نۇرسۇلتان نازارباەۆ وسىنداي تىعىرىقتان شىعار جول تاۋىپ, بىرلىگى جاراسقان ەلدى, جەتىستىگى مول ەلدىڭ جاڭا تاريحىن قالىپتاستىرۋعا ءماجبۇر ەدى. ءارتۇرلى ماسەلە توڭىرەگىندە تۋىندايتىن قيىندىقتاردى جەڭۋ ءۇشىن ءبىلىمدى دە بىلىكتى, قىراعى دا العىر بولۋعا كۇش سالدى. ونىڭ ۇلگى الاتىن كوشباسشىلارىنىڭ ءبىرى – تۇركيا رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى مۇستافا كەمال اتاتۇرىك ەدى. اتاتۇرىك – اسكەري ادام. تۇركيانى ۇلت-ازاتتىق سوعىسىنان كەيىن قۇرعان, الايدا بارلىق ۋاقىتتا بەيبىت ءومىر تۋرالى ءسوز ەتكەن. «ەلدە تىنىشتىق – الەمدە بەيبىتشىلىك» دەيتىن. سوندىقتان تۇركيانىڭ ازاماتتارى بەيبىتشىلىكتى تۋ ەتكەن نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ۇستانعان ساياساتىن قولداپ, ماقتانىش ەتەدى. ونىڭ ۇستانعان ساياساتىن اتاتۇرىكتەن قالعان مۇرا رەتىندە قابىلدايمىز.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەكونوميكا, ساياسات جانە الەۋمەتتىك سالالاردا قازاقستاندى دامۋ بيىگىنە جەتكىزىپ, جوسپارلى جانە جۇيەلى قادامدار جاسادى. جولداۋلار, باسىلىمدار مەن كىتاپتار, «نۇرلى جول», «قازاقستان-2030» جانە «قازاقستان-2050» دامۋ ستراتەگيالارى, « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» سىندى باعدارلامالارى ارقىلى بولاشاق ۇرپاققا جول اشىپ, بۇۇ, يۋنەسكو, دۇنيەجۇزىلىك بانكى, حالىقارالىق ۆاليۋتا كورى (IMF), ەقىۇ, يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمى سىندى حالىقارالىق ۇيىمدارمەن تىعىز قارىم-قاتىناس قۇردى. وسىلايشا, قازاقستاندى قىسقا عانا ۋاقىتتا الەمگە تانىتىپ, جاھاندىق دەڭگەيدە قۇرمەت تۇتاتىن «كورنەكتى مەملەكەت قايراتكەر» اتانىپ, عالامدىق بەيبىتشىلىكتى ساقتاۋ ءۇشىن جاسالعان تاريحي قادامدارمەن تاريحتىڭ باعىت-باعدارىنا جول كورسەتتى.
بەدەل مەن جەتىستىك باستاۋى
ن.نازارباەۆتىڭ «بىتىمگەر», «عالامدىق ماسەلەنى شەشۋشى» اتتى ءرولى ءسوزسىز ءارتۇرلى سالادا اتقارعان قىزمەتتەرىنىڭ تاجىريبەسىنەن تۋىندايدى. الايدا, «كورەگەن كوشباسشىنىڭ» بىتىمگەرلىك قاسيەتىن مىڭداعان جىل بۇرىن التاي مادەنيەتىندە ساقتالعان گەنەتيكالىق كودتان بايقاۋعا بولادى.
وسىلايشا ەلباسىنىڭ بىتىمگەرلىك قاسيەتىن, عالامدىق ماسەلەنى شەشۋشى قابىلەتىن مىڭداعان جىل بۇرىنعى اتا-بابادان قالعان مۇرا رەتىندە قابىلدايمىز. التاي دالاسىندا عاسىرلار بويى تاريحتا ءىز قالدىرعان حالىقتار تەك قانا سوعىسقا قاتىسقان باتىرلىق قاسيەتىمەن ەمەس, ديپلوماتيالىق قاسيەتىمەن دە ەرەكشەلەنەدى. تۇركى مادەنيەتىنىڭ نەگىزى بولىپ سانالاتىن ء«بىر-ءبىرىن قولداپ قورعاشتايتىن باۋىرمالدىق» سالتى دا – ەجەلگى التاي مادەنيەتىنىڭ ميراسى. ەلباسىنىڭ « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» اتتى ماقالاسىندا دا بۇل ماسەلەگە نازار اۋدارىلعان.
كوپۆەكتورلى ساياسات
ەلباسىنىڭ سىرتقى ساياساتتا ۇستانعان كوپۆەكتورلى ساياساتى – اتاجۇرت مادەنيەتىندە, تاريح ساحناسىندا قالۋ ءۇشىن عاسىرلار بويى قولدانىلعان ءداستۇرلى بەلسەندى ديپلوماتيالىق مادەنيەتىنىڭ قازىرگى نۇسقاسى بولىپ سانالادى.
قازاقستان جەرىنىڭ ۇلكەندىگىنە قاراماستان, ەلدە ارالاس دەموگرافيالىق قۇرىلىمنىڭ سالدارىنان بولاشاعى جايلى كۇماندى جورامالدار جاسالعان مەملەكەتتىڭ باسشىسى بولىپ قىزمەتىنە كىرىسكەن ەلباسى ن.نازارباەۆتى از عانا ۋاقىتتا ەكونوميكا مەن ساياسات سالالارىندا قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەرىمەن تەك قانا قازاقستاننىڭ تاعدىرىن ەمەس, تاريحتىڭ باعىت-باعدارىن وزگەرتكەن كوشباسشى رەتىندە تانيمىز.
تۇركىتىلدەس ەلدەردىڭ مەملەكەت باسشىلارى ءسامميتى
ۇلى تۇركى الەمىن قالىپتاستىرۋ ماقساتىندا 1992 جىلى ەلباسىنىڭ باستاماسىمەن ۇيىمداستىرىلعان تۇركىتىلدەس ەلدەر مەملەكەتتەرى باسشىلارىنىڭ ءسامميتى ناتيجەسىندە 2009 جىلى تۇركى كەڭەسى قۇرىلدى. بۇگىنگى تاڭدا تۇركى كەڭەسى, تۇركىتىلدەس ەلدەردىڭ پارلامەنتتىك اسسامبلەياسى (تۇركپا), تۇركسوي جانە حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسى سىندى بەدەلدى ۇيىمدار قىزمەت ەتىپ كەلەدى.
ستراتەگيالىق ىنتىماقتاستىق كەلىسىمدەرى مەن ەكونوميكالىق جەتىستىكتەر
2009 جىلدىڭ 22 قازانىندا ن.ءا.نازارباەۆ تۇركيامەن ستراتەگيالىق سەرىكتەستىك كەلىسىمىنە قول قويىپ, بولاشاققا قاتىستى ماڭىزدى ماسەلەلەرگە نازار اۋداردى. سول كەزدەگى ەلباسى كوتەرگەن ماسەلەلەر بۇگىنگى تاڭدا الەمدىك قوعامداستىق تاراپىنان تالقىلانىپ, كۇن تارتىبىندە تۇر. سونداي-اق تاياۋ شىعىس ەنەرگەتيكا ورتالىعىنىڭ تالاس-تارتىستارى, سيريا داعدارىسى, الەمدىك ساۋدا سوعىسى جانە قىتايدىڭ «جاڭا جىبەك جولى» ء(بىر جول, ءبىر بەلدەۋ) سىندى ماسەلەلەر تىلگە تيەك ەتىلگەن ەدى.
تۇركيا مەن قازاقستاننىڭ وتكەن عاسىرلاردا قالىپتاسقان ورتاق تاريحى مەن مادەني قۇندىلىقتارى اراسىندا جۇرگىزگەن كەلىسىمدەر ارقىلى قىسقا ۋاقىتتا ستراتەگيالىق سەرىكتەستىك دەڭگەيىنە اينالىپ وتىر.
تۇركيانىڭ پرەزيدەنتى رەجەپ تايپ ەردوعان 2012 جىلى پرەمەر-مينيستر بولعان ۋاقىتتا قازاقستانعا جاساعان رەسمي ساپارى كەزىندە جوعارى دەڭگەيدەگى ستراتەگيالىق ىنتىماقتاستىق كەڭەسىنىڭ جۇمىسى باستالىپ, باۋىرلاس ەكى ەل اراسىنداعى قارىم-قاتىناس ودان ءارى دامي ءتۇستى.
تۇركيا قازاقستاندى ازيا ايماعىنىڭ كوشباسشى ەلدەرىنىڭ قاتارىنان كورەدى. قازاقستان مەن تۇركيا اراسىنداعى مادەني جانە ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق كۇننەن-كۇنگە دامىپ كەلەدى.
ەلباسى باۋىرلاس ەكى ەل اراسىنداعى قارىم-قاتىناستىڭ دامۋىنا ءجىتى نازار اۋدارىپ وتىردى. اسىرەسە ۇشاقتى اتىپ ءتۇسىرۋ داعدارىسىنان كەيىن ورىن العان تۇركيا مەن رەسەي اراسىنداعى قارىم-قاتىناس كەزىندە قۇلدىراۋ الدىندا تۇرعان بايلانىس ەلباسىنىڭ ارالاسۋىمەن عانا جاقسارعان بولاتىن. سونداي-اق ول تەك ەكى ەلدى جاقىنداستىرىپ قانا قويماي, سيرياداعى داعدارىستى شەشۋدە استانا پروتسەسىن دە باستاپ كەتتى. سونىڭ ارقاسىندا تۇركيا دا لاڭكەستەرگە تويتارىس بەرۋگە مۇمكىندىك تاپتى.
ارينە ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ سيريا داعدارىسىن شەشۋدەگى ءرولىن, تۇركيانىڭ لاڭكەستەرگە قارسى «فىرات قالقانى» مەن ء«زايتۇن بۇتاعى» اتتى وپەراتسيالاردى جۇرگىزۋىنە جانە استانا پروتسەسىندە رەسەي, يران جانە سيريامەن دوڭگەلەك ۇستەل باسىندا وتىرىپ شەشىم تابۋىنا جول اشقانىن, تۇركيا ءۇشىن ءارى الەمدىك بەيبىتشىلىك ءۇشىن اتقارعان قىزمەتىن تاريح التىن ارىپپەن جازاتىن بولادى.
«استانا پروتسەسى», نۇرسۇلتان نازارباەۆ جانە نوبەل سىيلىعى
نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تۇركيا-رەسەي قارىم-قاتىناسىن جاقسارتىپ, «استانا پروتسەسىن» جۇرگىزۋىنە ۇلەس قوسۋىمەن قاتار تاياۋ شىعىستاعى تاريحتىڭ باعىت-باعدارىن وزگەرتكەنى, كوپپوليۋستى عالامدىق بەيبىتشىلىككە ۇلەس قوسىپ, عالامدىق ساياساتقا وزگەرىس ەنگىزگەنى ءمالىم.
بۇگىنگى تاڭدا سيريا داعدارىسىنا قاتىستى بارلىق جاڭالىق پەن تالداۋدا «استانا پروتسەسى» تۋرالى ءسوز ەتىلەدى. الايدا, «استانا پروتسەسىنىڭ» نە ەكەندىگىن, ونىڭ نەگىزىن قالاۋشى كىم ەكەندىگى, قاي شارتتاردا, قالاي جۇزەگە اسقاندىعىن الەمدىك بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى ايتا بەرمەيدى.
«استانا پروتسەسى» تەك قانا ءۇش مەملەكەتكە قاتىستى ەمەس. «استانا پروتسەسى» – تاياۋ شىعىستا ورىن العان تراگەديانى توقتاتۋ ماقساتىمەن تاريحي جاعدايدى ەسكەرە وتىرىپ جاسالعان تاريحي قادام جانە قايراتكەرلىكپەن جاساقتالعان جۇيە. ادامزات بۇل تاريحي كۇرەستى ءبىر كۇنى مىندەتتى تۇردە تۇسىنەدى. سول كەزدە وسى پروتسەستى باستاعان جانە نەگىزىن قالاعان ەلباسىن تانيتىن بولادى.
تۇركيا مەن رەسەي اراسىنداعى قارىم-قاتىناستى جاقسارتقان تۇركى الەمىنىڭ اقساقالى اتانعان ەلباسىنىڭ اتقارعان ءرولى باۋىرمالدىقتان تۋعان دەپ ويلاۋىڭىز مۇمكىن, الايدا ونىڭ وسى كەزدەگى تالابى مەن تالپىنىستارىن الەمدىك تاريح پەن بەيبىتشىلىك تۇرعىسىنان سارالاعانىمىزدا, ادامزات تاريحىنا جاسالعان بەيبىتشىلىك قادامى دەپ باعالانارى ءسوزسىز.
بيىل باكۋدە وتكەن جيىندا تۇركى كەڭەسىنىڭ قۇرمەتتى توراعاسى بولىپ سايلانعان قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆقا نوبەل سىيلىعىنىڭ بەرىلۋىنە مىندەتتى تۇردە اتسالىسۋىمىز كەرەك. ويتكەنى قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ العاشقى جىلدارىندا يادرولىق پوليگوندى جاپتىرىپ, يادرولىق قارۋدان باس تارتىپ, بەيبىتشىلىككە نەگىزدەلگەن جۇمىستارعا سەپتىگىن تيگىزگەن. سونداي-اق الەمدىك ءداستۇرلى ءدىن ليدەرلەرىنىڭ باسىن قوسقان ەلباسى تۇركيا مەن رەسەيدى جاقىنداستىرىپ, باسقا دا مەملەكەتتەردىڭ جاقىنداسۋىنا مۇرىندىق بولدى. سوندىقتان ءبىز ەلباسىنى نوبەل سىيلىعىنا لايىقتى دەپ بىلەمىز.
وسىلايشا, 2010 جىلى مەنىڭ قىزمەت اتقارىپ وتىرعان «ونجە ۆاتان» گازەتىندە «نۇرسۇلتان نازارباەۆقا نوبەل سىيلىعىن بەرۋ كەرەك!» دەگەن اكتسيا جۇرگىزىپ, ءالى دە جالعاستىرىپ كەلەمىز.
تاعى دا العىس!
بىزدەر, انادولۋ تۇرىكتەرى رەتىندە 1920 جىلدارى تۇركيادا ۇلت-ازاتتىق سوعىستىڭ ءجۇرىپ جاتقان كەزىندە مىڭداعان شاقىرىم قاشىقتىقتا «الىستاعى باۋىرىما» دەپ جىرلاعان قازاق اقىنى ماعجان جۇماباەۆتى, ودان ءجۇز جىلدان كەيىن سىندارلى ساياسات جۇرگىزە بىلگەن نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باۋىرمالدىعىن ەشۋاقىتتا ۇمىتپايمىز. سول سەبەپتەن مىڭ دا ءبىر العىس ايتامىز!
كەمال ساللى,
«ونجە ۆاتان» (Önce Vatan) گازەتىنىڭ ءتىلشىسى
