بۇگىنگى اڭگىمەمىز جاستاردى كۇي ونەرىنە باۋلىپ جۇرگەن ۇلاعاتتى ۇستاز, كۇيشى-كومپوزيتور قادىر دوسىمجانوۆ تۋرالى بولماق. العاشقى شاكىرتتەرىنىڭ ءبىرى – كۇيشى راقىمعالي نۇرعاليەۆ پاۆلودار وبلىسى, باياناۋىل وڭىرىندە مۋزىكا مەكتەبىنىڭ ديرەكتورى بولىپ كوپ جىل قىزمەت اتقاردى. ريزابەك قۇسمانوۆ ەسىمدى شاكىرتى زايسان قالاسىنداعى قازاق حالىق اسپاپتار وركەسترىن رەسپۋبليكالىق دەڭگەيگە دەيىن كوتەردى. ءامىرجان ماكەنوۆ ەسىمدى شاكىرتى كوكشەتاۋ قالاسىندا ءبىرجان سال اتىنداعى مۋزىكا كوللەدجىندە ابىرويلى ەڭبەك ەتۋدە. كونسەرۆاتوريا تۇلەگى اسقار داناباەۆ العاشىندا سەمەي قالاسى اباي اتىنداعى مادەني-اعارتۋ ۋچيليششەسىندە ەڭبەك جولىن باستاسا, «مادەنيەت سالاسىنىڭ ۇزدىگى» سايلاۋعازى احمەتوۆ – م.تولەباەۆ اتىنداعى مۋزىكا ۋچيليششەسىنىڭ باسشىسى. «كوڭىل تولقىنى», «اق جاۋىن» كۇيلەرىنىڭ اۆتورى, بەلگىلى كۇيشى سەكەن تۇرىسبەكوۆ تە وسى كىسىدەن ءتالىم العان.
قادىر اعانىڭ دومبىراشىلىق-كۇيشىلىك مەكتەبىنىڭ ەرەكشەلىگىنە توقتالساق, جازعان نوتالارى – مارجانداي اسەم تىزىلگەن ءبىر كوركەم ورنەك دەرسىز. ءوزى دە شاكىرتتەرىنەن ەڭ اۋەلى ايقىندىق پەن دالدىكتى تالاپ ەتەدى. «كۇي نوتاسى – سۋرەت ونەرىمەن تەڭ, وعان وتە مۇقيات ءارى جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراعان ابزال», – دەيدى كۇيشىنىڭ ءوزى.
قادىر اعانىڭ ساباق وتۋدەگى ءادىس-ءتاسىلى وتە اسەرلى. وقۋشىسىنان ءبىرىنشى, «نەگە وسى ماماندىقتى تاڭدادىڭ؟» ەكىنشى, «كەلەشەكتە كىم بولاسىڭ؟» دەپ سۇرايدى. مۋزىكا مامانى كۇنى-ءتۇنى ەڭبەكتەنۋدى قاجەت ەتەتىن قيىن دا كۇردەلى, قۇرمەتتى ماماندىق ەكەنىن تۇسىندىرەدى. مۋزىكا ماماندىعى دەگەنىمىز – ادامنىڭ جان-دۇنيەسىن قوزعايتىن, ەرەكشە سەزىمگە قۇرىلعان كاسىپ دەپ جىگەرلەندىرەدى.
ۇستازدىڭ ساباق بەرۋ ەرەكشەلىگى: شىعارمانى ورىنداعاندا شارىقتاۋ شەگىنە دەيىن جەتكىزۋدىڭ بىردەن-ءبىر ءادىس-ءتاسىلى – ديناميكالىق بەلگىلەردى ساقتاي بىلۋگە نازار اۋدارتادى, ءىس-ارەكەت ۇستىندە پايدالانىلاتىن ءتيىستى امالداردى دەر كەزىندە مەڭگەرۋدى, تۋىندىنى ەگجەي-تەگجەيلى تۇسىندىرە ءبىلۋدى تالاپ ەتەدى. اعانىڭ تاعى ءبىر ەرەكشە قاسيەتى: وقۋشىسىنا دومبىرا اسپابىن ۇيرەتۋمەن شەكتەلمەيدى, ادامنىڭ ومىردە اۋەلى ادام بولىپ قالۋىنا, ادامگەرشىلىك قاسيەتتەرىن بويىنا ءسىڭىرىپ وسۋىنە ءمان بەرەدى. ونەرگە, كاسىپكە ادال بولۋدى الدىڭعى ورىنعا قويادى.
ۇستاز دومبىراشىلاردىڭ رەپەرتۋارىن ۇدايى بايىتىپ وتىرۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيدى. «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىندە 1978 جىلى 21 ناۋرىزدا جارىق كورگەن «كۇمبىر كۇيدىڭ قۇدىرەتى» اتتى ماقالاسىندا قازاقتىڭ ۇلتتىق اسپابى –دومبىراعا ايرىقشا كوڭىل ءبولىپ, رەپەرتۋار ماسەلەسى تۋرالى سىني كوزقاراسىن كوپشىلىكپەن ءبولىستى. بۇل ماقالاعا وراي مامانداردىڭ وي-پىكىرلەرى جاريالانىپ, ناتيجەسىندە قازاقستاندا نوتا وقۋلىعىن باسىپ شىعاراتىن تۇڭعىش كاسىبي «ونەر» باسپاسى اشىلدى. ەسەلى ەڭبەگىنىڭ ارقاسىندا رەسپۋبليكالىق «ونەر» باسپاسىنان «دومبىراعا ارنالعان حرەستوماتيا» اتتى ەكى جيناعى جارىق كورىپ, ستۋدەنتتەر ءۇشىن وتە قۇندى وقۋ قۇرالىنا اينالدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, كۇيشى قازاق حالىق اسپاپتارىندا ويناۋعا كەلە بەرمەيتىن كۇردەلى تۋىندىلاردى دومبىراعا لايىقتاپ, قايتا وڭدەپ, بولاشاق پەداگوگتار مەن جاس ورىنداۋشىلاردىڭ رەپەرتۋارىن بايىتۋعا ولشەۋسىز ۇلەس قوستى. مىسالى, كاسىبي كومپوزيتور ءماۋلىت راحىمباەۆتىڭ فورتەپيانو اسپابىنا ارنالعان «سكەرتسو» شىعارماسىن قادىر اعا دومبىراعا لايىقتاپ قايتا وڭدەپ, نوتاعا ءتۇسىردى. بۇل تۋىندى بۇگىندە كوپشىلىكتىڭ تاڭداۋلى شىعارمالارىنىڭ ءبىرى سانالادى. اسقار داناباەۆ ەكەۋمىز مۋزىكالىق ۋچيليششەنى بىتىرگەننەن كەيىن قۇرمانعازى اتىنداعى كونسەرۆاتورياعا وقۋعا باردىق. سوندا قادىر اعامىز دومبىراعا لايىقتاپ وڭدەگەن, فورماسى قىزىق, جانرى ويناقى «سكەرتسو»-نى ورىندادىق. ەمتيحان قابىلداپ وتىرعان ۇستازدار تاڭدانىپ, دومبىراعا جاڭاشا ستيلمەن جازىلعان, بۇرىن-سوڭدى ەستىلمەگەن اۋەنگە قىزىعا ەلىتتى.
ون جىلدان اسا كاسىپكەرلىكپەن اينالىسىپ, قالامىزداعى مادەني ءىس-شارالارعا قارجىلاي دەمەۋشىلىك جاساعانى ءوز الدىنا ءبىر بولەك اڭگىمە. بۇگىندە قالالىق تىلدەردى دامىتۋ جانە مادەنيەت باسقارماسى جانىنان قۇرىلعان ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى قىزمەتىن اتقارىپ ءجۇر. مۇنداي ۇيىم ازىرگە قازاقستاننىڭ ەشبىر وڭىرىندە جوق. بۇل قۇرمەت كەز كەلگەن ادامعا بۇيىرا بەرمەيتىنى ءمالىم. ويتكەنى قادىر اعا ءبىر باستاعان ءىسىن اياعىنا دەيىن جەتكىزگەنشە تىنىم تاپپايتىن ەڭبەكقور ءارى ءپرينتسيپشىل ادام. بىردە ۇستازعا: «اعا, ومىردە بىرەۋدەن قورىققان, بۇققان كەزىڭىز بولدى ما؟» دەپ سۇراق قويعانىمىزدا: «مەن ەشكىمنەن قورىقپايمىن. تەك تالانتسىزداردىڭ تالانتتىعا اقىل ايتقانىنان قورقامىن», دەگەنى. ايتا بەرسەك, ول كىسىنىڭ بۇل سەكىلدى ەل اۋزىندا جۇرگەن قاناتتى قاعيدالارى وتە كوپ. سونداي-اق ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ مۇشەلەرى دە تەگىن جاندار ەمەس, كىل سەن تۇر, مەن اتايىندار. كەزىندە قالالىق مادەنيەت باسقارماسىندا جۇمىس ىستەگەن كومپوزيتورلار, جازۋشىلار, اقىندار – ءبارى وسىندا.
ۇستازىمىزدىڭ شىعارماشىلىعىنا كەلسەك, ءان-كۇيلەرىنە قوسا قازاق حالىق اسپاپتارى وركەسترىنە ارناپ جازعان ءىرى كولەمدەگى پوەمالارى بار. «وتان تاڭى», «جانپيدا», «قاناتتى قازاقستان», «مەرەكەلىك كىرىسپە», قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىق مەرەيتويى قۇرمەتىنە جازعان «پوەماسى», 20 شاقتى كۇيلەرى, ەكى دومبىراعا ارنالعان (رەسپۋبليكامىزدا دومبىراعا ارنايى جازىلعان تۇڭعىش «جانر» دۋەت) «سايران» اتتى پەساسى, 50-گە تارتا اندەرى مەن سول سياقتى فلەيتا, گوبوي, كلارنەت, ترۋبا, فاگوت, كسيلافون, سكريپكا اسپاپتارىنا ارنالعان شىعارمالارى بارشىلىق. بۇگىندە قادىر اعامىزدىڭ 18 شىعارماسى جازىلعان ءۇنتاسپا قازاق راديوسىنىڭ «التىن قورىندا» ساقتاۋلى, ەفيردەن ءجيى بەرىلىپ تۇرادى. سونىمەن قوسا قازاق حالىق اسپاپتارىنا ارنالعان ءبىر تومدىق جيناعى 2013 جىلى «اتامۇرا», «سارىارقا» باسپاسىنان, ال ەكىنشى جيناعى 2017 جىلى «قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى ءىس باسقارماسىنىڭ» رمك باسپا-پوليگرافيالىق ورتالىعىنان جارىق كوردى. قاجىرلى دا جەمىستى ەڭبەكتەرى مەملەكەت تاراپىنان ەسكەرىلىپ, قازاقستاننىڭ «مادەنيەت قايراتكەرى», «قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى» اتاقتارىن يەلەندى.
«ادام ومىرگە قىزىعۋشىلىعى مەن شاتتىعىن جوعالتقاندا عانا قارتايادى» دەگەن ءسوز بار ەكەن. ءبىر عاجابى, قادىر اعانى ەشكىم سەكسەنگە تاياپ قالعان كىسى دەپ ايتپايدى. باياعى ءبىز وقىپ جۇرگەن كەزدەگىدەي, سول قالپى. تىڭ. شيراق. شاشىنا دەيىن قاپ-قارا. سوعان بايلانىستى بىردە اعادان: «جاسىڭىز نەشەدە؟» – دەپ سۇرادىم.
– مارقۇم انام: «1941 جىلى قار ەرىپ جاتقاندا تۋعانسىڭ. سوعان قاراعاندا ناۋرىز ايى بولۋى كەرەك», – دەپ وتىراتىن», – دەدى.
– شاشىڭىزدى اق شالماۋىنىڭ سىرى نەدە؟ – دەگەن سۇراعىما:
– اتام قازاق: «جىگىتتىڭ جاقسى بولماعى – ناعاشىدان...» دەگەن جوق پا؟ مەن دە ناعاشى جۇرتىما تارتقان بولۋىم كەرەك. شەشەم وتە ءوڭدى كىسى ەدى, ءوزى ءانشى, ءوزى اقىن بولاتىن ءارى ەمشىلىك, كورىپكەلدىك قاسيەتى بار ەدى. انام 80-گە تاقاپ ومىردەن وزدى. دۇنيەدە كورمەگەن قيىندىعى جوق, نەبىر ازاپتى اۋىر جىلداردىڭ كۇيزەلىسىن باستان كەشكەن تاعدىردىڭ ءبىرى. سوعان قاراماستان شاشىنا اق كىرمەگەن. نەتكەن سۇلۋ بولمىس! اسىل انامنىڭ رۋحىنا ارناپ «ساعىنىشىم سارقىلماس سەن عاناسىڭ» دەگەن ءان ء(سوزى جەرگىلىكتى اقىن قايرات سابىربايدىكى) جازدىم. پەرزەنتتىك پارىزىمدى وسىمەن وتەي الار ما ەكەم! شەشەمنىڭ اكەسى مۇقاعازى مەنىڭ كوز الدىمدا 75 جاسىندا ومىردەن وزعان. ول كەزدە مەن بالامىن. شاكى-بي – ناعاشى شەشەمنىڭ ارعى اتالارى. شاكى-بي ناعاشىم قۇنانباي قاجىمەن قاتار ءومىر سۇرگەن. ناعىز كورىپكەلدىڭ ءوزى بولعان ەكەن. قۇنانباي قاجى شاكى-ءبيدىڭ كورىپكەلدىگىن, سوزگە شەشەندىگىن باعالاپ, الدىن كەسىپ وتپەگەن كورىنەدى. ول تۋرالى قازاقستانعا بەلگىلى تاريحشى, ۇستاز قارپىق ەگىزباەۆ (قارپىقتىڭ بالاسى, مۇحتاربەك كارىموۆ بۇگىندە سەمەيدەگى شاكارىم اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ پروفەسسورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى) جازىپ كەتكەن, – دەدى.
سەرىك مالاەۆ,
قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى
سەمەي
