بۇل شارا ءدىني تاقىرىپتى جاريالاۋ مەن ءدىن سالاسىنا قاتىستى مەملەكەتتىك ساياساتتى ىسكە اسىرۋ بويىنشا جۋرناليستەردىڭ كاسىبي بىلىكتىلىگىن ارتتىرىپ, حالىققا دۇرىس ءارى شىنايى اقپارات جەتكىزۋدىڭ وڭتايلى ادىستەرىن قاراستىرۋعا باعىتتالعان. جيىن اياسىندا ەكى مىندەتكە باسا نازار اۋدارىلدى. ءبىرىنشىسى, جۋرناليستەردى ارنايى داعدىلارعا وقىتۋ جانە ءدىن سالاسىنداعى اقپاراتتىق جۇمىستاردى ۇيىمداستىرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا ءتيىمدى جۇمىس تاجىريبەسىمەن الماسۋ. ەكىنشىدەن, ءدىن سالاسىنداعى تاقىرىپتارعا قاتىستى ماسەلەلەردى اقپاراتتىق تۇرعىدان ىسكە اسىرۋ باعىتتارىن ءتۇسىندىرۋ كوزدەلدى.
اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ مينيسترلىگى ءدىن ىستەرى كوميتەتىنىڭ توراعاسى ەرجان نۇكەجانوۆ جيىننىڭ باسىندا ءسوز الىپ, شارانىڭ شىمىلدىعىن اشتى. كوميتەت توراعاسى اتاپ وتكەندەي, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى مەملەكەتتىڭ قوعامدىق-ساياسي ومىرىندە ماڭىزدى ءرول اتقارادى. الايدا, ءدىني جانە ەتنيكالىق ماسەلەگە قاتىستى باق-تا جاريالاناتىن ماتەريالداردىڭ باسىم بولىگى سىن كوتەرمەيدى. ماسس-مەديا مازمۇنىندا رۋحانيلىقتىڭ, گۋمانيستىك يدەيالاردىڭ ورنىنا مەركانتيلدى پراگماتيزم يدەياسى العا شىعىپ كەتتى. مەدياكەڭىستىكتى اسىرەسە, ءدىن تاقىرىبىندا راستالماعان جانە نەگىزسىز اقپارات اعىنىمەن تولتىرۋ جۋرناليست قاۋىمىنا ۇلكەن سىن بولماق. ياعني, تەرمينولوگيانى بىلمەۋ جانە ساراپشىلار قاۋىمداستىعىنىڭ باعالاۋىنسىز كۇدىكتى تۇجىرىمدامالاردى قولدانۋ كۇردەلى سالدارعا اكەلۋى ىقتيمال. سوندىقتان دا باق-تىڭ اقپارات تاراتۋدىڭ ارناسى عانا ەمەس, ازاماتتاردىڭ ساناسىنا اسەر ەتۋشى كۇشتى, ىقپالدى قۇرال, قوعامدىق-ساياسي, ونىڭ ىشىندە ءدىن ماسەلەسىنە قاتىستى ۇدەرىستەردىڭ بەلسەندى قاتىسۋشىسى بولاتىنىن ەسكەرە وتىرىپ, اقپارات ايدىنىندا جاريالاۋعا بولاتىن ماسەلەلەر اۋقىمى مەن شەگىن انىقتاۋ, ەتيكا مەن زاڭعا قايشى كەلەتىن نەمەسە قوعامدا جاعىمسىز رەزونانس تۋدىراتىن, دىنارالىق نەمەسە كونفەسسياارالىق ارازدىققا اكەلەتىن جاريالانىمداردىڭ ارا- جىگىن اشۋ اسا ماڭىزدى.
– باق-تىڭ بارلىق تۇرلەرى, اسىرەسە, تەلەارنالار مەن راديو باسشىلارىنىڭ ءدىن جانە مەملەكەتتىك-كونفەسسيالىق قاتىناستار تاقىرىبىنداعى ساراپشىلىق جانە اناليتيكالىق ماتەريالداردى زەردەلەۋى كۇن تارتىبىندە تۇرعان ماسەلە. ال بۇل ءۇشىن جۋرناليستەر ارنايى ءبىلىم مەن بىلىككە يە بولۋى كەرەك. تيىسىنشە, ءدىن سالاسىندا ءجيى ورىن الاتىن وقيعاعا نەمەسە ءجيى قايتالاناتىن جاعىمسىز ۇردىستەرگە قاتىستى جۋرناليستىك زەرتتەۋلەر مىقتى ساراپشىلىق قولداۋ ارقىلى ازىرلەنگەنى ءجون. ماتەريال دايىنداعاندا جۋرناليستەر قۇزىرەتتى مەملەكەتتىك ورگاندار مەن ۇيىمداردىڭ رەسمي حابارلامالارىن پايدالانىپ, ساراپشىلاردان – عىلىمي-ساراپتامالىق قاۋىمداستىق وكىلدەرىنەن كەڭەس العانى دۇرىس, – دەگەن ە.نۇكەجانوۆ كەز كەلگەن ۋاقىتتا تالداما مەن كونسۋلتاتسيا بەرۋگە ازىرلىگىن ايتىپ, ءوزىنىڭ جەكە تەلەفون ءنومىرىن ۇسىندى.
ودان كەيىن ءسوز تىزگىنىن العان نەگىزگى مەديا-ترەنەر ابىلايحان قالنازاروۆ بۇگىنگى زايىرلى قوعامىمىزدىڭ باستى ەرەكشەلىكتەرىنىڭ ءبىرى – حالىقتىڭ ۇلتتىق جانە ءدىني داستۇرلەرىنىڭ جاڭعىرۋى – قازاقستان مەملەكەتتىلىگىنىڭ قالىپتاسۋىمەن تۇسپا-تۇس كەلگەندىگىن ايتتى.
– ءدىن سالاسىنىڭ سيپاتى ءجيى وزگەرىپ تۇرادى. ونى ۇدايى نازاردا ۇستاپ, مونيتورينگ جۇرگىزىپ وتىرۋ كەرەك. ول اقپاراتتىق سوعىستاردا جالپىادامزاتتىق قۇندىلىقتارمەن بىرگە ەلدىك مۇددەنى قورعاپ وتىرۋ ءۇشىن قاجەت. بۇل ورايدا باق-قا, ونىڭ مازمۇنىن جاساۋشى جۋرناليستەر قاۋىمىنا ارتىلاتىن جاۋاپكەرشىلىك زور, كاسىبي بىلىكتىلىككە قويىلاتىن تالاپ جوعارى بولماق, – دەدى ول.
ا.قالنازاروۆ ء«دىني جۋرناليستيكا جانە ونىڭ تيپتەرى. ءدىني جۋرناليستيكا – ساراپشى جۋرناليستيكا» تاقىرىبىندا ءوز ويلارىن ورتاعا سالدى. ءدىني جۋرناليستيكانىڭ ءتۇرى جاعىنان زايىرلى, كونفەسسيالىق جانە دياسپورالىق بولىپ ىشتەي بولىنەتىنىن, سيپاتى جاعىنان كاسىبي نەمەسە پوپۋليزاتورلىق باعىتتارعا تارماقتالاتىنىن جەتكىزدى.
– ءبىز ءدىني جۋرناليستيكا ۇعىمىن تەرەڭ ءتۇسىنۋ ءۇشىن ەڭ الدىمەن ونىڭ قاي تارماق-بولىگىندە جۇرگەنىمىزدى, ياعني, ونداعى ءوز ورىنىمىزدى ءبىلىپ الۋىمىز قاجەت. سوندا عانا ءدىن تاقىرىبىن قوزعاعاندا ورىن الۋى مۇمكىن قاتەلىكتەر مەن ولقىلىقتاردان امان بولا الامىز, – دەدى مەديا-ترەنەر.
سونىمەن قاتار ول دىندەر جانە ءدىني تەرميندەردىڭ ءبىلۋ دەڭگەيىن انىقتاۋ بويىنشا تەست الىپ, سيتۋاتسيالىق ويىندار ويناتتى جانە تەرروريزم مەن ەكسترەميزمدى باق-تا جاريالاۋ ەرەكشەلىكتەرى ماسەلەسىن كوپشىلىك تالقىسىنا سالا وتىرىپ سارالادى.
بۇدان بولەك, ءدىنتانۋشى تۇرار ءابۋوۆ ء«دىن جانە ءداستۇر ساباقتاستىعى» تاقىرىبىندا, Kazislam.kz پورتالىنىڭ باس رەداكتورى ساياسات قابدراحمانوۆ ء«دىن تاقىرىبىن جاريالاۋداعى ەتيكا ماسەلەسى», «اقنيەت» وڭالتۋ ورتالىعىنىڭ تەولوگى سەرىك تاجىباەۆ «دەسترۋكتيۆتى ءدىني اعىم وكىلدەرىمەن وڭالتۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋدىڭ ادىستەمەلىك نەگىزدەرى» تاقىرىبىندا ءدارىس وقىدى. ولاردىڭ ايتۋىنشا, كەيدە قازاق جۋرناليستەرى سەنساتسيا ءۇشىن سەنىمسىز اقپارات كوزدەرىنە جۇگىنەدى. وزەكتى ەمەس دەرەكتەردى نەمەسە رەسمي تۇردە جوققا شىعارىلعان مالىمەتتەردى پايدالانۋعا اۋەس. ءتىپتى قانداي دا ءبىر ۇدەرىستەردى سيپاتتاۋدا اسىرا سىلتەۋى مۇمكىن.
شارا بارىسىندا مەديا-ترەنەرلەر مەن ءدارىس الۋشىلاردىڭ پىكىر الماسۋى مەن تالقىلاۋى ناتيجەسىندە بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنا باسشىلىققا الۋى ۇسىنىلاتىن باستى 4 قاعيدا تۇيىندەلدى. ءبىرىنشى قاعيدا – زايىرلى مەملەكەت جانە جوعارى رۋحانيلىققا ءمان بەرۋ. بۇل باعىتتاعى يدەولوگيالىق جۇمىستاردا ەلىمىزدىڭ ءومىرىنىڭ بارلىق سالالارىندا زايىرلىلىق قاعيداتتارىن دامىتۋ قاجەت. زايىرلىلىقتى دامۋعا, ادام قۇقىقتارىنىڭ ساقتالۋىنا جانە ەلدىڭ دەموكراتيالىق بولاشاعىنا باعىت دەپ ءتۇسىندىرۋ كەرەك. ەكىنشىدەن, بىرلىك پەن كەلىسىم – قازاقستاننىڭ تۇراقتى دامۋىنىڭ نەگىزى ەكەنىن ۇنەمى نازاردا ۇستاۋ. قازاقستاندا بەرىك ورنىققان كونفەسسياارالىق كەلىسىم ارقىلى قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەردى ساقتاۋ مەن دامىتۋعا باسا ءمان بەرگەن ابزال. ۇشىنشىدەن, پاتريوتيزم, ۇلتتىق ءداستۇر مەن مادەنيەت – ۇلتىمىزدىڭ رۋحاني ىرگەتاسى ەكەنىن باق جۋرناليستەرى ءجيى ناسيحاتتاعانى ءجون. يدەولوگيالىق جۇمىس ارقىلى حالىقتىڭ ساناسىنا وتانسۇيگىشتىك پەن تاريحي سانانى, ۇلتتىق ءداستۇر مەن مادەنيەتتى ساقتاۋ جانە دامىتۋ قاجەتتىلىگىن سىڭىرە بەرۋ اسا ماڭىزدى. تورتىنشىدەن, راديكاليزممەن جانە ەكسترەميزممەن كۇرەس – بۇكىل قوعامنىڭ مىندەتى ەكەنىن ەستەن شىعارۋعا بولمايدى. ول ءۇشىن حالىقتىڭ قۇقىقتىق جانە ءدىني ساۋاتىن قامتاماسىز ەتۋ كەزەك كۇتتىرمەيتىن ماسەلە. بۇل ءدىن اتىن جامىلعان دەسترۋكتيۆتى جانە ەكسترەميستىك يدەولوگياعا قارسى تۇراقتى يممۋنيتەت قالىپتاستىرۋدىڭ كەپىلى مەن نەگىزىنە اينالۋعا ءتيىس.
شارا سوڭىندا اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ مينيسترلىگى ءدىن ىستەرى كوميتەتىنىڭ ءدىني قىزمەت سالاسىنداعى قۇقىق قولدانۋ پراكتيكاسى باسقارماسىنىڭ باسشىسى نۇرلان شۋباەۆ ءدارىس قاتىسۋشىلارىن ارنايى تالىمنەن وتكەنى تۋرالى سەرتيفيكاتتارمەن ماراپاتتادى. بۇعان دەيىن ءدىن ماسەلەلەرىن ءجيى كوتەرىپ جۇرگەن جۋرناليستەر Baq.kz اقپارات اگەنتتىگىنىڭ ءتىلشىسى ولجاس ساندىبەككە, Kazislam.kz پورتالىنىڭ ءتىلشىسى ەرمۇرات نازار ۇلىنا, «زاڭ» رەسپۋبليكالىق گازەتىنىڭ ءتىلشىسى ەرلىك ەرجان ۇلىنا, HOLA News اقپاراتتىق پورتالىنىڭ ءجۋرناليستى ايجان قاليەۆاعا, SAF MEDIA ستۋدياسىنىڭ ديرەكتورى سالتان سايران ۇلىنا قارجىلاي سىياقى تاپسىردى.
