وتىرىستىڭ باسىندا ءسوز العان پارلامەنت ءماجىلىسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ۆلاديمير بوجكو مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ جەتىستىگى ۇيىمداردى قولداۋدا ەكەنىن ايتا كەلە, وسى باعدارلامانىڭ ورىندالۋىنا توقتالدى.
ءماجىلىس توراعاسىنىڭ ورىنباسارى 2013 جىلى پارلامەنتتە جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋعا قاتىستى زاڭ قابىلدانعانىن اتاپ ءوتتى. ال 2014 جىلى اتالعان زاڭعا سايكەس جەرگىلىكتى ۇيىمداردىڭ قۇزىرىنا جەكە, تابىس, م ۇلىك پەن كولىك سالىعى بەرىلگەنىن حابارلادى. ۆ.بوجكونىڭ ايتۋىنشا مۇنداي شارالار اۋىل تۇرعىندارىنا جەرگىلىكتى دەڭگەيدەگى ماسەلەلەردى شەشۋدە ولاردىڭ پىكىرىنىڭ ماڭىزدى ەكەنىن تۇسىنۋگە مۇمكىندىك بەرمەك. ناتيجەسىندە وبلىستىق جانە اۋداندىق اكىمدىكتەر مەن قارجى سالاسىنىڭ ماماندارى اۋىل اكىمدىگىنىڭ قىزمەتكەرلەرىنە ارنايى دارىستەر وتكىزگەن.
ءتورت دەڭگەيلى بيۋدجەت جۇيەسى ەنگىزىلدى
ودان ءارى دەپۋتاتتار الدىندا ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى رۋسلان دالەنوۆ بۇل تاقىرىپقا كەڭىنەن توقتالىپ, مالىمدەمە جاسادى. ونىڭ ايتۋىنشا ءوزىن ءوزى باسقارۋدىڭ نەگىزگى ەلەمەنتى – دەربەس بيۋدجەت. «جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋ بيۋدجەتىن قۇرۋدىڭ نەگىزگى ماقساتى – ماسەلەلەردى شەشۋدە ءوزىن ءوزى باسقارۋ ورگاندارىنىڭ دەربەستىگىن ارتتىرۋ. بۇل رەتتە قوعامداستىقتىڭ جينالىستارى مەن جيىندارى ارقىلى ناقتى اۋماق تۇرعىندارىنىڭ مۇددەلەرى ەسكەرىلەدى», دەدى مينيستر.
ءمينيستردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, ۇلت جوسپارىنىڭ 98-قادامىن ورىنداۋ ءۇشىن اۋداندىق ماڭىزى بار قالا, اۋىل, كەنت, اۋىلدىق وكرۋگ دەڭگەيىندە دەربەس بيۋدجەت ەنگىزىلگەن.
– بۇرىن بيۋدجەتتىك جۇيە ءۇش دەڭگەيدە قاراستىرىلاتىن. ياعني, وبلىستاردىڭ, رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالالاردىڭ, استانانىڭ بيۋدجەتى جانە اۋداندىق بيۋدجەت قانا بولدى. اۋىلدىق وكرۋگتەر سايكەسىنشە اۋداندىق بيۋدجەتتەن قارجىلاندىرىلاتىن. ەندى 2018 جىلدان باستاپ جاڭا بيۋدجەتتىڭ IV دەڭگەيى ەنگىزىلدى. بۇل – اۋداندىق ماڭىزى بار قالا, اۋىل, كەنت, اۋىلدىق وكرۋگ بيۋدجەتى. ياعني, بيۋدجەت جۇيەسى ءتورت دەڭگەيلى بولدى. 2018 جىلعى 1 قاڭتاردان باستاپ بيۋدجەتتىڭ IV دەڭگەيى حالىق سانى 2 مىڭنان اساتىن 1055 اۋىلدىق وكرۋگتە ەنگىزىلدى. بۇل بارلىق اۋىلدىق وكرۋگتىڭ 44%-ىن قۇرايدى. 2020 جىلدان باستاپ قالعان 1 338 اۋىلدىق وكرۋگكە دە ەنگىزىلۋ جوسپارلانعان, – دەدى ر.دالەنوۆ.
سونىمەن قاتار ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋ بيۋدجەتىن قالىپتاستىرۋ ءۇشىن, ەڭ الدىمەن كىرىستەردى قالىپتاستىرۋ, شىعىستاردى ءبولۋ, سونداي-اق كوممۋنالدىق مەنشىكتى باسقارۋ كەرەكتىگىن ەسكە سالدى.
ورتاشا بيۋدجەت – 122,4 ملن تەڭگە
رەفورمانىڭ باستى ەرەكشەلىگى – جەرگىلىكتى ماڭىزى بار ماسەلەلەردى شەشۋگە تۇرعىنداردىڭ قاتىسۋىن كەڭەيتۋ. جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋ بيۋدجەتىن ەنگىزگەنگە دەيىن شىعىستاردىڭ نەگىزگى بولىگى اۋداندىق بيۋدجەتپەن انىقتالعان. ياعني, دەربەستىك بولماعان. بيۋدجەتتى ەنگىزگەننەن كەيىن قازىناشىلىق شوت پايدا بولماق. جەرگىلىكتى سالىقتار مەن ترانسفەرتتەر اۋداننىڭ بيۋدجەتىنەن جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋ بيۋدجەتىنە تىكەلەي تۇسەدى. وسىلايشا, شىعىستاردىڭ نەگىزىن قالىپتاستىرادى.
ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, سالىقتاردى تىكەلەي ءوز بيۋدجەتىنە ەسەپتەۋ كىرىس بولىگىنىڭ ۇلعايۋ فاكتورى بولعان. «شىعىستار مەن باسىمدىقتار ەندى مىندەتتى تۇردە حالىق تاراپىنان تالقىلانادى. بۇل حالىقتىڭ جيىنى سايلايتىن جەرگىلىكتى قوعامداستىقتىڭ جينالىسى ارقىلى جۇزەگە اسىرىلادى. 2018 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا اۋىلدىق وكرۋگتەردىڭ جالپى تابىسى 129,2 ملرد تەڭگەنى قۇرادى. بۇل رەتتە تورتتەن ءبىرى نەمەسە 32,2 ملرد تەڭگە – اۋىلداردىڭ ءوز تابىسى. ءبىر اۋىلدىق وكرۋگتىڭ ورتاشا بيۋدجەتى – 122,4 ملن تەڭگە. بيۋدجەت كولەمى 1 ملرد تەڭگەدەن اساتىن وكرۋگتەر دە بار», دەدى ر.دالەنوۆ.
2019 جىلدىڭ 9 ايىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋ بويىنشا كىرىس كولەمى 23,5 ملرد تەڭگەنى قۇراعان. بۇل وتكەن جىلعى ناتيجەمەن سالىستىرعاندا 15%-عا (3,1 ملرد تەڭگە) ارتىق. دەگەنمەن مينيستر تابىستىڭ ءوسۋىنىڭ ناتيجەسىندە شىعىستىڭ دا كولەمى وسكەنىن مالىمدەدى. «2018 جىلى شىعىستار 125 ملرد تەڭگەنى, 2019 جىلى 162 ملرد تەڭگەنى قۇرادى, ياعني شىعىستار 30%-عا (37 ملرد تەڭگە) ۇلعايعان», دەدى ر.دالەنوۆ. وسى ورايدا 2018 جىلى شىعىستاردىڭ نەگىزگى ۇلەسى مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم بەرۋگە, اكىمشىلىك شىعىستارعا جانە اباتتاندىرۋعا جۇمسالعانى ءمالىم بولدى. اباتتاندىرۋعا جۇمسالاتىن شىعىستار 56%-عا (9,57 ملرد تەڭگە), ال مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم بەرۋگە جۇمسالعان قارجى كولەمى 27%-عا (15,0 ملرد تەڭگە) وسكەن.
اۋىلدىق وكرۋگتەر ماماندارعا مۇقتاج
– بيۋدجەتى بار 1055 اۋىلدىق وكرۋگتىڭ شتات سانى 8 173 بىرلىكتى قۇرايدى. سونداي-اق 460 بوس ورىن بارى انىقتالدى. بۇل رەتتە اۋىلدىق وكرۋگتەردىڭ ۇشتەن ءبىر بولىگى (31%) زاڭگەرلەرگە, ال 4%-ى بۋحگالتەرلەرگە مۇقتاج. جالپى, اۋىلدىق وكرۋگتەر ءۇشىن بەكىتىلگەن ليميت شەگىندە كادرلارمەن قامتاماسىز ەتۋ جامان ەمەس. ورتا ەسەپپەن اۋىلدىق اكىمدەر اپپاراتتارىنىڭ شتات سانى 5-تەن 10-عا دەيىنگى بىرلىكتى قۇرايدى. قازىرگى ۋاقىتتا ولاردىڭ سانىن ارتتىرۋ ءۇشىن حالىقتىڭ جۇكتەمەسى مەن سانىن ەسكەرە وتىرىپ, وڭىرلەردىڭ ىشىندە شتات بىرلىكتەرىن قايتا ءبولۋ جولىمەن وبلىس اكىمدەرىمەن جۇمىس جۇرگىزىلۋدە, – دەدى ر.دالەنوۆ. سونداي-اق ول بيۋدجەتپەن جۇمىس ىستەۋ ءۇشىن اكىم اپپاراتتارىنا ساپالى ينتەرنەت قاجەت ەكەنىن دە اتاپ ءوتتى.
بايانداما سوڭىندا ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى جاڭا ۇسىنىستاردىڭ دايىندالىپ جاتقان زاڭ جوباسىندا قاراستىرىلاتىنىن ايتا كەلە, «جالپى, وسى زاڭ جوباسى اۋداندىق, قالالىق جانە اۋىلدىق دەڭگەيدەگى بيلىكتىڭ دەربەستىگى مەن جاۋاپكەرشىلىگىن كەڭەيتۋگە باعىتتالادى. جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋ بيۋدجەتىن ەنگىزۋ اۋىلدىق وكرۋگتەردىڭ قارجىلىق نەگىزىن نىعايتۋعا, بيۋدجەتتىڭ قاراجاتىن حالىقتىڭ مۇددەسىنە ساي ءتيىمدى بولۋگە, اۋىلدىق جەرلەردەگى ادامداردىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن جاقسارتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى», دەپ ءسوزىن تۇيىندەدى.
حالىقتىڭ بيۋدجەتتەن حابارى بولۋى ءتيىس
ال ەكونوميكالىق رەفورما جانە وڭىرلىك دامۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى ن.سابيليانوۆ بيۋدجەتتىڭ جاڭا دەڭگەيىن ەنگىزۋ بويىنشا جەكەلەگەن ماسەلەلەرگە توقتالىپ ءوتتى. ونىڭ ايتۋىنشا كەيبىر اكىمدەردىڭ اپپاراتى مەن ءماسليحاتتار بيۋدجەت جوباسىن جەرگىلىكتى تۇرعىنداردى تارتپاي-اق قارايدى ەكەن. «حالىق بيۋدجەتتىڭ قالاي قالىپتاساتىنىن جانە قانداي جەرگىلىكتى ماسەلەلەردى شەشۋگە جۇمسالاتىنىن ءبىلۋى ءتيىس. ماسەلەن, جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋ ورگاندارىنىڭ قارجىلاي دەربەستىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن بيۋدجەتتىڭ IV دەڭگەيىنە كەزەڭ-كەزەڭىمەن سالىق پەن تولەمدەردىڭ 7 ءتۇرى بەرىلدى, ال شىعىستار 19 باعىت بويىنشا جۇزەگە اسىرىلادى. بيۋدجەتتى ساپاسىز جوسپارلاۋ اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردىڭ دامۋىنا تەرىس اسەرىن تيگىزەدى. سوندىقتان اكىمدىكتەر بيۋدجەت جوباسىن جانە جەرگىلىكتى ماڭىزى بار ماسەلەلەردى قاراۋ كەزىندە جەرگىلىكتى قوعامداستىقتاردى تارتا وتىرىپ, بيۋدجەتتى ساپالى جوسپارلاۋ قاجەت. جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋدىڭ ءوز كىرىستەرىن ۇلعايتۋ ءۇشىن كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرگە جاعداي جاساپ, جەڭىلدەتىلگەن كرەديت جانە سۋبسيديالار بەرۋ ارقىلى مەملەكەتتىك قولداۋ كورسەتۋ كەرەك», دەدى كوميتەت توراعاسى.
بيۋدجەت جۇمىسىنا ينتەرنەت قاجەت
– وڭىرلەردىڭ اقپاراتى بويىنشا حالىق سانى 2 مىڭنان اساتىن اۋىل, كەنتتەر, اۋىلدىق وكرۋگتەر اكىمدەرىنىڭ اپپاراتتارىندا بايلانىس ارنالارى بويىنشا وتكىزۋ قابىلەتى 512 كبيت/س-تەن كەم ەمەس ينتەرنەت ورناتىلعان. بىراق ينتەرنەتتىڭ بۇل جىلدامدىعى اۋىلدىق وكرۋگتەردىڭ بيۋدجەتىنە قىزمەت كورسەتۋ ءۇشىن جەتكىلىكسىز. سونىمەن قاتار وڭىرلەردىڭ اقپاراتىنا سايكەس 934 اۋىلدىق وكرۋگتە جوعارى جىلدامدىقتى ينتەرنەت جوق. كەيبىر اۋىلدىق وكرۋگتەر اكىمدەرىنىڭ اپپاراتتارى ءتىپتى ينتەرنەتپەن قامتاماسىز ەتىلمەگەن. مىسالى, پاۆلودار وبلىسىندا 21 اۋىلدىق وكرۋگ اكىمىنىڭ اپپاراتىندا ينتەرنەت جوق. ال اقتوبە وبلىسى ىرعىز اۋدانىنىڭ 6 اۋىلدىق وكرۋگىندە ينتەرنەت قوسىلماعان. وسىعان بايلانىستى تسيفرلىق دامۋ, يننوۆاتسيالار جانە اەروعارىش ونەركاسىبى مينيسترلىگى وڭىرلەردىڭ اكىمدىكتەرىمەن بىرلەسىپ, بيۋدجەت قاراجاتىن قاراستىرىپ, بارلىق اۋىلدىق وكرۋگتىڭ اپپاراتتارىن جوعارى جىلدامدىقتى ينتەرنەتپەن قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا شارالار قابىلداۋى قاجەت, – دەدى نۇرتاي سابيليانوۆ. سونىمەن بىرگە بيۋدجەتتىڭ IV دەڭگەيىن ودان ءارى ساپالى جاپپاي ەنگىزۋ ءۇشىن قاجەتتى جاعدايلار جاساپ, ەلدى مەكەندەردىڭ جەرگىلىكتى پروبلەمالارىن شەشۋ بويىنشا قاجەتتى شارالار قابىلداۋ كەرەكتىگىن ايتىپ ءوتتى.
جيىن سوڭىندا مەملەكەتتىك باعدارلامانىڭ ورىندالۋ بارىسىنان حاباردار بولعان ءماجىلىس دەپۋتاتتارى اتالعان سالاداعى ماسەلەلەردىڭ وزەكتى ەكەنىن ايتىپ, سۇراقتارىن قويدى. جاۋاپتى مەكەمەلەردىڭ وكىلدەرى ءماجىلىس دەپۋتاتتارىنىڭ ساۋالدارىنا جاۋاپ بەرىپ, قوسىمشا دەرەكتەر كەلتىردى.
