قوعام • 12 قاراشا، 2019

بالالاردىڭ دۇرىس تاماقتانباۋىنا كىم كىنالى؟

52 رەتكورسەتىلدى

الەمدە بەس جاسقا دەيىنگى ءاربىر ءۇشىنشى بالا جەتكىلىكتى مولشەردە تاماقتانبايدى. قازاقستاندا ارتىق سالماعى بار جانە سەمىزدىككە شالدىققان بالالاردىڭ سانى وسۋدە. بۇل تۋرالى اقپارات يۋنيسەف-ءتىڭ «الەمدەگى بالالاردىڭ جاعدايى 2019: بالالار، ازىق-ت ۇلىك پەن تاماقتانۋ» جونىندەگى جاڭا بايانداماسىندا جاريالاندى.

 

يۋنيسەف-ءتىڭ بيىلعى بايان­­دا­ماسىنداعى تسيفرلار الاڭ­دارلىقتاي-اق. الەم بويىنشا بەس جاسقا دەيىنگى ءاربىر ءۇشىنشى با­لانىڭ نە ارتىق سالماعى بار نەمەسە تويىپ تاماق ىشپەيدى، ال بۇل 200 ملن ءسابي دەگەن ءسوز. ال التى اي­دان ەكى جاسقا دەيىنگى شامامەن ءار ءۇش بالانىڭ ەكەۋىنە ولاردىڭ جەدەل وسەتىن اعزاسىن قولدايتىن تاماق بەرىلمەيدى دەلىنگەن باياندامادا. وسىنىڭ سالدارىنان مي باياۋ دامىپ، وقۋ قابىلەتى تومەندەپ، يم­مۋنيتەتى ناشارلاپ، ينفەكتسياعا توتەپ بەرە الماي ءتۇرلى اۋرۋلارعا شال­دىعادى. بۇل كوپ جاعدايدا ولىم­گە اكەلۋى دە مۇمكىن.

جۋىردا اتالعان باياندامانىڭ تانىستىرىلىمىندا ماماندار تاراپىنان ءبىراز جايتقا قانىقتىق. وكىنىشكە قاراي، ەلىمىزدە سەمىزدىك دياگنوزى قويىلعان بالالار سا­نىنىڭ ءوسۋ ءۇردىسى ۇلعايىپ كەلەدى ەكەن، ياعني 9 جاستاعى ءاربىر بەسىنشى بالانىڭ ارتىق سالماعى بار، ال 5 جاسقا دەيىنگى ءاربىر ون بالانىڭ بىرەۋىندە ارتىق سالماق كەزىگەدى نەمەسە سەمىزدىك سىرقاتىنا شالدىق­قان. مامانداردىڭ پىكىرىنشە، سەمىزدىككە ۇشىراۋدىڭ ءبىر سەبەبى نارەستە كەزىندە انا ءسۇتىن ەمبەي، قولدان جاسالعان تاعاممەن قو­رەكتەنۋگە بايلانىستى بولسا كەرەك. سەمىزدىكتەن اۋىلعا قاراعاندا قالا بالالارى كوبىرەك زيان شەگەتىنى دە بايقالادى. ارينە اۋىل تۇرمىسى بالالاردى كىشكەنتاي كۇنىنەن كوبىرەك قيمىلداۋعا، ەڭبەككە ەرتە ارالاسىپ، مال جايلاپ، سۋ تاسىپ اتا-اناسىنا كومەكتەسۋگە باۋليدى، ال قالا بالاسى ءۇشىن ەڭ اۋىر تىرلىك قوقىستى پاتەردەن شىعارىپ، توگۋدەن اسپايتىنى تۇسىنىكتى. سەمىزدىكتىڭ ءبىر سەبەبى رەتىندە انا سۇتىمەن قورەكتەنبەۋ تۋرالى ايتىلعانىمەن، 6 ايعا تولماعان سابيلەردىڭ جارتىسىنان ازى عانا تەك ەمشەك ءسۇتىن ەمەدى، ال قوسىمشا تاماق قوسىلعاننان كەيىن 6 ايلىق جانە ودان اسقان بالالاردىڭ جارتىسىنان ازى عانا ەمۋدى ءارى قاراي جالعاستىرادى ەكەن. بۇل رەتتە عاسىرلار بويىنا انالارىمىزدىڭ ەمشەك ءسۇتىن قادىرلەپ، مەيىرلەنە جاقسى كورسە «ۋىزىنا تويعان» دەپ، ال قاتتى رازى بولماعاندا «انا ءسۇتىمدى كوككە ساۋامىن» دەيتىنىن ەسكە تۇسىرگەن ابزال. انالىق ماحاببات­پەن ۇرپاقتان ۇرپاققا ۇزىلمەي جەتكەن مەيىر، شاپاعات، ۇلاعاتتىڭ «جەتىلدىك» دەيتىن مىنا زاماندا ءۇزىلىپ، ۇرپاعىن ەمىزبەيتىن انالار قاتارىنىڭ كەمىمەي وتىرۋى بۇگىنگى قوعامدى ويلانتۋى ءتيىس.

ساراپشىلاردى الاڭداتاتىن تاعى ءبىر ماسەلە – مەكتەپ جا­سىن­­­داعى بالالاردىڭ دۇرىس تا­ماق­­تانباۋى. وقۋشىلار زي­يان­دىلىعىن ەلەمەستەن قانت قو­سىل­عان الكوگول­سىز سۋسىنداردى ۇنەمى پايدالا­نادى. ءتۇرلى ساۋال­دامالارعا قارا­عاندا، بالالاردىڭ جارتىسىنا جۋىعى اتالعان زياندى سۋسىنداردى اپتا سايىن ىشەدى. وسىلايشا جاس ۇرپاق ۇل­كەندەر قولىمەن جاسالعان قانتى بار سۋسىنداردىڭ اگرەسسيۆتى سا­تىلىمىنىڭ قۇربا­نىنا اينالىپ وتىر. وعان تەلە­ديدارداعى جارنامالار دا ءوز اسەرىن تيگىزەدى. دۇ­­نيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ زەرتتەۋىنە قاراعاندا، قازاقستانداعى ءاربىر ءۇشىنشى تەلە­ديدارداعى جارنامالىق روليك تاماق ونىمدەرى مەن سۋسىندار جايلى، ونىڭ 20%-ى عانا حالىقارالىق ستاندارتتارعا سايكەس كەلەدى ەكەن.

سەمىزدىككە ۇشىراۋدىڭ ەندى ءبىر سەبەبى از قيمىلداۋ دەسەك، با­لا­لار­دىڭ كوپشىلىگى، ياعني 72،5%-ى كۇنىنە كەمىندە ءبىر ساعات تە­لە­دي­دار نەمەسە زياندى تاعام­داردى كورسەتەتىن ەلەكتروندى قۇرىل­عىلاردى پايدالانادى.

بۇگىندە ەلىمىزدە جەتكىن­شەك­­­تەردىڭ تاماقتانۋ ماسەلەسى ۋشىعىپ بارادى. بۇل ءوز كە­زە­گىن­دە بالالارىمىزدىڭ دەنساۋ­لىعىنا، ۇلگەرىمى مەن حال-جاع­دايىنا زاردابىن تيگىزەدى، دەيدى الاڭداۋشىلىعىن بىلدىرگەن يۋنيسەف-ءتىڭ دەنساۋلىق ساق­تاۋ جانە تاماقتانۋ جونىن­دەگى ۇيلەستىرۋشىسى قانات سۋحان­بەر­­ديەۆ. ونىڭ ايتۋىنشا، ەگەر با­لالاردىڭ سەمىرۋى مەن ءنارلى، پايدالى تاماقتارعا جەتىسپەۋشىلىگىنىڭ ءوسۋ ءۇردىسى وسىلاي جالعاسا بەرەتىن بولسا، وندا 2050 جىلى تۋعان بالالار بۇگىنگى بالالارعا قاراعاندا از ءومىر سۇرەدى جانە سەمىزدىك حالىق ءولىمىنىڭ نەگىزگى ەكى سەبەبىنىڭ بى­­رى­نە اينالادى دەپ بولجاۋعا بو­لا­دى. بالالاردىڭ دۇرىس تا­ماقتانباۋى قوعامنىڭ الەۋەتىن شەكتەيدى. سوندىقتان ەرتە جاستان بالالاردىڭ تاماقتانۋىن جاقسارتۋ دەنساۋلىق ساقتاۋ، مەكتەپكە دە­يىنگى جانە مەكتەپتەگى ءبىلىم بەرۋ قىزمەتىنىڭ باستى ماقساتى جانە تۇتاستاي العاندا ەلدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنىڭ اجىراماس بولىگى بولىپ تابىلادى.

ال يۋنيسەف-ءتىڭ قازاق­ستان­داعى وكىلى ارتۋر ۆان ديزەن: «سوڭعى ونجىلدىقتىڭ تەحنولوگيالىق، مادەني جانە الەۋمەتتىك جەتىستىك­تەرىنە قاراماستان، ءبىز وسى اسا ماڭىزدى فاكتىنى نازارىمىزدان تىس قالدىردىق. ەگەر بالالار ناشار تاماقتانسا، ناشار ءومىر سۇرەدى. ءبىز ناشار تاماقتانۋ پروبلەماسى جايلى جانە ونى قالاي شەشۋ كەرەكتىگى تۋرالى تۇسىنىگىمىزدى وزگەرتۋىمىز كەرەك. بالالاردى جەتكىلىكتى مولشەردە تاماقپەن قامتاماسىز ەتۋ جايىن ءسوز ەتۋ ازدىق ەتەدى. ەڭ باستىسى، بالالاردى دۇرىس تاماقتانۋمەن قامتاماسىز ەتۋ كەرەك. بۇل – بۇ­گىنگى ورتاق مىندەتىمىز»، دەيدى.

باياندامادا ءححى عاسىر بالالا­رىنىڭ دۇرىس تاماقتانباۋىنا، ونىڭ بارلىق تۇرلەرىنە اناعۇرلىم تولىق باعا بەرىلگەن. وندا دۇرىس تاماقتانباۋدىڭ ءۇش ءتۇرى سيپاتتالادى: تويماۋ، قاجەتتى قورەكتىك زاتتاردىڭ جوقتىعىنان تۋىنداعان جاسىرىن اشتىق جانە بەس جاسقا دەيىنگى بالالار اراسىنداعى ارتىق سالماق. الەمدە 149 ميلليون بالا ءوسۋىنىڭ قالىس قالعاندىعى نەمەسە ءوز جاسى ءۇشىن وتە كىشكەنتاي ەكەندىگى; 50 ميلليون بالانىڭ جۇ­دەۋ نەمەسە ءوز جاسى ءۇشىن وتە ارىق ەكەندىگى، 340 ميلليون با­لا­­نىڭ نەمەسە 2 بالانىڭ 1-ءۋى ا دا­رۋمەنى مەن تەمىر سياقتى نە­گىز­گى دارۋمەندەر مەن قورەكتىك زات­تاردىڭ تاپشىلىعىنان زارداپ شەگەتىندىگى، 40 ميلليون بالانىڭ ارتىق سالماعى بارلىعى نەمەسە سەمىزدىكتەن زارداپ تارتاتىنى اتاپ وتىلگەن.

بالالار ەسەيگەن سايىن، ولارعا ىقپال ەتەتىن زياندى تاماقتانۋدىڭ اسەرى الاڭداتادى، ءجونسىز ماركەتينگ پەن جارنامالاردىڭ اسە­رى، قالالارداعى، سونىمەن قاتار قا­شىق اۋداندارداعى شەكتەن تىس وڭدەلگەن ونىمدەردىڭ مول­دىعى، سونىمەن قاتار فاستفۋد پەن وتە ءتاتتى سۋسىندارعا قولجە­تىمدىلىكتىڭ كەڭەيۋى بالالار دەن­ساۋلىعىنا كەرى اسەرىن تيگىزىپ، تۇپتەپ كەلگەندە ەل ەرتەڭى ءۇشىن الاڭدايتىن ماسەلەگە اينالۋدا. پروبلەمالاردىڭ ءمان-جايىمەن قانىقتىرعان ماماندار ونىمەن كۇرەسۋدە ناقتى قادامدار جاساۋدى دا ۇسىنادى. ونىڭ قاتارىندا تاماقتانۋ سالاسىنداعى ءبىلىمدى جاقسارتۋ جانە زياندى تاعامدارعا سۇرانىستى قىسقارتۋ ءۇشىن قانتقا سالىق سالۋ، تاعامداردىڭ ەتيكەتكالارىندا جازبالاردى دۇرىس ءتۇسىنۋ ءۇشىن جەڭىل تاڭبالاۋ جانە زياندى ازىق-ت ۇلىك ماركەتينگىن اناعۇرلىم قاتاڭىراق باقىلاۋ، دەنساۋلىق ساقتاۋ، سۋمەن جابدىق­تاۋ جانە سانيتاريا، ءبىلىم بەرۋ مەن الەۋمەتتىك قورعاۋ جۇيەلەرىن بارلىق بالالاردىڭ تاماقتانۋ تيىمدىلىگىن جوعارىلاتۋ ءۇشىن جۇ­مىلدىرۋ، ءىس-قيمىلعا باسشىلىق ەتۋ جانە پروگرەستى قاداعالاپ وتى­رۋدا جوعارى ساپالى دەرەكتەر مەن دالەلدەردى جيناۋ، تالداۋ جا­نە پايدالانۋ سىندى شارالار قاراس­تىرىلعان.

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ىستىق تاماق تاراتتى

قازاقستان • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار