قازاقستاننىڭ قورعانىس-ونەركاسىپ كەشەنى ەل ەكونوميكاسىندا ماڭىزدى ورىن الادى جانە ايتارلىقتاي عىلىمي-تەحنولوگيالىق, يننوۆاتسيالىق, وندىرىستىك جانە ەكسپورتتىق الەۋەتكە يە. ونى عىلىمدى ارالاستىرا وتىرىپ دامىتقان جاعداي مەملەكەتتىڭ اسكەري قۋاتىن عانا ەمەس, سونىمەن قاتار قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ ازاماتتىق سەكتورىن دامىتۋدىڭ وزىندىك قوزعاۋشى كۇشىنە اينالارى انىق. سوندىقتان قاۋىپسىزدىك كەڭەسى ۇكىمەتكە عىلىمدى دامىتۋداعى باسىمدىقتار قاتارىنا «ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك جانە قورعانىستى» ەنگىزۋدى تاپسىرعان بولاتىن.
تاۋەلسىزدىك جىلدارى قازاقستان ونەركاسىپ ونىمدەرىن شىعارۋدى 20 ەسەگە ۇلعايتتى, ال سىرتقى ساۋدا كولەمىن 12 ەسەگە ارتتىردى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ وتاندىق عىلىمي-تەحنولوگيالىق جانە يننوۆاتسيالىق سالانى دامىتۋعا تۇراقتى نازار اۋدارۋى وسىعان ىقپال ەتتى. 2014 جىلعى 17 قاڭتارداعى «قازاقستان جولى-2050: ءبىر ماقسات, ءبىر مۇددە, ءبىر بولاشاق» اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا ن.نازارباەۆ «عىلىمدى قاجەتسىنەتىن ەكونوميكانى قۇرۋ – بۇل ەڭ الدىمەن, قازاقستان عىلىمىنىڭ الەۋەتىن دامىتۋ», دەپ اتاپ ءوتتى.
قازاقستان عىلىمىن دامىتۋدا قورعانىس-ونەركاسىپ كەشەنى ەرەكشە ورىن الادى. ويتكەنى اسكەري جانە قوس ماقساتتاعى ونىمدەر ءوندىرىسىن ازىرلەۋ جانە يگەرۋ پروتسەسىندە عىلىم مەن تەحنيكانىڭ ەڭ زاماناۋي جەتىستىكتەرى قولدانىلادى. ءونىمنىڭ كەز كەلگەن جاڭا تۇرلەرى سياقتى اقمو-ءنىڭ جاڭا تۇرلەرىن ءوندىرۋ تەحنولوگياسىن ازىرلەۋ عىلىمي-زەرتتەۋ جانە تاجىريبە-كونسترۋكتورلىق جۇمىستارىن (عزتكج) ورىنداۋ بارىسىندا جۇزەگە اسىرىلادى, سوندىقتان قورعانىس-ونەركاسىپ كەشەنى ءوزارا تىعىز بايلانىستى ەكى قۇرامداس بولىكتى: عىلىمي-تەحنولوگيالىق بازانى جانە وندىرىستىك بازانى قوسا قامتيدى.
عىلىمي-تەحنولوگيالىق بازا – بۇل اسكەري جانە قوس ماقساتتاعى ونىمدەردى (اقمو) ازىرلەۋدى, دايىنداۋدى, سىناۋدى جانە وندىرىسكە قويۋدى ورىندايتىن عىلىمي-زەرتتەۋ جانە سىناق ۇيىمدارى, ال وندىرىستىك بازا – بۇل اقمو سەريالىق ءوندىرىسىن جۇزەگە اسىراتىن قورعانىس ونەركاسىبىنىڭ وندىرىستىك كاسىپورىندارى. بۇل ەكى قۇراۋشى قۇستىڭ ەكى قاناتى سياقتى. قۇستىڭ ءبىر قاناتپەن ۇشا المايتىنى سياقتى قورعانىس ونەركاسىبى دە وسى ەكەۋىنىڭ بىرلەسكەن ارەكەتىنسىز دامي المايدى.
كسرو ىدىراعان كەزدە ءبىزدىڭ ەلدىڭ قاراماعىنا تەك بۇرىنعى وداقتىڭ قورعانىس ونەركاسىبىنىڭ وندىرىستىك كاسىپورىندارى جانە ولاردىڭ جانىنداعى جەكەلەگەن زەرتحانالار مەن كونسترۋكتورلىق بيۋرولار (كب) عانا كوشتى. ال كسرو قورعانىس ونەركاسىبى كەشەنىنىڭ عىلىمي-تەحنولوگيالىق بازاسىنىڭ قۇرامىنا كىرەتىن عىلىمي-زەرتتەۋ جانە سىناق ۇيىمدارى كوشپەدى, ويتكەنى بۇلار ءبىزدىڭ ەلدىڭ اۋماعىنان تىس ورنالاسقان بولاتىن. وسىلايشا وكىنىشكە قاراي, كسرو ىدىراعان كەزدە قازاقستاننىڭ قورعانىس-ونەركاسىپ كەشەنى ونى دامىتۋدىڭ نەگىزى بولىپ تابىلاتىن ءتيىستى عىلىمي-تەحنولوگيالىق بازاسىز قالدى. ەندى وسى ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋ ءبىزدىڭ ەلدىڭ ماڭىزدى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلاتىنى انىق. ويتكەنى جوعارىدا ايتقانداي ونسىز قورعانىس ونەركاسىبىن تالاپ دەڭگەيىندە دامىتۋ مۇمكىن ەمەس, ەكىنشىدەن بۇل قىزمەتتىڭ جولعا قويىلۋى جالپى ونەركاسىپتىك ەكونوميكانىڭ دامۋىنا ۇلكەن سەرپىن بەرگەن بولار ەدى.
قازىر وسى ماڭىزدى سالانىڭ ورنى تولماي تۇرعاندىقتان كب, تاجىريبەلىك كب, ارنايى كب سياقتى وندىرىستەگى بەيىندى عىلىمي بولىمشەلەردە عىلىمي قىزمەتتى دامىتۋدىڭ مۇمكىندىگى تىم شەكتەۋلى جاعدايدا, تۋراسىن ايتار بولساق, جوقتىڭ قاسى. مىنە, وسىنىڭ سالدارىنان قازاقستاننىڭ قورعانىس-ونەركاسىپ كەشەنىنىڭ كوپتەگەن كاسىپورىندارىنداعى عىلىمي-تەحنولوگيالىق قىزمەت توقتاتىلدى, ال ونىڭ جاندانۋىنا عىلىمي-تەحنيكالىق كادرلاردىڭ جەتىسپەۋشىلىگى باستى تەجەۋ بولىپ وتىر.
وكىنىشكە قاراي, عىلىمي-زەرتتەۋ جانە تاجىريبە-كونسترۋكتورلىق جۇمىستارىن (عزتكج) قارجىلاندىرۋ كوزىنىڭ بولماۋىنا بايلانىستى قازاقستاننىڭ قورعانىس-ونەركاسىپ كەشەنىنىڭ عىلىمي-تەحنولوگيالىق بازاسى دۇرىس قالىپتاسا الماي كەلەدى. سونىڭ سالدارىنان قورعانىس ونەركاسىبىنىڭ كاسىپورىندارى وزدەرىنىڭ وندىرىستىك بازاسىن جەتىلدىرۋدى جۇزەگە اسىرا الماۋدا. سەبەبى يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋگە قاۋقارسىز. بۇل ءوز كەزەگىندە جاڭا ونىمدەر ءوندىرىسىن يگەرۋگە بوگەت بولۋدا.
ارينە, بۇل ەلىمىزدەگى قورعانىس كاسىپورىندارىنىڭ 1992-1998 جىلدار ارالىعىندا عىلىمي-وندىرىستىك كادرلاردى, كونسترۋكتورلىق بيۋرولاردى تولىعىمەن جوعالتۋىنىڭ سالدارى, ال كەڭەس داۋىرىنەن بەرى وندا ساقتالىپ قالعان تەحنولوگيالار مورالدىق جانە فيزيكالىق جاعىنان ابدەن ەسكىردى.
«عىلىم قورى» اق-نىڭ اقپاراتى بويىنشا 1992 جىلدان 2010 جىلعا دەيىن قوك, قازاقستان قارۋلى كۇشتەرى, باسقا دا اسكەري قۇرىلىمدارى مۇددەسىندەگى عىلىمي-زەرتتەۋلەر مەن پەرسپەكتيۆالى تەحنولوگيالار بويىنشا مالىمەتتەر جوق نەمەسە جۇرگىزىلمەگەن.
عىلىمي-تەحنولوگيالىق قىزمەتتە جانە قازاقستاندىق جوعارى وقۋ ورىندارىندا دا بەلگىلى ءبىر ىركىلىستەر بولدى. جوعارى وقۋ ورىندارى ازىرلەگەن عزتكج تاقىرىپتارىنىڭ ىشىنەن وندىرىسكە ەنگىزۋگە جانە كوممەرتسيالاندىرۋعا جارامدى زەرتتەمەلەر وتە از كەزدەستى. ماسەلەن, ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ دەرەكتەرى بويىنشا قازاقستاندىق جوعارى وقۋ ورىندارى قارجىلاندىراتىن عىلىمي-زەرتتەۋ ازىرلەمەلەرىنىڭ تەك 0,1%-ى عانا كوممەرتسيالانعان.
ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ باعدارلامالارى شەڭبەرىندە جۇرگىزىلەتىن قولدانبالى عىلىمي-زەرتتەۋلەردىڭ پراكتيكالىق باعىتىنىڭ دەڭگەيى تومەن بولدى, ال ەكسپەريمەنتتىك ازىرلەمەلەر ءىس جۇزىندە قارجىلاندىرىلمادى. بۇل بىرقاتار سەبەپتەرگە قاتىستى ەدى, ونىڭ ىشىندە «ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك جانە قورعانىس (قۇپيالىلىق بەلگىسى جوق)» باسىمدىعىن ەل عىلىمىن دامىتۋدىڭ باسىم باعىتتارىنىڭ قۇرامىنا ەنگىزۋدىڭ كەش بولۋىنا جانە عزتكج-دى تولىق قارجىلاندىرماۋ ماسەلەلەرىمەن (عزج – جەتكىلىكسىز قارجىلاندىرىلدى, تكج – ءىس جۇزىندە قارجىلاندىرىلمادى) بايلانىستى.
قازاقستان قورعانىس ونەركاسىبى كەشەنىنىڭ زاماناۋي كاسىپورىندارىنىڭ تولقۇجاتتارىن تالداۋ ناتيجەسى قازىرگى ۋاقىتتا «قازاقستان پاراماۋنت ينجينيرينگ» جشس, «ەۆروكوپتەر قازاقستان ينجينيرينگ» جشس سەكىلدى وندىرىستىك كاسىپورىنداردىڭ شتاتىندا كب نەمەسە وزگە دە عىلىمي-تەحنولوگيالىق بولىمشەلەر مۇلدەم قاراستىرىلماعانىن كورسەتتى.
سونداي-اق 2018 جىلعا دەيىن قازاقستاندا ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك جانە قورعانىس سالاسىنداعى اسكەري-تەحنيكالىق عىلىمدار جاعدايىن تالداۋ مۇنداعى ولقىلىقتاردىڭ نەگىزگى سەبەبى قارۋ-جاراق پەن اسكەري تەحنيكا سالاسىنداعى عىلىمي جانە عىلىمي-تەحنيكالىق جوبالارعا مەملەكەتتىك قارجى قولداۋىنىڭ جوقتىعىنان تۋىندايتىنىن كورسەتەتىندەي. ماسەلەن, قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتى بويىنشا 2014 جىلدان باستاپ 2017 جىلعا دەيىن اسكەري عىلىمدى قارجىلاندىرۋ كولەمى 220 ملن تەڭگەدەن 10 ملن تەڭگەگە دەيىن قىسقارسا, 2018 جىلى اسكەري-تەحنيكالىق ازىرلەمەلەر مۇلدە قارجىلاندىرىلماعان. مۇنداي جاعدايدىڭ ەلدىڭ قوك-ىندەگى قولدا بار عىلىمي-تەحنيكالىق الەۋەتتى جوعالتۋ قاۋپىن تۋىنداتاتىنى انىق.
يندۋستريالىق دامىعان ەلدەردە قورعانىس ونەركاسىبى كەشەنىنىڭ دامۋى اەروعارىشتىق جانە ەلەكتروندى ونەركاسىپپەن, اقپاراتتىق جانە كوممۋنيكاتسيالىق تەحنولوگيالارمەن, جالپى ماشينا جاساۋمەن, اقمو ءوندىرۋ كەزىندە بيو جانە نانو تەحنولوگيالاردى جانە ونىڭ كومپونەنتىن قولدانۋمەن تىعىز بايلانىستا قاراستىرىلادى. وسى قاعيداتقا وراي, قازاقستاننىڭ قورعانىس-ونەركاسىپ كەشەنىن دامىتۋ ءۇشىن مەملەكەت باسشىسىنىڭ 2016 جىلعى 6 قازانداعى №350 «قازاقستان رەسپۋبليكاسى قورعانىس جانە اەروعارىش ونەركاسىبى مينيسترلىگىن قۇرۋ تۋرالى» كەزەڭدىك جارلىعى قابىلدانىپ, جاڭا مينيسترلىكتىڭ الدىنا قورعانىس, اەروعارىشتىق جانە ەلەكتروندى ونەركاسىپتى, اقپاراتتاندىرۋ جانە بايلانىس (كيبەرقاۋىپسىزدىك) سالاسىنداعى اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىكتى دامىتۋ مىندەتى جۇكتەلگەن ەدى.
وتاندىق قوك-ءىن دامىتۋداعى عىلىمي-تەحنولوگيالىق بازانىڭ نەگىزگى ءرولىن ەسكەرە وتىرىپ, قورعانىس جانە اەروعارىش ونەركاسىبى مينيسترلىگىنىڭ (قاوم) قۇرىلىمىندا عىلىمي-تەحنولوگيالىق دامۋ دەپارتامەنتى قۇرىلدى. وعان بىرىڭعاي عىلىمي-تەحنيكالىق ساياساتتى قالىپتاستىرۋ جانە ىسكە اسىرۋ, سونداي-اق رەتتەلەتىن سالالاردىڭ: قورعانىس, اەروعارىش جانە ەلەكتروندى ونەركاسىپ, اقپاراتتاندىرۋ جانە بايلانىس سالاسىنداعى اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىك (كيبەرقاۋىپسىزدىك) عىلىمي-تەحنولوگيالىق بازاسىن قالىپتاستىرۋ جانە دامىتۋ مىندەتى جۇكتەلدى.
ۆەدومستۆودا عىلىمي-تەحنيكالىق كەڭەس قۇرىلدى, وندا تاۋەلسىز قازاقستان تاريحىندا تۇڭعىش رەت ەلدىڭ قوك-ءىن دامىتۋ ءۇشىن پەرسپەكتيۆالىق عىلىمي-تەحنولوگيالىق جوبالار قارالىپ, ىرىكتەلدى. سول كەزدەگى مينيستر ب.اتامقۇلوۆ «KADEX-2018» حالىقارالىق كورمەسىندەگى بايانداماسىندا مينيسترلىك قابىلداعان شارالاردىڭ ناتيجەسىندە ەلىمىزدىڭ اقمو ءوندىرىسىنىڭ وتاندىق تەحنولوگيالارىن دامىتۋ ءۇشىن پەرسپەكتيۆالى 50 عىلىمي جوبانىڭ
6 ملرد تەڭگەنى قۇرايتىن قورجىنى بار ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
مەملەكەت باسشىسى 2019 جىلعى 18 ناۋرىزدا قول قويعان «قورعانىس ونەركاسىبى جانە مەملەكەتتىك قورعانىس تاپسىرىسى تۋرالى» زاڭىندا مەملەكەتتىك قورعانىس تاپسىرىسى (مقت) شەڭبەرىندە عىلىمي-زەرتتەۋلەر مەن ازىرلەمەلەردى ىرىكتەۋ مەن قارجىلاندىرۋدىڭ جاڭا تەتىگى قاراستىرىلعان. بۇل تەتىك مقت-سى قۇرامىنا وزەكتى عىلىمي-زەرتتەۋلەر مەن ازىرلەمەلەردى ەنگىزۋگە جانە اقمو-ءنىڭ جاڭا تۇرلەرىن ازىرلەۋگە وتاندىق عىلىمي جانە سىناق ۇيىمدارى مەن كب-دى تارتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
زاڭدا ۇكىمەت جانىنان جوعارى عىلىمي-تەحنيكالىق كوميسسيانىڭ بالاماسى – قورعانىس عىلىمي-تەحنيكالىق كوميسسياسىن (قعتك) قۇرۋ كوزدەلگەن. قعتك نەگىزگى مىندەتى – قورعانىس-ونەركاسىپ كەشەنىنىڭ عىلىمي-تەحنولوگيالىق بازاسىن دامىتۋدىڭ ستراتەگيالىق باعىتتارىن قالىپتاستىرۋ جانە عىلىمي-تەحنيكالىق جوبالاردى مەملەكەتتىك بيۋدجەتتەن قارجىلاندىرۋعا رۇقسات بەرۋ. بۇل تەتىك عىلىمي-زەرتتەۋلەر مەن ازىرلەمەلەردىڭ ناتيجەلەرىن تاجىريبەلىك ۇلگىلەر, ولاردى سىناۋ جانە قارۋلانۋعا قابىلداۋ ساتىسىنا جەتكىزۋدى قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
دەگەنمەن قازىرگى كەزەڭدە بۇل تەتىكتى پايدالانۋعا مينيسترلىكتەردىڭ قۇرىلىمىنىڭ وزگەرۋى قيىنشىلىقتار تۋعىزىپ وتىر. ماسەلەن, قورعانىس ونەركاسىبىنىڭ قىزمەتى جانە ونى رەتتەۋ ماسەلەلەرى ەندى يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ مينيسترلىگى قۇزىرىنا بەرىلسە, ال عىلىمي-تەحنولوگيالىق دامۋ ماسەلەلەرى تسيفرلىق دامۋ, يننوۆاتسيالار جانە اەروعارىش ونەركاسىبى مينيسترلىگىنىڭ قۇزىرىنا تاپسىرىلدى. بۇگىندە قورعانىس-ونەركاسىپ كەشەنىنىڭ ءبىر-بىرىمەن تىعىز بايلانىستا بولۋى ءتيىس عىلىمي-تەحنولوگيالىق بازاسى مەن وندىرىستىك بازاسى ەكى جاققا اجىراپ كەتتى. وسى جاعدايدىڭ الداعى جۇمىستارعا كەدەرگى كەلتىرۋى مۇمكىن ەكەنىن قاپەرگە سالامىز.
مەيىربەك مولدابەكوۆ,
تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, ۇعا اكادەميگى
