ەكونوميكا • 13 قاراشا، 2019

ون ايداعى ورنىقتى دامۋ

54 رەت كورسەتىلدى

پرەمەر-مينيستر اسقار ءماميننىڭ توراعالىعىمەن وتكەن ۇكىمەتتىڭ كەزەكتى وتىرىسىندا 2019 جىلدىڭ قاڭتار-قازان ايلارىنداعى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ قورىتىندى­لارى جانە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ ورىندالۋ ماسەلەلەرى قارالدى. بيىلعى 10 ايداعى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ قورىتىندىلارى تۋرالى بىرقاتار مينيسترلەر باياندادى. وبلىس اكىمدەرىنىڭ ەسەبى تىڭدالدى.

ينۆەستيتسيادا ىركىلىس جوق

ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى رۋسلان دالەنوۆتىڭ بايانداۋىنشا، ءىجو ءوسىمى قاڭتار-قازان ايلارىندا 4،4%-عا ءوستى. ينۆەستيتسيالىق بەل­سەن­دىلىكتىڭ ارتۋى، ىشكى سۇرانىس­­تىڭ جانە ءىجو-دەگى شاعىن جانە ورتا بيزنەس ۇلەسىنىڭ ۇلعايۋى، ونەر­كاسىپ­تىڭ كىشى سالالارىنداعى ەكى ءمان­دى ءوسىم، سونىمەن بىرگە مۇناي ءون­دىرۋدىڭ قالپىنا كەلۋى – ەكونوميكا ءوسىمىنىڭ نەگىزگى فاكتورلارى بولدى. ەكونوميكانىڭ سالالارى بويىنشا ينۆەستيتسيالىق جوبالار پۋلى قۇرىلدى. بۇل ورتا مەرزىمدى كەلەشەكتە ەكونوميكانىڭ تۇراقتى جانە ساپالى وسۋىنە نەگىز بولادى.

«ينۆەستيتسيا 8،2%-عا ءوستى. حا­لىق­­تىڭ ناقتى تابىسىنىڭ ءوسىمى 6،4%-دى قۇرادى. ىشكى جالپى ونىم­دەگى شاعىن جانە ورتا بيزنەس­تىڭ ۇلەسى 28،5%-عا دەيىن ارتتى. ونەر­كاسىپ ءوندىرىسىنىڭ ورنىقتى ءوسۋ ءۇر­دىسى ساقتالىپ وتىر، قاڭتار-قازان اي­لارىندا 3،5%-دى قۇرادى. وڭ­دەۋ ونەركاسىبى 3،3%-عا ءوستى»، دەدى ر.دالەنوۆ. جەڭىل ونەركاسىپ، ماشي­نا جاساۋ، فارماتسەۆتيكا جانە سۋ­سىن ءوندىرىسى قارقىندى دامىدى.

«مۇناي ءوندىرۋدى قالپىنا كەلتىرۋ ەسەبىنەن كەن ءوندىرۋ ونەر­كاسىبىندە ءوسىم 3،7%-عا دەيىن ارتتى. ءتۇستى مەتالدار كەنىن وندىرۋدە 18% دەڭگەيىندە جوعارى ءوسىم قارقىنى ساقتالدى. قۇرىلىس جۇمىستارى قارقىندى جۇرگىزىلىپ، ءوسىم 12،7%-دى قۇرادى. 9،8 ملن شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي پايدالانۋعا بەرىلدى»، دەدى ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى.

10 ايدا مال شارۋاشىلىعى ونىم­دەرىنىڭ ءوندىرىسى 3،9%-عا ۇل­عايدى. كورسەتىلەتىن قىزمەتتەر سالا­سىنداعى بۇل ءوسىم كورسەتكىشى 4،4%-دى قۇرادى. ساۋدا كولەمى 7،5%-عا، كولىك – 5،6%-عا جانە بايلانىس – 4،5%-عا ۇلعايدى.

ر.دالەنوۆتىڭ ايتۋىنشا، بيىل­عى قاڭتار-قىركۇيەكتە سىرت­قى ساۋدا اينالىمى 1،5%-عا ۇل­عايىپ، 70،4 ملرد دوللارعا جەتتى. ەكسپورت كولەمى – 42،7 ملرد، ال يمپورت 27،6 ملرد دوللاردى قۇرادى. نەگىز­گى كور­­­سەت­­كىشتەر بويىنشا وڭىرلەر­دىڭ كو­­بىندە ءوسۋدىڭ وڭ سەرپىنى باي­قالادى.

 «7-20-25» قارقىن الىپ كەلەدى

ۇلتتىق بانك توراعاسى ەربولات دوساەۆ 2019 جىلعى قاڭتار-قازان ايلارىنداعى اقشا-نەسيە سايا­ساتى تۋرالى باياندادى. ول اتاپ وتكەن­دەي، جىل­دىق ينفلياتسيا كۇتكەن­دەگىدەي قالىپ­تاسىپ، قازان ايىنىڭ قورى­تىن­دىسى بويىنشا 5،5% بولدى. اقىلى قىزمەتتەر باعاسى مەن تاريفتەرىنىڭ ءوسۋى تاريحي ەڭ تومەن دەڭگەيدە – 0،8%.

«وسى فاكتورلاردى ەسكەرە وتىرىپ، ۇلتتىق بانك 28 قازاندا بازالىق مولشەرلەمەنى 9،25% دەڭ­گەيدە جانە +/- 1 پايىزدىق تار­ماق دالىزىندە ساقتادى. اقشا-كرەديت ساياساتى شارالارى شەڭبەرىندە اينالىستاعى نوتتار كولەمىن ما­مىر-قازان ارالىعىندا 30،1%-عا نەمەسە 4،3 ترلن تەڭگەدەن 3 ترلن تەڭگەگە دەيىن قىسقارتتى»، دەدى ۇلتتىق بانك توراعاسى.

تىكەلەي شەتەلدىك ينۆەستي­تسيا­لاردىڭ كەلۋى وتكەن جىلعى كورسەتكىش دەڭگەيىندە قالىپتاسىپ، 5،1 ملرد دوللار بولدى. ول بەيرەزي­دەنتتەردىڭ كىرىستەرىن قايتا ينۆەستيتسيالاۋمەن جانە رەزيدەنتتەردىڭ شەتەلدىك ەنشىلەس ۇيىمدارىنان كاپيتال قايتارۋ ارقىلى قامتاماسىز ەتىلدى.

پورتفەلدىك ينۆەستيتسيالار بويىنشا كاپيتالدىڭ اكەتىلۋى 13،0%-عا ازايىپ، 2019 جىلعى 9 ايدا 2،6 ملرد دوللار بولدى. كاپي­تالدىڭ اكەلىنۋى قارجى مينيستر­لىگىنىڭ 3-توقساندا 1،15 ملرد ەۋروعا ەۋرووبليگاتسيالار شىعارعانى جانە «قازاتومونەركاسىپ» ۇاك» اق-تىڭ جاھاندىق دەپوزيتارالىق قول­حات­تارىن ساتۋ ارقىلى قام­تاماسىز ەتىلدى.

ە.دوساەۆتىڭ ايتۋىنشا، نەسيە­لەندىرۋ ءوسۋى ارتۋدا. «جىل باسىنان بەرى جالپى كرەديتتىك پورتفەل قىر­كۇيەك­تىڭ سوڭىندا 2،3%-عا نەمەسە 13،4 ترلن تەڭگەگە دەيىن ءوستى. 1-توق­ساندا بانكتەردى قالىپقا كەل­تىرۋ ناتيجەسىندە جۇمىس ىستە­مەيتىن قارىزدار ەسەپتەن شىعارىلعان سوڭ ءساۋىر-قىركۇيەكتە كرەديتتەۋدىڭ ءوسۋى 7،4% نەمەسە 921،8 ملرد تەڭگە بول­دى»، دەدى ە. دوساەۆ.

زاڭدى تۇلعالار بەرىلگەن كرەديت كولەمى 1،7%-عا نەمەسە 121،7 ملرد تەڭگەگە ءوستى. جەكە تۇلعا­لار­دىڭ كرەديتتىك پورتفەلى 14،7%-عا نەمەسە 800 ملرد تەڭگەگە ءوستى. ۇزاق مەرزىمدى كرەديتتەر قىركۇيەك قو­رى­­تىندىسى بويىنشا 11،4 ترلن تەڭ­گە، قىسقا مەرزىمدى كرەديتتەر – 2 ترلن تەڭگە بولدى.

«7-20-25» باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ شەڭبەرىندە 7 قاراشاداعى جاعداي بويىنشا 10 676 وتباسى 122،8 ملرد تەڭگە نەسيە الدى. ەكو­نوميكانىڭ باسىم سالالارىن جەڭىلدىكپەن كرەديتتەۋ باع­دار­لاماسىن (600 ملرد تەڭگە) ىسكە اسىرۋ جالعاسۋدا. 1 قاراشاداعى جاعداي بويىنشا بانكتەردە 248،3 ملرد تەڭگەنىڭ 393 جوباسى قارالۋدا، 142،3 ملرد تەڭگەنىڭ 224 جوباسى ماقۇل­داندى، 55،5 ملرد تەڭگەنىڭ 147 جوباسى نەسيەلەندىرىلدى.

رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت كىرىسى 17%-عا ارتتى

مەملەكەتتىك بيۋدجەتتىڭ ورىن­دالۋى تۋرالى پرەمەر-ءمينيستردىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى – قارجى ءمينيسترى ءاليحان سمايىلوۆ باياندادى. مينيسترلىك مالىمەتتەرىنە سايكەس، وسى جىل­دىڭ 10 ايىنداعى كىرىستەردىڭ ءوسۋ قار­قىنى 2018 جىلمەن سالىس­­تىر­عاندا جوعارى بولدى. مەملەكەتتىك بيۋدجەتتىڭ كىرىس­تەرى 14%-عا، رەس­پۋب­ليكالىق بيۋد­جەتتىكى – 17%-عا، جەرگىلىكتى بيۋد­­جەتتەر­دىكى – 7%-عا ءوستى. شىعىس­­تار­دىڭ ات­قارىلۋى دا جاقسار­دى. مەم­لەكەت­­تىك بيۋدجەت شىعىستارى – 98،7%، رەس­پۋبليكا­لىق بيۋدجەت شىعىس­تارى – 99،2%، جەر­گىلىكتى بيۋدجەتتەر شىعىستارى – 98،4% بولدى.

«بيۋدجەت تاپشىلىعى ءىس جۇزىن­دە ەسەپتى كەزەڭ جوسپارىنان ەداۋىر تومەن. ول مەملەكەتتىك بيۋدجەت بويىنشا – 995 ملرد تەڭگە، رەس­پۋبليكالىق بيۋدجەت بويىنشا – 1 ترلن 127 ملرد تەڭگە بولدى. ال جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەر بويىنشا 20 ملرد تەڭگە سوماسىندا پروفيتسيت قالىپتاستى»، دەدى ءا. سمايىلوۆ.

ۇلتتىق قوردىڭ اكتيۆتەرى 26 ترلن 320 ملرد تەڭگەنى قۇرادى. رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە تۇسەتىن كىرىس 5 ترلن 285 ملرد تەڭگە بولىپ، ەسەپتى كەزەڭگە ارنالعان جوسپار 100% ورىندالدى.

ءا.سمايىلوۆتىڭ ايتۋىنشا، 2018 جىلدىڭ 10 ايىمەن سالىس­تىرعاندا ءوسىم 771 ملرد تەڭگەنى قۇراپ، 17%-عا ارتتى. نەگىزگى ءوسىم قوسىلعان قۇن سالىعى – 443 ملرد تەڭگەگە، كورپوراتيۆتىك تابىس سالىعى – 194 ملرد تەڭگەگە، حالىق­­ارالىق ساۋداعا جانە سىرتقى وپەراتسيالارعا سالىناتىن سا­لىقتار – 105 ملرد تەڭگەگە كوبەيدى.

«جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەردىڭ مەنشىكتى كىرىستەرى 74 ملرد تەڭگەگە اسىرا ورىندالىپ، 2 027 ملرد تەڭگەنى قۇرادى. وتكەن جىلدىڭ وسى كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا كىرىس 140 ملرد تەڭگەگە ءوستى. كىرىس جوسپارى ماڭعىستاۋ وبلىسى مەن نۇر-سۇلتان قالاسىن قوسپاعاندا بارلىق وڭىرلەردە اسىرا ورىندالدى»، دەدى ءا. سمايىلوۆ.

ونىڭ ايتۋىنشا، رەسپۋبليكا­لىق بيۋدجەتتىڭ شىعىستارى 9 ترلن 565 ملرد تەڭگەنى نەمەسە 99،2%-دى قۇرادى. جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەردىڭ شىعىستارى 4 ترلن 705 ملرد تەڭگە بولدى. ەسەپتى كەزەڭدە وڭىرلەرگە 1 ترلن 256 ملرد تەڭگە سوماسىن­دا نىسانالى ترانسفەرتتەر ءبولىن­­دى. جەر­گىلىكتى دەڭگەيدە ونىڭ 97،3%-ى نەمەسە 1 ترلن 222 ملرد تەڭگەسى يگەرىلدى. بيۋدجەت قارا­جاتىن يگەرۋ بارىسىندا تۋىندايتىن زاڭ بۇزۋشىلىقتاردىڭ الدىن الۋ ماقساتىندا 2 779 اۋديتورلىق ءىس-شارا وتكىزىلدى.

وڭدەۋ ونەركاسىبى ورلەدى

يندۋستريا جانە ينفراقۇرى­لىمدىق دامۋ ءمينيسترى بەيبىت اتامقۇلوۆ ونەركاسىپ پەن كولىك سالاسىنىڭ دامۋ قورىتىندىلارىن باياندادى. ونەركاسىپ ءوندىرىسىنىڭ كولەمى 103،5%-دى، ونىڭ ىشىندە: تاۋ-كەن ونەركاسىبى – 103،7%-دى، وڭدەۋ ونەركاسىبى – 103،3%-دى قۇرادى. تاۋ-كەن ءوندىرىسى سەكتورىندا ءتۇستى مەتالدار كەن ءوندىرىسىنىڭ كولەمى 2018 جىلى پايدالانۋعا ەنگىزىلگەن كاسىپورىندار ەسەبىنەن 18%-عا ۇلعايدى. جىل باسىنان بەرى تەمىر كەنىن ءوندىرۋ سالاسىندا وڭ ديناميكا بولىپ، تاۋارلىق كەن ءوندىرىسى 48%-عا ۇلعايدى. وڭدەۋ ونەركاسىبىندە ءوسىم 3،3%-دى قۇرادى. سونىڭ ىشىندە ءتۇستى مەتاللۋرگيانىڭ ءوندىرىس كولەمى 7،3%-عا، ماشينا جاساۋ سالاسىندا – 18،8%-عا، فارماتسەۆتيكا ونەركاسىبىندە – 15،2%-عا ءوستى، جەڭىل ونەركاسىپتەگى كورسەتكىش 18،9%-عا ءوستى.

كولىك كەشەنى بويىنشا قازاق­ستان ارقىلى كونتەينەر تاسىمال­داۋدىڭ جالپى كولەمى وتكەن جىل­مەن سالىستىرعاندا 29%-عا، قۇرىلىس سالاسى بويىنشا 12،7%-عا ارتتى. تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى بويىنشا 10 ايدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا 9،8 ملن شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي سالىنىپ، بارلىعى 84 580 باسپانا پايدالانۋعا بەرىلدى.

وندىرىلگەن ەت 5،5% ۇلعايدى

اۋىل شارۋاشىلىعى ءمي­نيسترى ساپارحان وماروۆ اۋىل شارۋا­­شىلىعى سالاسىنداعى جاع­دايدى باياندادى. ول مال شارۋا­شىلىعىندا ىشكى جالپى ءونىم كولەمى 3،9%-عا ارتقانىن، ونىڭ ىشىندە ەت ءوندىرىسى 5،5%-عا، ءسۇت ءوندىرىسى 3،2%-عا وسكە­نىن اتاپ ءوتتى. نەسيەلەندىرۋ باعدار­لامالارىنىڭ ءساتتى ىسكە اسىرىلۋىنا بايلانىس­تى وسى جىلدىڭ 10 ايىندا 78،9 مىڭ باس ءىرى قارا ساتىپ الۋعا 806 شا­رۋا­شىلىققا نەسيە بەرىلگەنىن، وت­كەن جىلدىڭ وسى كەزەڭىندە 39،1 مىڭ باس ساتىپ الۋعا 412 شارۋا­شى­لىققا نەسيە بەرىلگەنىن ايتتى.

«ىرىس» باعدارلاماسى بو­يىن­شا جىل باسىنان بەرى جالپى سا­نى 1 600 باس مالعا ارنالعان ءۇش ونەر­كا­سىپتىك تاۋارلىق ءسۇت كەشە­نى، 712 باسقا ارنالعان 8 وتباسى­لىق تاۋار­لىق ءسۇت فەرماسى ىسكە قوسىل­دى، 15 مىڭ باسقا ارنالعان ءۇش بور­داقىلاۋ الاڭى پايدالانۋعا بەرىلدى.

وسى كەزەڭدە تاماق ونىمدەرىن ءوندىرۋ 2،1%-عا، سۋسىن ءوندىرۋ 13،9%-عا ءوستى. سالاعا 379،4 ملرد تەڭگە ينۆەستيتسيا تارتىلدى، بۇل وتكەن جىلدىڭ وسى كەزەڭىمەن سالىس­تىرعاندا 37%-عا كوپ. ءوسىم «قازاگرو» حولدينگىنىڭ كرەديتتىك ونىمدەرىن ىسكە اسىرۋ ارقىلى قامتاماسىز ەتىلدى.

90 ملرد تەڭگەگە 5 531 بىرلىك اۋىل­شارۋاشىلىق تەحنيكاسى مەن جابدىقتى ليزينگكە الۋعا شارتتار جاسالدى، بۇل كورسەتكىش وتكەن جىلعىدان 57%-عا كوپ.

بۇگىندە اگروونەركاسىپتىك كەشەن ونىمدەرىنىڭ 19 تۇرىنە، اتاپ ايتقاندا، سيىر مەن قوي ەتى، ءتىرى جىلقى، بالىق، بال، بيداي، بيداي كەبەگى، سويا بۇرشاعى، جوڭىشقا، راپس كۇنجاراسى، ارپا، جۇگەرى، بيداي ۇنى، ءسۇت ونىمدەرى، ءجۇن شيكى­زاتى، زىعىر تۇقىمى، شوشقا ەتى، ازىق­تىق بيداي ۇنى بويىنشا قىتاي نارىعىنا شىعۋعا رۇقسات بەرىل­دى. سونداي-اق قوي ەتى، سيىر ەتى، ءتىرى ءىرى قارا مال مەن سويۋعا ار­نال­عان ۇساق مال، تاعامدىق جۇمىرتقا وتكىزۋ ءۇشىن يران مەن بىرىك­كەن اراب امىرلىكتەرى، بالىق، مايلى داقىلدار مەن ازىق تاسىل­مالداۋ بو­يىنشا ەۋروپا وداعى، ءتىرى ءىرى قارا مال جانە سويۋعا ار­نالعان ۇساق مال بويىنشا ساۋد ارابياسى، سيىر جانە قوي ەتى بو­­يىنشا باحرەين سەكىلدى جاڭا وت­كىزۋ نارىق­تارى اشىلدى. نا­تي­­جەسىندە 2019 جىل­دىڭ 8 ايىن­دا اگروونەركاسىپتىك كەشەن ءونىمى ەكسپورتىنىڭ كولەمى 2 040،6 ملن دوللاردى قۇرادى. بۇل 2018 جىل­دىڭ وسىنداي كەزەڭىمەن سالىستىر­عاندا 9%-عا كوپ.

جۇمىستى ودان ءارى شيراتۋ قاجەت

وتىرىستى پرەمەر-مينيستر اسقار مامين قورىتىندىلادى. ۇكىمەت باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا، قازاقستان ەكونوميكاسى تۇراقتى ءوسۋ ۇستىندە.

«ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ Nur Otan پارتياسى فراكتسياسىنىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا ەكونوميكا ءوسىمىن قامتاماسىز ەتۋ مىن­دەتىن العا قويدى. مەملەكەت باس­شىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ەكونو­ميكالىق ماسەلەلەر جونىندەگى كەڭەس­تە ماكروەكونوميكالىق، قار­­­­­جى­­­لىق جانە الەۋمەتتىك تۇ­راق­­­­تى­­لىقتى ساقتاۋ شارالارىن قا­بىل­داۋدى تاپسىردى»، دەدى ا.مامين. ول وڭىرلەر مەن مي­نيستر­­­­لىكتەردىڭ باسشىلارىنا ەلبا­سى نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن پرەزي­­دەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ العا قويعان مىن­دەتتەردى ورىنداۋ جۇ­مىس­تارىن جانداندىرۋدى، سون­داي-اق ماڭىز­دى ونەركاسىپتىك كورسەت­كىش­تەردىڭ ءوسىمىن ارتتىرۋدى تاپسىردى.

ۇكىمەت باسشىسى اقتوبە، اقمولا، شىعىس قازاقستان، پاۆلو­دار جانە سولتۇستىك قازاقستان وبلىس­تارى اكىمدىكتەرىنىڭ جاقسى ناتي­جە­سىن اتاپ ءوتتى. ارتتا قالعان اكىم­دىكتەرگە پروبلەمالىق كورسەت­كىشتەر بويىنشا جاعدايدى رەتكە كەلتىرۋ ءۇشىن تۇبەگەيلى شارالار قابىلداۋدىڭ قاجەتتىگى ايتىلدى.

«بيۋدجەت جونىندە وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا، بيىلعى جوس­پار­دىڭ اسىرا ورىندالىپ جات­قانى باي­قالادى. دەگەن­مەن، بيۋدجەتتىك باع­­دار­­لامالار­دىڭ بىرقاتار اكىم­شى­سىندە قاراجات­تىڭ يگەرىلمەۋى كورىنىس بەردى. وتكى­زىل­مەگەن كونكۋرستار، جوسىق­سىز مەردىگەرلەر، قار­­­جى­لان­دىرۋ جوسپارلارى بو­يىن­شا وزگەرىس­تەر جونىن­دەگى دالەل­دەر قابىلدان­باي­دى. ءىستى تۇ­زەتۋ­گە جىل سوڭىنا دەيىن بار بول­عانى ءبىر جارىم اي قالدى»، دەدى ا.مامين.

پرەمەر-مينيستر ەكونومي­كانىڭ ساپالى ءارى تۇراقتى ءوسىمىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ينۆەستيتسيا­لار تارتۋعا، جۇمىس ورىندارىن قۇرۋعا، ونىمدىلىكتى ارتتىرۋعا جانە ازاماتتاردىڭ ءال-اۋقاتىن جاق­سارتۋعا بارلىق كۇش-جىگەر­دى جۇم­ساۋ قاجەت ەكەنىن اتاپ كورسەتتى.

سوڭعى جاڭالىقتار

اسىل اعانىڭ شاراپاتى

رۋحانيات • كەشە

قۇيماقۇلاق

رۋحانيات • 26 قازان، 2021

قوعامنىڭ بىتەۋ جاراسى

قوعام • 26 قازان، 2021

گاز باعاسى نەگە قىمبات؟

ايماقتار • 26 قازان، 2021

فرانتسيا تىزگىنى ءۇشىن تايتالاس

ساياسات • 26 قازان، 2021

ەربوسىن ۇلىن اۋىر سىناق كۇتىپ تۇر

كاسىپقوي بوكس • 26 قازان، 2021

ۇقساس جاڭالىقتار