،

ىشىندە وقىعانى حالەل بولىپ،

جاعىمدى جۇرتقا تەگىس سول بالاسى.

وقۋدان ورىنبوردان كەلىسىمەن،

تەگىن مەكتەپ اشىپتى ءۇي ىشىنەن.

وقىتتى ورىسشا دا، قازاقشا دا

كەدەيدىڭ بالالارىن تەگىسىنەن، –

دەپ ولەڭگە قوسقانى دا بار. حالەلدىڭ بارلىق انكەتالاردا ماماندىعىم «مۇعا­لىم» دەپ كورسەتەتىنى وسىدان. ال بالا­لار­دىڭ ءبىلىم الۋىنا دەگەن قامقورلىق ەسەنباەۆ­تاردىڭ ودان دا ءارى زاماننان كەلە جات­قان اۋلەتتىك ۇستانىمى ەدى. ايتپا­ق­شى، الدىنا كەلىپ تاعزىم ەتكەن وردالىق­تار­دان يمپەراتور: «وركەنيەتتى ەلدەر مۇنداي بەلەستى وقيعالارعا ارناپ سالتاناتتى قاقپا، مۇنارالى مەشىت، تۇعىرلى ەسكەرتكىش تۇرعىزىپ جاتادى. وردادا ەستە قالارلىق قانداي ءىس قولعا الدىڭدار؟» دەپ سۇراپتى. مۇحامەدجاندار اعارتۋ ىسىنە قايىرىمدىلىق قورىنا 40 مىڭ رۋبل قارجى جيناعاندارىن ايتىپ پاتشا الدىندا ەڭسەسىن تىكتەپتى.

«ۇشقىننىڭ» كوشباسشىلارى ءتاميم­دار مەن حالەلدىڭ ءومىرباياندارى دا ەگىزدەي ۇقساس. ەكەۋى ءبىر وڭىردە ءبىر جىلدا دۇنيەگە كەلگەن. قۇسايىن مەدرەسەسىنەن ءبىلىم العان. ورداداعى اعارتۋشىلىق، گازەتشىلىك قىز­مەت­تەرى، جاڭا زامان ورناتۋ جولىنداعى ءىس-جىگەرلەرى دە سان قيىلىسادى. ءتىپتى گازەتتىڭ العاشقى رەداكتورى ەكەۋىنىڭ قايسىسى دەگەن تۇجىرىمنىڭ وزىندە ءبىر-بىرىنە جول بەرەتىن، كەيدە ءبىرى العا شىعاتىن ارىپتەستىك، باسەكەسىز دەرەكتەر قاناتتاسىپ وتىرادى.

تەگى قاراقالپاق ءتاميمداردىڭ ارعى بابا­لارى ءتورت ءتۇتىن بولىپ ورتالىق ازيا­دان اۋىپ كەلىپ، جاڭگىر حاننان قونىس العان. سودان باستاپ بوكەيلىكتە ءوسىپ-ءونىپ قازاق بولىپ كەتكەن اۋلەتتىڭ ۇرپاعى. ال حالەلدىڭ اتا­لارى بوكەيلىكتە سول تۇستا داۋىرلەگەن.

ء«امىرى كۇشتى اللانىڭ اتىمەن جانە بۇكىلرەسەيلىك يمپەراتوردىڭ كەلىسىمىمەن مەن، گەنەرال-مايور جانە كاۆالەر، استراحان دالاسىن جايلاعان كىشى ءجۇز قازاق ورداسىنىڭ حانى، وسى گراموتامەن قول استىمداعى تاما رۋىنىڭ كەنجەباي بولىمشەسىنىڭ ستارشىنى ەسەنباي قوجابەك ۇلىنا حالىق مۇقتاجىنا قايىرىمى ءۇشىن ءوز ۇيعارۋىممەن جانە بابالارىمنان ميراس ەتكەن قۇقىم بويىنشا وزىنەن تارايتىن ەر جىنىستى ۇرپاعىنا كەتەتىن تارحان اتاعى بەرىلەدى. مۇحامەد حيجراسىنىڭ 1258 جىلى، ءحريستىڭ تۋعان كۇنىنەن 1842 جىلى، مەنىڭ حاندىق ەتۋىمنىڭ ون سەگىزىنشى جىلى نارىن قۇمىنداعى وردامدا بەرىلدى.

ەسەنباي قوجابەك ۇلىنىڭ تارحان اتا­عىنا بەرىلگەن بۇل گراموتا جوعارى مارتە­بە­لى حاننىڭ كەڭسەسىندە شىعۋ كىتابىندا 1842 جىلدىڭ 7 شىلدەسىندە 1451 بولىپ جازىلدى. كەڭسە باستىعى راەۆسكي».

ەسەنباي تارحان ەسىمىنىڭ قۇجاتقا رەسمي ءتۇسۋى حاننىڭ وسى پارمەنىنەن باستالادى. وردانىڭ بەدەلدىسى بۇل اتاققا قاتال قىستى، جۇتتى دا ىزعىرىقتى جىلدارى مالىنا تەگىن ازىق ۇلەستىرىپ، جانىنا اس-قورەك ۇسىنىپ، حالىقتى امان ساقتاپ قالعان ىزگىلىگى لايىق دەپ تانىلعان. سول ەڭبەگى ءۇشىن 1839 جىلى پەتەربۋرگكە پاتشانىڭ تاققا وتىرۋ ۇلىقتاۋىنا بارعاندا اننا لەنتالى التىن مەدال الدى.

ەسەنبايدىڭ بالالارى حايروللا، عۇباي­دول­لا، عاتاۋللا دا اكە ۇلگىسىنەن اينىماي حالىقتىڭ مۇڭ-مۇقتاجىن ۇنەمى نازاردا ۇستادى. ىشكى وردا شەبىنىڭ دەپۋتاتى عۇبايدوللا ەسەنباەۆ قازاقتىڭ يگى جاق­سى­لارىمەن بىرگە 1860 جىلى پەتەر­بۋرگ­كە باردى. قازاق وفيتسەرى المۇحامەد سەي­دالين ءتىلماش بولىپ قوستاعان، استانادا تانىسقان شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ بۇ­لار تۋرالى ەلگە حات جازاتىن، ورىس ەتنوگرافى پ.نەبولسيننىڭ «ساياحاتشى قازاقتار» («رۋسسكي ۆەستنيك»، 1860) دەگەن ماقالاسىنا ارقاۋ بولاتىن تاريحتاعى ايگىلى ساپار. ىعاي مەن سىعايلاردىڭ بىرگە تۇسكەن سۋرەتى «رۋسسكي حۋدوجەستۆەننىي ليستوك» جۋرنالىنىڭ 1861 جىلعى 21-نومىرىندە باسىلدى.

عۇبايدوللا سول 1860-جىلدارى ىشكى وردانىڭ قامىسسامار بولىگىن­دە مەكتەپتەر اشىپ، 130 بالانى تەگىن وقىت­تى. قازاقشا ساۋات اشۋدى، مۇسىل­مان قاعيدالارىن ۇيرەتەتىن مولدا مۇعا­لىم­دەر­مەن قاتار ەكى ورىس وقىتۋشى الدىرتتى. ەسەنباي تارحاننىڭ تاعى ءبىر ۇلى عاتاۋللا قازاق بالالارىن وقىتۋعا قام­قور­لىقپەن قوسا مەكەندەس وتىرعان ورىس سەلەنيەسى بالالارىنىڭ وقۋىنا جاردەم­گە دەپ ءوز قاراجاتىنان مىڭ كۇمىس رۋبل ۇسىنادى. «يا سچەل دولگوم پرينەستي يز سوبستۆەنناگو ءدوستويانىيا سۆوە­گو، ۆ پولزۋ ۋچەبنىح زاۆەدەنىي پوسوبيە ۆ تىسياچۋ رۋب. سەرەبروم. پوداتەل سەگو ۆنۋترەن­نەي كيرگيزسكوي وردى تارحانسكىي سىن گاتاۋللا يسەنباەۆ. – 14 مارتا 1860 گ.، گور. ۋرالسك» دەگەن قامقورشىل حاتى بار. قازاقتىڭ بۇل مىرزالىعىنا كازاچەست­ۆو جازۋشىسى ي.جەلەزنوۆ شامدانىپ، «رۋسسكي ۆەستنيكتە» مۇقاتاتىنى، سالىق بابا­جانوۆتىڭ قازاقتى قورعاپ وعان قارسى «اپەل­لياتسيا كيرگيزا ك پۋبليكە پو پوۆودۋ ستاتي «رۋسسكوگو ۆەستنيكا» پود زاگلاۆيەم «كيرگيزومانيا» اتتى ماقالا («سەۆەرنايا پچەلا». 1861. № 138) جازاتىنى تاريحتان حاباردار الەۋمەتكە بەلگىلى جايتتەر بولسا كەرەك.

حالەلدىڭ تۋعان اتاسى حايروللا ەسەن­باەۆ­تىڭ دا اۋلەت داستۇرىنە ادال بول­عا­نى ونىڭ ۇلى مۇحامەدجاننىڭ قازاق جاس­تارىنىڭ ماماندىق الۋىنا دەگەن جانا­شىر­لىعىنان كورىنىپ تۇر. قايراتكەر حالەل­دىڭ «ماماندىعىم مۇعالىم» دەپ اينى­ماۋى اۋلەتىنەن دارىعان قاسيەت. ول شىن مانىندە قازاقستاننىڭ حالىق اعارتۋ ىسىندە ەلەۋلى ءىز قالدىرعان تۇلعا. جيىرماسىنشى جىلدارى بوكەي ورداسىندا وقۋ-اعارتۋ ءىسىن جولعا قويدى، ورال گۋبەرنيالىق حالىق اعارتۋ ءبولىمىن باسقاردى. وتىزىنشى جىلدارى قازاقستاننىڭ حالىق اعارتۋ كوميسسارياتىندا جاپپاي ءبىلىم بەرۋ ءبولىمىنىڭ سەكتور جەتەكشىسى بولدى. اراسىندا قارا­عان­دى، سەمەي وبلىستارىنىڭ ءبىلىم بەرۋ بولىم­دەرىن باسقارۋعا جىبەرىلدى. 1935 جىلى قازاق ورتالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ مۇشە­لىگىنە سايلاندى. قازاق مەكتەبى ءۇشىن 1932 جىلى جازعان، لاتىن ارىپىمەن باسىلعان «باستاۋىش گەوگرافيا جانە ايماقتانۋ» وقۋلىعىنىڭ اۆتورى. اتالعان وقۋلىق بۇگىندە الماتىداعى پۋشكين كىتاپحاناسىنىڭ سيرەك كەزدەسەتىن با­سىلىمدار قورىندا ساقتالعان. تەمىربەك جۇرگە­نوۆتىڭ حالكومدىعى تۇسىندا كوميس­­­سارياتتىڭ جوسپارلاۋ-قارجى باس­قار­ماسىن باسقاردى. جۇرگەنوۆپەن بىرگە تۇت­قىن­دا­ل­ۋىندا سول جىلدارى كوميس­سا­رياتتىڭ «شاھناما» سەكىلدى شىعىس شەدە­ۆرىن، ۇلت تاريحىنا قاتىستى ەڭبەكتەردى جاز­دى­رۋعا قارجى ءبولىنۋى دە سەبەپ بولسا كەرەك.

حالەل ەسەنباەۆ 1937 جىلدىڭ 15 جەل­توق­­سانىندا تۇتقىندالىپ، 1938 جىل­دىڭ 3 ناۋرىزىندا «گورياچەۆ ءتىزىمى» بويىنشا اتىلدى. 1957 جىلى اقتالعاندا 1942 جىلدىڭ 3 ناۋرىزىندا قايتىس بولدى دەگەن بۇرمالانعان كۋالىك جازىلدى.

حالەلدىڭ ءوز اۋلەتى تۋرالى بىرەر ءسوز. 1922 جىلعى انكەتاسىندا ايتىلعان ءۇش قارىنداسىنىڭ تاعدىرى دا ونەگە بولارداي. ۇلكەن قارىنداسى گۇلماي – بەلگىلى زاڭگەر عاپپاس جانىبەكوۆتىڭ، ورتانشىسى رايحان – ايگىلى كاۆالەريست، مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى حاميت ءچۋريننىڭ، كىشىسى ءمۇنيرا – ارقالى اقىن تايىر جاروكوۆتىڭ قوساعى بولىپ، بەلگىلى اۋلەتتەردىڭ ۇرپاعىن جالعادى. حالەلدىڭ قىزى شولپان – مەملەكەت قايراتكەرى، قازاقستان كپ ورتالىق كوميتەتىنىڭ ەكىنشى حاتشىسى ساعيدوللا قۇباشەۆپەن وتباسىن قۇردى. ۇلى ناريمان قازاق كسر تاماق ونەركاسىبى مينيسترلىگىندە لاۋازىمدى قىزمەت اتقاردى.

بۇگىندە ايگىلى ءمۇسىنشى، پروفەسسور، «تارلان» سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى اسقار ناري­مان ۇلى ەسەنباەۆتىڭ اتاعى الىسقا ايگىلى. حالەلدىڭ تۋعان نەمەرەسى.

1919 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا
ح.ەسەن­باەۆ­ پەن ت.سافيەۆ باستاعان وردا­لىق گازەتشىلەر اتى ساۋلەلى، زاتى ۇلت­جان­دى «ۇشقىننىڭ» توبەسىنە بۇرىنعى «قا­زاقستاننىڭ» رۋحاني جالعاسى، ءارىپ-جابدىعىن وزدەرى ورىنبورعا بىرگە الا كەلگەن «دۇرىستىق جولىنىڭ» ۇرانى – ء«بۇتىن دۇنيە بەينەتقورلارى، بىرىگىڭىز!»-دەگەن ءسوزدى سول كۇيى وزگەرتپەي جازىپ، جاڭا باسىلىمعا اقجول اشتى. بىرلىككە، ىزگى­لىككە ۇندەيتىن وسى تىركەستى كەلە-كەلە ۇستەم دە توڭكەرىسشىل: «بارلىق ەلدەردىڭ پرولە­تارلارى، بىرىگىڭدەر!» دەگەن ءامىرلى شاقىرۋعا اينالدىرعان كەڭەستىڭ ساياساتىنان ءالى الدا، ەلدىڭ جايىن مۇڭدايتىن گازەت شى­عارىپ، ءجۇز جىلدىق جىلنامانىڭ العاشقى قادامىن باستادى. ونىڭ باستا­ۋىندا اعارتۋشى-قايراتكەر، تۇڭعىش قازاق باسىلىمدارىنىڭ ءىزاشارى، تارحان تەكتى تۇلعا حالەل ەسەنباەۆ تۇردى.

 

تىلەكقابىل بورانعالي ۇلى،

جۋرناليست

 

سۋرەتتەردە: حالەل ەسەنباەۆ، وتىزىنشى جىلدار (سۋرەت تۇڭعىش رەت جاريالانىپ وتىر); حالەل ەسەنباەۆتىڭ (سول جاقتان ءبىرىنشى) وتباسى (سۋرەت تۇڭعىش رەت جاريالانىپ وتىر)

سوڭعى جاڭالىقتار

كۇلكى كەرۋەنى № 21

رۋحانيات • بۇگىن، 10:41

شاعامان باتىر

تاريح • بۇگىن، 07:28

361 ليفت اۋىستىرىلادى

ايماقتار • بۇگىن، 07:18

وڭىردەگى ونەگەلى ءىس

قوعام • بۇگىن، 07:17

ءىرى ەسەپپەن باسىم ءتۇستى

سپورت • بۇگىن، 07:00

«ءتسۋناميدى» سۇلاتىپ سالدى

كاسىپقوي بوكس • بۇگىن، 06:56

استىڭ ءدامىن كەلتىرگەن

ايماقتار • بۇگىن، 06:53

سايرايدى بۇلبۇل...

رۋحانيات • بۇگىن، 06:51

ءىزى ايقىن، ءىسى مىعىم

قوعام • بۇگىن، 06:49

ۇقساس جاڭالىقتار