جولداۋدا بيلىك پەن قوعام اراسىندا تۇراقتى ديالوگ ورناتۋ ارقىلى, جالپى مەملەكەتتىك مىندەتتەردى شەشۋ ءۇشىن تالقىلاۋ جۇمىستارىنا ازاماتتىق قوعامنىڭ مۇمكىندىكتەرىن كەڭىنەن قولدانۋدىڭ دا ماڭىزدىلىعىنا نازار اۋدارىلدى. مەملەكەت باسشىسى ق.توقاەۆتىڭ قازاقستان حالقىنا ۇسىنىپ وتىرعان تۇجىرىمداماسىنىڭ قوعامنىڭ وركەنيەتتى دامۋى ءۇشىن تاريحي, ساياسي ماڭىزى بار باستاما ەكەنىن اتاپ وتكەن ءجون. سوندىقتان ونى جان-جاقتى ءتۇسىندىرۋ بۇگىنگى قوعام الدىندا تۇرعان ماڭىزدى مىندەتتەردىڭ ءبىرى. ول ءۇشىن بيلىك بولمىسىنا اقپاراتتىق-ساياسي ناسيحات تۇرعىسىنان ەمەس, كونتسەپتۋالدىق دەڭگەي تۇرعىسىنان قاراعاننىڭ ماڭىزى زور.
بيلىك فەنومەنى ءار تەكتىلى, ءار سيپاتتى, سان قىرلى. ءبىز بيلىكتىڭ كوممۋنيكاتيۆتىك سيپاتىنا, ونىڭ ءوز حالقىمەن ديالوگقا تۇسە الاتىن قابىلەتىنە نازار اۋدارعاندى ءجون سانادىق. بۇگىندە بيلىكتىڭ كوممۋنيكاتيۆتىك قابىلەتىن جەتىلدىرۋ ماڭىزدى ءىس بولىپ وتىر. ءومىر كورسەتىپ وتىرعانداي, بيلىك الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق, ساياسي ماسەلەلەردى شەشۋدە ءالى دە بولسا يكەمسىز. شيەلەنىستەردى دەر كەزىندە شەشۋدە تاجىريبە, ءبىلىم جانە ناتيجەلى ءىس-قيمىلدار جەتىسپەيدى. جەرگىلىكتى جەردەگى بيلىك وكىلدەرى قالىپتاسىپ قالعان ستەرەوتيپتەردەن, تاپتاۋرىن بولعان مىنەز-ق ۇلىقتىق ۇلگىلەرىنەن ارىلار ەمەس. مۇنداي جاعدايدا بيلىك ءداستۇرلى قالىپتاسقان اكىمشىلدىك رەسۋرستارىن قولدانۋدى قالاپ تۇراتىنى بەلگىلى. ناتيجەسىندە, الەۋمەتتىك كوممۋنيكاتسيا ءبىر باعىتتا, ياعني جوعارىدان تومەن قاراي دامۋدا. باسقارۋدىڭ اكىمشىل-ءامىرشىل ءستيلى باسىڭقىلىق جاعدايىندا قالۋدا. مۇنداي كوممۋنيكاتسيانىڭ مازمۇنى قاشاندا سىڭارجاقتى جانە باعىتى قاشاندا ورتالىقتاندىرىلعان بيلىككە تاۋەلدى بولادى. مۇنداي سيپاتتاعى كوممۋنيكاتسيانىڭ ءتيىمسىز ەكەندىگىن ءومىر دالەلدەپ وتىر.
پرەزيدەنت ق.توقاەۆتىڭ ۇسىنىپ وتىرعان «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجىرىمداماسىندا قوعام ماسەلەلەرىن شەشۋدە حالىقتىڭ بەلسەندىلىگى مەن جاۋاپكەرشىلىگىنە دە ەرەكشە نازار اۋدارىلعانىن اتاپ وتكەن ءجون. باسقاشا ايتقاندا, اڭگىمە ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارىنىڭ جۇمىستارىن جانداندىرا وتىرىپ, قوعام مەن بيلىك اراسىنداعى الەۋمەتتىك كوممۋنيكاتسيالاردى ينستيتۋتسيونالدىق دەڭگەيگە كوتەرۋدىڭ ماڭىزدىلىعى تۋرالى بولىپ وتىر. مۇنداي الەۋمەتتىك كوممۋنيكاتسيانى ءارتاراپتاندىرۋ, ولاردى قوعامنىڭ ءاربىر سالاسى بويىنشا دامىتۋ ۋاقىتتى قاجەت ەتەتىن جانە ۇزاق مەرزىمگە ارنالعان ستراتەگيالىق جوبا دەسەك ارتىق ايتپاعان بولارمىز. بۇل جوبانىڭ باستى ماقساتى – قوعاممەن ءتيىمدى ديالوگ ورناتۋ, قوردالانعان ماسەلەلەردى دۇرىس جانە دەر كەزىندە شەشە وتىرىپ, ەل ىشىندەگى تۇراقتىلىق پەن بىرلىكتى قامتاماسىز ەتۋ جانە تاۋەلسىزدىكتى نىعايتۋ ەكەنى ءسوزسىز. اتالعان ماسەلەلەردىڭ ماڭىزدىلىعى, اسىرەسە جاھاندانۋ جاعدايىنداعى اقپاراتتىق جانە تسيفرلى تەحنولوگيا ساپالى تۇرعىدان وزگەرگەن سايىن ارتا تۇسەدى. «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» فەنومەنىنىڭ ىشكى بولمىسى وسىنداي.
ءبىر سوزبەن ايتقاندا, جوعارىدا اتالعان ماسەلەلەر تەك مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ تيىمدىلىك دەڭگەيىن كورسەتەتىن ينديكاتورلار عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە ول بيلىكتىڭ جاڭا سوتسيۋم جاعدايىنداعى جاڭا باعىتىن, جاڭا بولمىسىن كورسەتەتىن بەلگىلەر ەكەنىن دە بىلگەنىمىز دۇرىس. وسى باعىتتا جاسالىپ جاتقان بيلىكتىڭ ناقتى قادامدارى كوڭىلگە سەنىم ۇيالاتاتىنىن ايتا كەتكەن ءجون. ماسەلەن, جەر ماسەلەسىنە بايلانىستى ايتىلعان مەملەكەت باسشىسى ق.توقاەۆتىڭ ناقتى ۇستانىمى, قازاق ءتىلىن لاتىن گرافيكاسىنا كوشىرۋدەگى ورىن العان ولقىلىقتاردى تۇزەتۋگە بايلانىستى ويلارى, ء«ۇش تىلدىلىكتەگى» قازاق ءتىلىنىڭ ءبىرىنشى تۇرۋى جانە ونى ۇلتارالىق تىلگە اينالدىرۋ ماسەلەسى, ۇلتتىق قور قاراجاتىن ءتيىمدى پايدالانۋ, الەۋمەتتىك ساياساتتى دۇرىس جۇزەگە اسىرۋعا بايلانىستى قويىلعان ناقتى تالاپتار قوعام مەن بيلىك اراسىنداعى قارىم-قاتىناستى جاڭا دەڭگەيگە كوتەرىپ, بيلىككە دەگەن سەنىمدى ارتتىرىپ وتىر. ءسوز بەن ءىستىڭ بىرلىگىن نىعايتاتىن ناقتى قادامدارعا, ەلىمىزدەگى از قامتىلعان وتباسىلارعا كورسەتىلىپ جاتقان الەۋمەتتىك كومەكتى, تۇرمىسى تومەن وتباسىلاردىڭ نەسيەسىن كەشىرۋ اكتسياسىن, شاعىن بيزنەستى ءۇش جىلعا سالىقتان بوساتۋ, ت.ب. ناقتى قادامداردى جاتقىزۋعا بولادى.
ساياساتتا يمپۋلسيۆتىك قيمىلداردىڭ ارتى قيىن بولاتىنى بەلگىلى. وندا كۇشكە يەك ارتۋ تەرەڭدىكتىڭ بەلگىسى بولماسا كەرەك. مۇنداي جاعدايدا قايتارىم جاۋاپتىڭ دا بولارى ءسوزسىز. ونىڭ ۇستىنە عىلىمي تۇرعىدان جان-جاقتى ساراپتامادان وتپەي دايىندالعان كەيبىر ءتيىمسىز جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋدا راديكالدىق تانىتۋدىڭ ناتيجە بەرمەۋى مۇمكىن. سوندىقتان وتكەن كۇندەردىڭ جەتىستىگىن جۇيەلى تۇردە سىني تۇرعىدان باعالاي وتىرىپ, سونىڭ نەگىزىندە العا جىلجۋ تەرەڭنەن ويلاستىرىلعان قادام ەكەنى ءسوزسىز.
ساباقتاستىق وتكەندى تولىق قايتالاۋ ەمەس ەكەنى بەلگىلى. وتكەننىڭ قاجەت ەلەمەنتتەرىن ساقتاپ, دامىتا وتىرىپ, قوعام دامۋىنىڭ جاڭا ساتىسىن قامتاماسىز ەتۋ قازىرگى زامان تالابى. ولاي بولسا, قوعامنىڭ ەۆوليۋتسيالىق جولمەن العا جىلجۋى ساباقتاستىق نەگىزىندە عانا ءجۇرۋى مۇمكىن. باسقاشا ايتقاندا, جاڭا قوعامدىق قاتىناستاردى ورنىقتىرۋ وتكەن جەتىستىكتەردى جوققا شىعارۋ نەمەسە قيراتۋ ارقىلى ەمەس, كەرىسىنشە سول جەتكەن جەتىستىكتەر نەگىزىندە عانا جاڭا قاتىناستار پايدا بولاتىنىن كورە ءبىلۋ ستراتەگيالىق ويلاۋدىڭ كورىنىسى دەپ تۇسىنگەن دۇرىس. كەيبىر «اسىرە بەلسەندىلەر» راديكالدى ادىستەردى جاڭعىرۋ مەن وزگەرۋدىڭ كوزى رەتىندە قاراستىرۋى سىڭارجاقتىلىق ەكەنىن ءتۇسىنۋى كەرەك. مۇنداي ۇستانىمدار ءبىزدىڭ قوعام ءۇشىن وتە ءتيىمسىز جانە زاردابى اۋىر. سوندىقتان تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ بولاشاعى – ەۆوليۋتسيالىق جاڭارۋدا. پرەزيدەنت ق.توقاەۆتىڭ «ساباقتاستىق. ادىلەتتىلىك. پروگرەسس» ساياسي تۇعىرناماسىنىڭ نەگىزىندە وسىنداي كونسترۋكتيۆتىك سيپاتتاعى يدەيالار جاتقانىن بۇقاراعا تۇسىندىرە ءبىلۋ وتە قاجەت.
«حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» پاراديگماسىن جۇزەگە اسىرۋدا بيلىكتىڭ القالىلىق قاعيداسىن ۇستانعانى وتە ماڭىزدى. بۇگىنگى بيلىكتىڭ كۇشى وسى القالىلىقتا. وسىنى دۇرىس تۇسىنگەن مەملەكەت باسشىسى قوعام بەلسەندىلەرىن ۇلتتىق قوعامدىق سەنىم كەڭەسىنە تارتا وتىرىپ, ءارتۇرلى الۋان پىكىرلەردى ءبىر ارناعا توعىستىرىپ, قوعامنىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىنە جۇيەلى تۇردە نازار اۋدارىپ وتىر.
ۇلتتىق سەنىم كەڭەسىنىڭ مارتەبەسى تۋرالى ءارتۇرلى, ءتىپتى قاراما-قارسى پىكىرلەردىڭ بار ەكەنى بەلگىلى. بىزدىڭشە, باستى ماسەلە وندا ەمەس. ەڭ باستىسى, قوعامدىق سانادا قاتىپ قالعان ستەرەوتيپتەر مەن دوگماتيكالىق سيپاتتاعى كوزقاراستاردى قايتا قاراي وتىرىپ, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق, ساياسي قايشىلىقتاردى شەشۋدىڭ بۇگىنگى زامان اعىمىنا ساي تىڭ جولدارىن ىزدەستىرۋدە جاتىر. سونىمەن بىرگە, قوعامداعى راديكالدىق سيپاتتاعى وي-پىكىرلەر مەن ۇستانىمدارعا جاسامپازدىق تۇرعىسىنان باعىت بەرۋگە دە نازار اۋدارىلىپ وتىرعانىن ايتا كەتكەن ءجون. اسىرەسە, قوعامدا قوردالانىپ قالعان ساياسي-ەكونوميكالىق, ەكولوگيالىق, مادەني ماسەلەلەردى شەشۋدەگى وركەنيەتتى ۇستانىمنىڭ سالتانات قۇرۋى وتە ماڭىزدى. سەبەبى ۇسىنىلعان شەشىمدەردىڭ توعىسار جەرى ول – ەل تاۋەلسىزدىگى, بىرلىگى مەن تۇتاستىعى, ۇنەمى دامۋى, العا جىلجۋى. بۇل قۇندىلىقتار بارىمىزگە ورتاق. قانداي كوزقاراستىق ۇستانىمدار تۇرعىسىنان وي ايتىلسا دا وسى اتالعان قۇندىلىقتاردى باياندى ەتۋ بارشامىزدىڭ ابىرويلى مىندەتىمىز.
پرەزيدەنت ق.توقاەۆ ءوزىنىڭ حالىققا ارناعان جولداۋىندا قوعامنىڭ ساياسي جۇيەسىندە كوپتەگەن وزگەرىس بولاتىنىن ايتقان بولاتىن. قوعامدا ەكونوميكالىق قاتىناستار وزگەرىپ, قوعامدىق سانا جاڭعىرىپ, رۋحاني قۇندىلىقتار جۇيەسى اۋىسىپ جاتقاندا ساياسي جۇيەنىڭ وزگەرمەي قالۋى مۇمكىن ەمەس. وتپەلى كەزەڭنىڭ باستى قايشىلىقتار كوزى دە وسىندا. ناقتى ايتار بولساق, ول – بيلىك باسىنداعى ساياسي كۇشتەردىڭ قالىپتاسقان ساياسي تۇراقتىلىقتى ۇستاپ تۇرۋعا ۇمتىلىسى مەن ساياسي جۇيەنى دەموكراتيالىق جاڭعىرتۋ تالاپتارىنا, قاجەتتەرىنە ساي وزگەرتۋگە ۇمتىلعان كۇشتەر اراسىندا بولىپ وتىر. اتالعان قايشىلىقتارعا قاراماستان بيلىك ساياسي جۇيەنى سانالى تۇردە وزگەرتۋگە, ازاماتتىق قوعامدى قالىپتاستىرۋعا, ساياسي ءپليۋراليزمدى دامىتۋعا نىق قادام جاساۋدا. ق.توقاەۆتىڭ «كۇشتى پرەزيدەنت – ىقپالدى پارلامەنت – ەسەپ بەرەتىن ۇكىمەت» يدەياسى دا قوعامنىڭ وبەكتيۆتىك دامۋ ۇردىسىنە بەرگەن جۇيەلى ويلاستىرىلعان جاۋابى. نەگىزىندە بۇل يدەيا قازاقستان جاعدايىندا قالىپتاسىپ وتىرعان ساياسي جۇيەگە تىڭ سەرپىن اكەلەرى ءسوزسىز. اسىرەسە «ازاماتتىق قوعام – ساياسي پارتيالار – مەملەكەتتىك بيلىك» ۇشەۋىنىڭ ءوزارا بايلانىسىن دەموكراتيالىق قۇندىلىقتار نەگىزىندە قايتا قاراۋعا, ولاردىڭ قارىم-قاتىناسىن قۇقىقتىق نەگىزدە تەرەڭدەتە دامۋعا جول اشادى. ازىرگە, قالىپتاسقان الەۋمەتتىك تاجىريبەدە, بۇل ۇشەۋدىڭ باستى قوزعاۋشى جانە باعىتتاۋشى كۇشى – مەملەكەتتىك بيلىك بولىپ قالۋدا. كەرەك دەسەڭىز, بيلىك ولارعا ءوزىنىڭ ۇستەمدىگىن جۇرگىزىپ تە وتىر. وسى جاعدايدا ساياسي پارتيالار مەن ازاماتتىق قوعامنىڭ ينستيتۋتتارى قاجەت دەڭگەيدە قوعامنىڭ ەركى مەن تالابىن بيلىك كۇشىنە اينالدىرا الماي وتىرعانى دا بەلگىلى. ناتيجەسىندە, مەملەكەتتىك ساياساتقا ىقپال ەتۋى دە ءالسىز, وزدەرىن قوعامنىڭ «وگەي بالالارى» رەتىندە سەزىنۋى باسىم. بويلارى مەن ءىس-قيمىلدارىندا تابيعيلىقتان بۇرىن جاساندىلىق بەتكە ۇرىپ تۇر. سوندىقتان ساياسي جۇيەنى دەموكراتيالىق سيپاتتا جاڭعىرتۋ, ساياسي پارتيالار مەن ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارىن دامىتۋعا جاڭا سەرپىن بەرىپ, ولاردىڭ ساياسي بەلسەندىلىگى مەن باسەكەلەستىگىنە ىقپال ەتۋ, قازاقستان قوعامى ءۇشىن ماڭىزدى ساياسي قادامداردىڭ ءبىرى بولماقشى. بۇل جولدا ماڭىزدى قادامداردىڭ ءبىرى «سايلاۋ تۋرالى» زاڭعا تولىقتىرۋ مەن وزگەرىستەر ەنگىزۋ. ءوز كەزەگىندە مۇنداي قادام, ساياساتقا جاڭا ويلار مەن جاڭا ساياسي ەليتانىڭ كەلۋىنە مۇمكىندىك تۋعىزادى جانە «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» يدەياسىن جۇزەگە اسىرۋعا تىڭ سەرپىن بەرەدى.
سونىمەن بىرگە «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» يدەياسىن جۇزەگە اسىرۋدا ەرەكشە نازار اۋداراتىن ماسەلە, ول بيلىكتىڭ مادەنيەتتىلىگى, مورالدىق ۇستانىمدارى. ولاردىڭ باستى ۇستانىمدارى رەتىندە ادال ەڭبەك, تازا نيەت بولۋى ءتيىس. مەملەكەتشىلدىك پەن وتانسۇيگىشتىك ولاردىڭ ءىس-قيمىلىنىڭ نەگىزىندە جاتۋى كەرەك. بيلىك باسىنداعى تۇلعا ءۇشىن ەڭ باستى قۇندىلىق بايلىق, اقشا ەمەس, كەرىسىنشە ادالدىق, ادىلەتتىلىك بولۋى ءتيىس. ءبىر وكىنىشتىسى, بيلىكتى بايۋدىڭ كوزى دەپ قارايتىندار سانى ازايماي وتىرعانى ويلاندىرادى. قىسقاسى, مەملەكەتتىك قىزمەتكەر بيلىككە پايدا تابۋ ءۇشىن ەمەس, حالقىنا قىزمەت ىستەۋ ءۇشىن كەلگەنىن, بيلىكتىڭ جاۋاپكەرشىلىگى جوعارى ەكەنىن ىشكى جان دۇنيەسىمەن تەرەڭ سەزىنگەنى ابزال. بۇل اتالعان مورالدىق-ەتيكالىق ۇستانىمدار «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» يدەياسىنىڭ مورالدىق نەگىزدەرى دەسە دە بولادى. مەملەكەت مورالدىق قۇندىلىقتاردى ءوز شەشىمدەرىندە باسشىلىققا العان جاعدايدا عانا بيلىكتىڭ حالىققا دەگەن سەنىمى ارتادى, ادىلەتتىلىككە سەنەدى.
«حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» يدەياسىن جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا بيلىكتىڭ داڭعازالىقتان, اسىرەشىلدىكتەن, ماڭدايتەرسىز الىنعان ناگرادالار مەن ماراپاتتاۋلاردان بويىن اۋلاق ۇستاعانى دۇرىس. بۇل ماسەلەگە پرەزيدەنت ق.توقاەۆ باسا نازار اۋدارعان بولاتىن. سوندىقتان بيلىكتىڭ قاراپايىمدىلىعى حالىقپەن دۇرىس كوممۋنيكاتسيا جاساۋداعى باستى تالاپتاردىڭ ءبىرى بولماقشى.
«حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» يدەياسىن جۇزەگە اسىرۋ قۇقىقتىق, زاڭدىق تۇرعىدان قامتاماسىز ەتىلۋى وتە ماڭىزدى. ق.توقاەۆتىڭ قۇقىقتىق قورعاۋ سالاسىنا, اسىرەسە سوت شەشىمدەرىنىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ, داۋلاردى شەشۋ بارىسىندا سوت قوسىمشا ايعاقتار جيناۋ باستاماسىن كوتەرۋگە قۇقىلى ەكەندىگى, قۇقىقتىق تەڭسىزدىكتى بولدىرماۋ ءۇشىن اكىمشىلىك ادىلەت قۇرىلىمىن ەنگىزۋگە ەرەكشە نازار اۋدارۋى ماڭىزدى قادام دەپ ەسەپتەيمىز.
ءبىر سوزبەن ايتقاندا «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت», ياعني, «حالىقشىل مەملەكەت» يدەياسىن جۇزەگە اسىرۋ سوزدەن ىسكە كىرىسۋدى تالاپ ەتەدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ بۇل باعىتتاعى جاساپ جاتقان قادامدارى قازاقستاندىقتار تاراپىنان ۇلكەن قولداۋعا يە بولىپ وتىرعانى بولاشاققا نىق سەنىممەن قاراۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
تولەۋعالي بورىباەۆ,
قازاقستان رەسپۋبليكاسى جوعارعى سوتىنىڭ جانىنداعى سوت تورەلىگى اكادەمياسى الەۋمەتتىك-گۋمانيتارلىق پاندەر كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
