يۋنيسەف-ءتىڭ بيىلعى بايانداماسىنداعى تسيفرلار الاڭدارلىقتاي-اق. الەم بويىنشا بەس جاسقا دەيىنگى ءاربىر ءۇشىنشى بالانىڭ نە ارتىق سالماعى بار نەمەسە تويىپ تاماق ىشپەيدى, ال بۇل 200 ملن ءسابي دەگەن ءسوز. ال التى ايدان ەكى جاسقا دەيىنگى شامامەن ءار ءۇش بالانىڭ ەكەۋىنە ولاردىڭ جەدەل وسەتىن اعزاسىن قولدايتىن تاماق بەرىلمەيدى دەلىنگەن باياندامادا. وسىنىڭ سالدارىنان مي باياۋ دامىپ, وقۋ قابىلەتى تومەندەپ, يممۋنيتەتى ناشارلاپ, ينفەكتسياعا توتەپ بەرە الماي ءتۇرلى اۋرۋلارعا شالدىعادى. بۇل كوپ جاعدايدا ولىمگە اكەلۋى دە مۇمكىن.
جۋىردا اتالعان باياندامانىڭ تانىستىرىلىمىندا ماماندار تاراپىنان ءبىراز جايتقا قانىقتىق. وكىنىشكە قاراي, ەلىمىزدە سەمىزدىك دياگنوزى قويىلعان بالالار سانىنىڭ ءوسۋ ءۇردىسى ۇلعايىپ كەلەدى ەكەن, ياعني 9 جاستاعى ءاربىر بەسىنشى بالانىڭ ارتىق سالماعى بار, ال 5 جاسقا دەيىنگى ءاربىر ون بالانىڭ بىرەۋىندە ارتىق سالماق كەزىگەدى نەمەسە سەمىزدىك سىرقاتىنا شالدىققان. مامانداردىڭ پىكىرىنشە, سەمىزدىككە ۇشىراۋدىڭ ءبىر سەبەبى نارەستە كەزىندە انا ءسۇتىن ەمبەي, قولدان جاسالعان تاعاممەن قورەكتەنۋگە بايلانىستى بولسا كەرەك. سەمىزدىكتەن اۋىلعا قاراعاندا قالا بالالارى كوبىرەك زيان شەگەتىنى دە بايقالادى. ارينە اۋىل تۇرمىسى بالالاردى كىشكەنتاي كۇنىنەن كوبىرەك قيمىلداۋعا, ەڭبەككە ەرتە ارالاسىپ, مال جايلاپ, سۋ تاسىپ اتا-اناسىنا كومەكتەسۋگە باۋليدى, ال قالا بالاسى ءۇشىن ەڭ اۋىر تىرلىك قوقىستى پاتەردەن شىعارىپ, توگۋدەن اسپايتىنى تۇسىنىكتى. سەمىزدىكتىڭ ءبىر سەبەبى رەتىندە انا سۇتىمەن قورەكتەنبەۋ تۋرالى ايتىلعانىمەن, 6 ايعا تولماعان سابيلەردىڭ جارتىسىنان ازى عانا تەك ەمشەك ءسۇتىن ەمەدى, ال قوسىمشا تاماق قوسىلعاننان كەيىن 6 ايلىق جانە ودان اسقان بالالاردىڭ جارتىسىنان ازى عانا ەمۋدى ءارى قاراي جالعاستىرادى ەكەن. بۇل رەتتە عاسىرلار بويىنا انالارىمىزدىڭ ەمشەك ءسۇتىن قادىرلەپ, مەيىرلەنە جاقسى كورسە «ۋىزىنا تويعان» دەپ, ال قاتتى رازى بولماعاندا «انا ءسۇتىمدى كوككە ساۋامىن» دەيتىنىن ەسكە تۇسىرگەن ابزال. انالىق ماحابباتپەن ۇرپاقتان ۇرپاققا ۇزىلمەي جەتكەن مەيىر, شاپاعات, ۇلاعاتتىڭ «جەتىلدىك» دەيتىن مىنا زاماندا ءۇزىلىپ, ۇرپاعىن ەمىزبەيتىن انالار قاتارىنىڭ كەمىمەي وتىرۋى بۇگىنگى قوعامدى ويلانتۋى ءتيىس.
ساراپشىلاردى الاڭداتاتىن تاعى ءبىر ماسەلە – مەكتەپ جاسىنداعى بالالاردىڭ دۇرىس تاماقتانباۋى. وقۋشىلار زيياندىلىعىن ەلەمەستەن قانت قوسىلعان الكوگولسىز سۋسىنداردى ۇنەمى پايدالانادى. ءتۇرلى ساۋالدامالارعا قاراعاندا, بالالاردىڭ جارتىسىنا جۋىعى اتالعان زياندى سۋسىنداردى اپتا سايىن ىشەدى. وسىلايشا جاس ۇرپاق ۇلكەندەر قولىمەن جاسالعان قانتى بار سۋسىنداردىڭ اگرەسسيۆتى ساتىلىمىنىڭ قۇربانىنا اينالىپ وتىر. وعان تەلەديدارداعى جارنامالار دا ءوز اسەرىن تيگىزەدى. دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ زەرتتەۋىنە قاراعاندا, قازاقستانداعى ءاربىر ءۇشىنشى تەلەديدارداعى جارنامالىق روليك تاماق ونىمدەرى مەن سۋسىندار جايلى, ونىڭ 20%-ى عانا حالىقارالىق ستاندارتتارعا سايكەس كەلەدى ەكەن.
سەمىزدىككە ۇشىراۋدىڭ ەندى ءبىر سەبەبى از قيمىلداۋ دەسەك, بالالاردىڭ كوپشىلىگى, ياعني 72,5%-ى كۇنىنە كەمىندە ءبىر ساعات تەلەديدار نەمەسە زياندى تاعامداردى كورسەتەتىن ەلەكتروندى قۇرىلعىلاردى پايدالانادى.
بۇگىندە ەلىمىزدە جەتكىنشەكتەردىڭ تاماقتانۋ ماسەلەسى ۋشىعىپ بارادى. بۇل ءوز كەزەگىندە بالالارىمىزدىڭ دەنساۋلىعىنا, ۇلگەرىمى مەن حال-جاعدايىنا زاردابىن تيگىزەدى, دەيدى الاڭداۋشىلىعىن بىلدىرگەن يۋنيسەف-ءتىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە تاماقتانۋ جونىندەگى ۇيلەستىرۋشىسى قانات سۋحانبەرديەۆ. ونىڭ ايتۋىنشا, ەگەر بالالاردىڭ سەمىرۋى مەن ءنارلى, پايدالى تاماقتارعا جەتىسپەۋشىلىگىنىڭ ءوسۋ ءۇردىسى وسىلاي جالعاسا بەرەتىن بولسا, وندا 2050 جىلى تۋعان بالالار بۇگىنگى بالالارعا قاراعاندا از ءومىر سۇرەدى جانە سەمىزدىك حالىق ءولىمىنىڭ نەگىزگى ەكى سەبەبىنىڭ بىرىنە اينالادى دەپ بولجاۋعا بولادى. بالالاردىڭ دۇرىس تاماقتانباۋى قوعامنىڭ الەۋەتىن شەكتەيدى. سوندىقتان ەرتە جاستان بالالاردىڭ تاماقتانۋىن جاقسارتۋ دەنساۋلىق ساقتاۋ, مەكتەپكە دەيىنگى جانە مەكتەپتەگى ءبىلىم بەرۋ قىزمەتىنىڭ باستى ماقساتى جانە تۇتاستاي العاندا ەلدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنىڭ اجىراماس بولىگى بولىپ تابىلادى.
ال يۋنيسەف-ءتىڭ قازاقستانداعى وكىلى ارتۋر ۆان ديزەن: «سوڭعى ونجىلدىقتىڭ تەحنولوگيالىق, مادەني جانە الەۋمەتتىك جەتىستىكتەرىنە قاراماستان, ءبىز وسى اسا ماڭىزدى فاكتىنى نازارىمىزدان تىس قالدىردىق. ەگەر بالالار ناشار تاماقتانسا, ناشار ءومىر سۇرەدى. ءبىز ناشار تاماقتانۋ پروبلەماسى جايلى جانە ونى قالاي شەشۋ كەرەكتىگى تۋرالى تۇسىنىگىمىزدى وزگەرتۋىمىز كەرەك. بالالاردى جەتكىلىكتى مولشەردە تاماقپەن قامتاماسىز ەتۋ جايىن ءسوز ەتۋ ازدىق ەتەدى. ەڭ باستىسى, بالالاردى دۇرىس تاماقتانۋمەن قامتاماسىز ەتۋ كەرەك. بۇل – بۇگىنگى ورتاق مىندەتىمىز», دەيدى.
باياندامادا ءححى عاسىر بالالارىنىڭ دۇرىس تاماقتانباۋىنا, ونىڭ بارلىق تۇرلەرىنە اناعۇرلىم تولىق باعا بەرىلگەن. وندا دۇرىس تاماقتانباۋدىڭ ءۇش ءتۇرى سيپاتتالادى: تويماۋ, قاجەتتى قورەكتىك زاتتاردىڭ جوقتىعىنان تۋىنداعان جاسىرىن اشتىق جانە بەس جاسقا دەيىنگى بالالار اراسىنداعى ارتىق سالماق. الەمدە 149 ميلليون بالا ءوسۋىنىڭ قالىس قالعاندىعى نەمەسە ءوز جاسى ءۇشىن وتە كىشكەنتاي ەكەندىگى; 50 ميلليون بالانىڭ جۇدەۋ نەمەسە ءوز جاسى ءۇشىن وتە ارىق ەكەندىگى, 340 ميلليون بالانىڭ نەمەسە 2 بالانىڭ 1-ءۋى ا دارۋمەنى مەن تەمىر سياقتى نەگىزگى دارۋمەندەر مەن قورەكتىك زاتتاردىڭ تاپشىلىعىنان زارداپ شەگەتىندىگى, 40 ميلليون بالانىڭ ارتىق سالماعى بارلىعى نەمەسە سەمىزدىكتەن زارداپ تارتاتىنى اتاپ وتىلگەن.
بالالار ەسەيگەن سايىن, ولارعا ىقپال ەتەتىن زياندى تاماقتانۋدىڭ اسەرى الاڭداتادى, ءجونسىز ماركەتينگ پەن جارنامالاردىڭ اسەرى, قالالارداعى, سونىمەن قاتار قاشىق اۋداندارداعى شەكتەن تىس وڭدەلگەن ونىمدەردىڭ مولدىعى, سونىمەن قاتار فاستفۋد پەن وتە ءتاتتى سۋسىندارعا قولجەتىمدىلىكتىڭ كەڭەيۋى بالالار دەنساۋلىعىنا كەرى اسەرىن تيگىزىپ, تۇپتەپ كەلگەندە ەل ەرتەڭى ءۇشىن الاڭدايتىن ماسەلەگە اينالۋدا. پروبلەمالاردىڭ ءمان-جايىمەن قانىقتىرعان ماماندار ونىمەن كۇرەسۋدە ناقتى قادامدار جاساۋدى دا ۇسىنادى. ونىڭ قاتارىندا تاماقتانۋ سالاسىنداعى ءبىلىمدى جاقسارتۋ جانە زياندى تاعامدارعا سۇرانىستى قىسقارتۋ ءۇشىن قانتقا سالىق سالۋ, تاعامداردىڭ ەتيكەتكالارىندا جازبالاردى دۇرىس ءتۇسىنۋ ءۇشىن جەڭىل تاڭبالاۋ جانە زياندى ازىق-ت ۇلىك ماركەتينگىن اناعۇرلىم قاتاڭىراق باقىلاۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ, سۋمەن جابدىقتاۋ جانە سانيتاريا, ءبىلىم بەرۋ مەن الەۋمەتتىك قورعاۋ جۇيەلەرىن بارلىق بالالاردىڭ تاماقتانۋ تيىمدىلىگىن جوعارىلاتۋ ءۇشىن جۇمىلدىرۋ, ءىس-قيمىلعا باسشىلىق ەتۋ جانە پروگرەستى قاداعالاپ وتىرۋدا جوعارى ساپالى دەرەكتەر مەن دالەلدەردى جيناۋ, تالداۋ جانە پايدالانۋ سىندى شارالار قاراستىرىلعان.
