مەديتسينا • 19 قاراشا، 2019

تەمەكىنىڭ تاۋقىمەتى

528 رەتكورسەتىلدى

رەسمي دەرەك بويىنشا، قازاقستان حالقىنىڭ 30 پايىزى، ياعني 4،8 ميل­ليون ادام تەمەكى تارتادى. وسىلاردىڭ 1 ميلليونى ايەل زاتى، ياعني قىز-كەلىنشەك، كەمپىرلەر. ءتىپتى وسىنداعى ايەل جىنىستىلاردىڭ 120 مىڭى 13-15 جاستاعى ءجاسوسپىرىم قىزدار بولسا، 12-14 جاس ارالىعىنداعى جەتكىنشەكتەردىڭ 10 پايىزى، 15-17 جاس مولشەرىندەگى بوزبالالاردىڭ 21 پايىزى، 18-19 جاستاعى جاس جىگىتتەردىڭ 32 پايىزى، 20-29 جاستاعىلاردىڭ 39 پا­يىزى شىلىم شەگەدى ەكەن. سول سياقتى 29-59 جاستاعى ەر ادامداردىڭ 65 پايىزى تەمەكىگە قۇمار.

ستاتيستيكالىق مالىمەتكە جۇگىنسەك، ەلىمىزدە تەمەكىنىڭ سالدارىنان جابىسقان دەرتتىڭ كەسىرىنەن جىلىنا 25 مىڭ ادام دۇنيەدەن وتەتىن كورىنەدى. ءبىر عانا الماتى قالاسىنىڭ وزىندە جارتى ميلليونعا جۋىق شىلىمقور بار. رەسپۋبليكا بويىنشا جىل سايىن 400 ميلليوننان استام دوللاردىڭ تەمەكى ءونىمى ساتىلادى. بۇل جان باسىنا شاققاندا قازاقستان شىلىم شەگۋ جونىنەن الەمدە 13-ءشى ورىندى يەلەنىپ تۇر دەگەن ءسوز.

دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ۇيىمى تەمەكى شەگۋدىڭ سالدارىنان الەمدە قاتەرلى ىسىك دەرتى قارقىن الىپ كەلە جاتقانىن ايتادى. تۇركيالىق مەديتسينا پروفەسسورى نازمي بيلير «تەمەكىنىڭ سالدارىنان اجال قۇشۋ ىقتيمالدىعى ورىس رۋلەتكاسىنان (اجال ويىنى) ءولۋ ىقتيمالدىعىنان كوپ» دەيدى. ەگەر دە تەمەكىنى جارنامالاۋ توقتاتىلماسا عاسىردىڭ سوڭىنا دەيىن ءبىر ملرد ادام قۇرباندىققا شالىناتىنى جايلى اقپارات بار. تەمەكىنىڭ ادام ومىرىنە قاتەرلى ەكەنىن ءبارى بىلەدى. سويتە تۇرا، زاڭ جۇزىندە ەشقانداي تىيىم سالىنبايتىن ءونىم. شىلىم شەگەتىن پەندە كۇنىنە ورتا ەسەپپەن 200 رەت، ايىنا 6 مىڭ رەت، جىلىنا 72 مىڭ رەت اششى ءتۇتىن جۇتادى.

ددۇ سوڭعى 30 جىلدىق زەرتتەۋ ناتيجەسىنە سۇيەنىپ تەمەكى تارتۋدى جۇقپالى ەپيدەميا رەتىندە قاراستىرۋدا. زەرتتەۋ نىسانىنا 2 ميلليونعا جۋىق ءارتۇرلى سىرقات تارتىلسا، وسىلاردىڭ تەڭ جارتىسىنان استامىنىڭ دەرتىنە تەمەكىنىڭ اسەرى بارى انىقتالعان.

جوعارىداعى زەرتتەۋ قورىتىندىسىنا قاراعاندا: تەمەكى ادامنىڭ تابەتىن قاشىرادى، اس قورىتۋدى ناشارلاتادى، اسقازاندا جارا، ەرىن، ءتىل جانە وڭەشكە قاتەرلى ىسىك اۋرۋىن تۋدىرادى، دەنەنىڭ ينسۋلين ءبولىپ شىعارۋ قابىلەتىن ازايتىپ، ديابەت اۋرۋىنا ۇرىندىرادى، مي قىزمەتىنىڭ قالىپتى ىرعاعىن بۇزادى، جۇرەك اۋرۋىنا بىردەن-ءبىر سەبەپ، كوزدىڭ كورۋى ناشارلايدى، بەت-جۇزگە ءاجىم ەرتە تۇسەدى، تەز قارتايتادى، ءتىس ەرتە تۇسەدى، وپەراتسيادان كەيىنگى جارا جازىلماي اۋرەلەيدى، ەستە ساقتاۋ قابىلەتى تومەندەيدى، تامىردى قاتايتادى، ت.ب. دەرت تۇرلەرى تەمەكى تارتۋ سەبەبىنەن بولاتىنى انىقتالىپ وتىر.

قازىرگى تاڭدا قازاق قوعامىن قاتتى الاڭداتىپ وتىرعان دۇنيە – قىز-كەلىنشەكتەردىڭ شىلىمقۇمارلىعى. تەمەكىگە ءۇيىر ايەلدەن دەنى دۇرىس ءسابي تۋمايدى. سەبەبى ىشتەگى بالاعا وتتەگىمەن قوسا ءتۇتىن باراتىندىقتان ءسابيدىڭ اقىل-ەسى كەمىستىككە ۇشىراۋى مۇمكىن. تەمەكى قۇرامىنداعى اسا زياندى پولونىي ەلەمەنتى (رو210) ايەلدىڭ جاتىرىنداعى جۇمىرتقا جاسۋشالارىنا جينالىپ، توكسيندىك ۋلى زات رەتىندە مۋتاتسيا تۋدىرادى. بالانىڭ كەمتار بولىپ تۋى­نا باستى سەبەپ وسى.

تەمەكى دەنساۋلىققا زيان تيگىزۋمەن قاتار ادامدى ماتەريالدىق شىعىنعا دا ۇشىراتادى. ونى شەگۋگە كەتكەن ۋاقىتتى ەشقاشان قايتارا المايسىز. تەمەكىگە جۇمسالعان اقشانى ناعىز ىسىراپشىلىق دەپ ايتۋعا بولادى. ماسەلەن، كۇنىنە 200 تەڭگەنىڭ تەمەكىسىن تارتقان جان ايىنا 6 مىڭ، جىلىنا 72 مىڭ تەڭگەنىڭ كوك ءتۇتىنىن بۋداقتاتادى. ورتاشا 40 جىل شىلىم شەككەن ادام تەمەكىگە 2 ميلليون 880 مىڭ تەڭگە جۇمسايدى ەكەن. ەندى ۋاقىتقا كەلسەك، ءبىر تال شىلىم شەگۋگە 5 مينۋت جۇمسايسىز. كۇنىنە 20 تال تەمەكى تارتقان ادام 1 ساعات 40 مينۋتىن تەمەكى تارتۋعا جۇمسايدى. 40 جىل شىلىم شەككەن ادام عۇمىرىنىڭ 2 جىل 7 ايىن ءتۇتىن جۇتۋعا جۇمسايدى.

قازاقستاندا قازىرگى كەزدە 8 ءىرى كومپانيا تەمەكى وندىرۋمەن اينالىسادى. ولار جىلىنا 18 ميلليارد دانا شىلىم وندىرەدى. بۇعان قوسا 3 ميلليارد دانا تەمەكى سىرتتان كەلىپ كىرەدى. بۇل 18 ميلليون حالقى بار مەملەكەتكە كوپ پە، از با، ءوزىڭىز باعامداي بەرىڭىز. جوعارىداعى كومپانيالار ءوز ونىمدەرىن كەدەرگىسىز جارنامالاي الادى. جاسوسپىرىمدەردى جالعان ساقتاندىرعان بولىپ «تەمەكى – ەرەسەكتەردىڭ تاڭداۋى» دەيتىن ۇراندار تاستايدى. بۇل ۇران قايتا جاسوسپىرىمدەردى تەز «ەرەسەك» بولۋعا ۇندەيتىن ءتارىزدى.

سوندىقتان ءاربىر قازاق وتباسى تەمەكىدەن الىس بولۋدى قولعا السىن. ايتپەسە، تۇقىمىڭ قۇريدى. بالاڭىزعا تەمەكىنىڭ زياندىعىن ايتپاس بۇرىن ءوزىڭىز تەمەكى تارتپايتىن بولىڭىز. تەمەكى شەگۋشىلەردىڭ 95 پايىزى 21 جاسقا تولماي تۇرىپ ۇيرەنىپ الادى ەكەن. جاس اعزا نيكوتينگە تەز تاۋەلدى بولادى. تەمەكى كوپ شەككەن ادام كارىلىكتەن ولمەيدى (گ.لەسسينگ). تەمەكى بىردەن اسەر ەتپەيتىن، بىراق قاۋىپتىلىگى ازايا قويمايتىن قاتەرلى ۋ.

سوڭعى جاڭالىقتار

التىن وردانىڭ اق تاڭى

رۋحانيات • كەشە

كۇلكى كەرۋەنى № 23

رۋحانيات • كەشە

جاڭعىرعان جامبىل ءوڭىرى

ايماقتار • كەشە

رۋحاني راۋىشتەگى تارتۋ

ايماقتار • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار