2000 جىلداردىڭ باسىندا بارلىق جەردەگىدەي التىن دالا اۋىلىنداعى الەۋمەتتىك نىساندار اۋكتسيون ارقىلى تيىن-تەبەنگە ساتىلدى. ول كەزدە تاماعىن زورعا تاۋىپ وتىرعان اۋىلداستاردا تيىن-تەبەننىڭ وزىنە قاۋقار جوق ەدى. اۋىلدىق وكرۋگتىڭ اكىمى ەندى جەر الىپ, ونى-مۇنى ەگىپ, تالاپتانىپ جۇرگەن الماس دوسكەەۆكە ء«بۇتىن بۇيىم بۇزىلماي-اق قويسىن, مۇمكىن پايداڭا اسىرارسىڭ» دەپ, كلۋبتى الۋدى ۇسىنادى. الماس تا «جارايدى, السام الايىن, مەنىڭ اۋىلدان كوشەتىن ويىم جوق, ءبىر تىرلىك جاسارمىز» دەپ كەلىسەدى دە, عيماراتتى جۇمىسسىز وتىرعان ايەلى جانات دوسكەەۆانىڭ اتىنا راسىمدەيدى. جاس وتباسى ونىڭ ءبىر بۇرىشىنان «ديانا» دەپ, دۇكەن اشادى. كاسىپكەرلىكتىڭ تالابىمەن سالىق تولەۋ ءۇشىن جانات دوسكەەۆانىڭ اتىنا جەكە كاسىپكەرلىك اشىپ, سالىعىن تولەدى. بىراق دۇكەننەن ولار پايدا كورە المادى, كوپ ۇزاماي جابۋعا تۋرا كەلدى. ونىڭ بىرنەشە سەبەبى بولدى. الدىمەن دۇكەن مەن مەكتەپتىڭ اراسى 100 مەترگە دە جەتپەيتىن ەدى. مۇنى ءتيىستى ورىندار ەسكەرتتى. ال اۋىل قوستاناي قالاسىنىڭ ىرگەسىندە, بار-جوعى 18 شاقىرىم جەر. اۋىل تۇرعىندارىنىڭ باسىم كوپشىلىگى جۇمىستى قالادان قاتىناپ ىستەگەننەن كەيىن, قايتاردا ازىق-ت ۇلىگىن الا كەلەدى. دۇكەنگە جۇرتتىڭ كىرىپ-شىعۋى سيرەك. ونىڭ ۇستىنە 2006 جىلى جانات ءوزىنىڭ ماماندىعى بويىنشا اۋىل مەكتەبىنە ورىس ءتىلىنىڭ مۇعالىمى بوپ ورنالاسادى. جەكە كاسىپكەرلىگىن دە جاۋىپ تاستايدى. سونىمەن مىنە, ون جىلدان اسا ۋاقىتتان بەرى كلۋب قاڭىراپ بوس تۇر. عيمارات 1975 جىلى قوجدان (كۇل مەن قۇمدى قوسىپ جاساعان قۇرىلىس ماتەريالى) سالىنعان, بۇزىپ الىپ, قۇرىلىس ماتەريالى رەتىندە پايدالانۋعا دا جارامايدى. ەڭ باستىسى, عيمارات مەكتەپتىڭ تۇبىندە تۇرعاندىقتان وعان نە جاسايمىن دەسە دە رۇقسات بەرىلمەيدى. سونىمەن ەسىگىندە قارا ق ۇلىپ ءىلۋلى تۇرعان عيماراتقا كىشكەنتاي اۋىلدا ەشكىم دە كىرمەيدى, تيمەيدى دە.
2018 جىلى 10 مامىر كۇنى مەكتەپكە قوستاناي اۋداندىق زنەرگەتيكا ورتالىعىنان, ياعني «ەپك-forfait» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگىنەن ەسەپتەۋ پريبورىن تەكسەرۋگە ماماندار سامات رايحانوۆ پەن ماقسات ورازباەۆ كەلەدى. ولار قاڭقيىپ تۇرعان كلۋبتىڭ دا ەسەپتەۋ قۇرالىنىڭ پلومباسىن اۋىستىراتىنىن ايتىپ, ونىڭ يەسىن شاقىرادى. جانات ساباقتا بولعاندىقتان, ونىڭ جولداسى الماس كەلەدى. ماقسات ورازباەۆ مەكتەپتە اينالشىقتاپ قالىپ قويادى دا, سامات رايحانوۆ الماسپەن بىرگە ەسكى كلۋبقا كىرەدى. ەكەۋى ەسەپتەۋ قۇرالىن قاراۋعا كەلىسىمەن سامات ورازباەۆ الماستى ارىپتەسى ماقساتتى شاقىرىپ كەلۋگە جۇمسايدى. اڭعال قازاق كەلگەن جىگىتتىڭ اكەسىندەي بولسا دا جۇگىرە جونەلەدى دە, مەكتەپتە قالعان ماقسات ورازباەۆتى ەرتىپ كەلەدى. ولار كەلگەندە سامات ەسەپتەگىشتىڭ سىرتىنداعى جاشىگىنىڭ ەكى پلومباسىن اۋىستىرىپ قويىپتى. ول الماسقا ءۇشىنشى پلومبانىڭ جوق ەكەنىن ايتادى. ونىڭ سوزىنە الماس بىردەن سەنبەيدى, جازعان اكتىسىنە كەلىسپەيدى. «شىراعىم-اۋ, بۇل كلۋبتىڭ ىشىنە تىشقان جورعالامايدى, كىلت مەنىڭ قالتامدا, ەشكىم كىرە المايدى. مەكتەپ كۇزەتشىسى وسى عيماراتقا دا قارايدى ءدال تۇبىندە تۇرعان سوڭ. ونى بىرەۋدىڭ الۋى مۇمكىن ەمەس, وسىدان ءۇش جىل بۇرىن اۋىستىرىلعان ەسەپتەگىش سول جاپ-جاڭا كۇيىنشە تۇر عوي؟» دەپ الماس ازار دا بەزەر بولادى. تەكسەرۋشى جىگىت: «اعاي كەلىسپەسەڭىز «كەلىسپەيمىن» دەپ, مىنا جەرگە قول قويىڭىز, سوسىن اۋداندىق ەنەرگەتيكا ورتالىعىنا بارىپ, تۇسىنىك جازىپ كەتەرسىز» دەيدى دە كەتىپ قالادى. ەرتەڭىنە دوسكەەۆ اۋدان ورتالىعىنداعى ەنەرگەتيكا ورتالىعىنا بارادى. ولار «سوڭعى ءۇش جىلعا ەسەپتەپ, سىزدەرگە ايىپپۇل سالامىز» دەيدى. ا.دوسكەەۆتەر وعان كەلىسپەيدى دە, وبلىستىق ەنەرگەتيكا ورتالىعىنا بارىپ, پلومبانىڭ بولعانىن, دۇكەننىڭ دە, جەكە كاسىپكەرلىكتىڭ دە الدەقاشان جابىلعانىن, عيماراتقا ەشكىمنىڭ كىرمەگەنىن, ەكى تەكسەرۋشىنىڭ كەلىپ, قالاي تەكسەرگەنىن ايتىپ, جاعدايدى تۇسىندىرەدى. ونداعى ماماندار ۇندەمەيدى, تەك «جارايدى, كەتە بەرىڭدەر» دەيدى. ءبارى دۇرىستالعان ەكەن دەپ, ەرلى-زايىپتى دوسكەەۆتەردىڭ كوڭىلى ورنىققانداي بولادى دا, كۇندەلىكتى قوڭىرتوبەل تىرشىلىگىن باستايدى.
بىراق «قىزىق» 11 ايدان كەيىن, ياعني 2019 جىلدىڭ 28 ناۋرىزىندا باستالادى. «قوستاناي ەنەرگەتيكا ورتالىعى» (كەتس) جشس الگى جاسالعان اكت بويىنشا ەلەكتر ەنەرگياسىن ارتىق پايدالاندى دەپ, 2 019 304 تەڭگە ايىپپۇلدى ءوندىرىپ الۋ ءۇشىن «جانات دوسكەەۆا» جەكە كاسىپكەرلىگىن مامانداندىرىلعان اۋدانارالىق ەكونوميكالىق سوتقا بەرەدى. سوت ءىستى ەلەكتر ەنەرگياسى ورتالىعىنىڭ پايداسىنا شەشەدى. دوسكەەۆتەر مۇنى تۇسىنە المايدى. ويتكەنى ولار بوس تۇرعان عيماراتتا ەشقانداي ەلەكتر ەنەرگياسىن پايدالانعان جوق. ىلۋدە ءبىر عيماراتقا كىرگەندە جارىقتى 5-10 مينۋت جاعادى دا, ءسوندىرىپ كەتەدى.
– ۇرلىق دەگەن ويىمىزعا دا كىرىپ شىقپايدى. ءتىپتى كىشكەنتاي عانا اۋىلدا ءبىر ادام دا ەلەكتر ەنەرگياسىن ۇرلامايدى. ۇيدە دە, سىرتتا دا ەسەپتەگىش تۇر, بىردەن بىلەدى. ەكىنشىدەن, پلومبا ەسەپتەگىشتى ساقتاپ تۇراتىن سىرتقى تەمىر جاشىگىنە قويىلعان, ەسەپتەگىشتىڭ ءوز پلومباسى ورنىندا. مەن عيماراتقا كىرگەن سايىن قارايمىن, پلومبالار ورنىندا تۇردى. وعان سىرتتان باسقا بىرەۋ تۇگەل, ءوز وتباسىمنان دا ەشكىم باس سۇقپايدى, ويتكەنى جۇمىس جوق, قاراپتان قاراپ نەگە كىرەدى؟ كىلت مەندە عانا بار. ۇشىنشىدەن سامات رايحانوۆ سوتتا بەرگەن جاۋابىندا ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ ۇرلانباعانىن, ول تەك پلومبانىڭ جوقتىعىنا عانا اكت جاساعانىن ايتتى, – دەيدى الماس دوسكەەۆ.
سوندا پلومبانىڭ ءتۇسىپ قالعانى ءۇشىن اۋىلداعىلارعا ميلليونداپ ايىپپۇل سالا بەرسە نە بولماق؟ ەلەكتر ەنەرگياسىن ۇنەمدەۋدىڭ كۇرەسى وسىلاي ما؟ سوتتا دوسكەەۆتەردى تاڭقالدىرعان تاعى ءبىر ءىس قارالعان. ءدال وسىنداي جاعدايمەن قوستاناي ەنەرگەتيكالىق ورتالىعى, ياعني «كەتس» جشس «اق بيداي-اگرو» جشس-نە دە ەلەكتر ەنەرگياسىن ارتىق پايدالاندىڭ دەپ 2 133 563 تەڭگە ايىپپۇل سالىپ, سوتقا بەرەدى. سوتتىڭ باستاپقى ساتىسى ءىستى تالاپكەردىڭ پايداسىنا شەشەدى. ال «اق بيداي-اگرو» جشس ءىستى اپەللياتسياعا بەرگەندە, وبلىستىق سوت ءبىرىنشى ساتىداعى سوتتىڭ 2018 جىلدىڭ 27 قاڭتارىندا شىعارعان شەشىمىن وزگەرتىپ, تۇتىنۋشى تالابىن قاناعاتتاندىرادى. اپەللياتسيالىق سوت شەشىمىمەن «اق بيداي-اگرو» ايىپپۇلدى تولەۋدەن باس تارتادى.
– اپەللياتسيالىق سوت ەنەرگەتيكا ءمينيسترىنىڭ 2015 جىلعى 20 ناۋرىزداعى №230 بۇيرىعىمەن بەكىتىلگەن ەلەكتر قوندىرعىلارى جابدىعى ەرەجەسىنىڭ 92-تارماعىنا سۇيەنەدى. وندا ءاربىر ورناتىلعان كوممەرتسيالىق ەسەپتەگىشتىڭ بەكىتىلگەن قوندىرعىسىنىڭ قاپتاماسىندا تەكسەرۋشىنىڭ سوققان بەلگىسى (كلەيموسى) بار پلومباسى بولۋى كەرەك, ال ەلەكتر ەسەپتەگىشتى قورعاپ تۇراتىن سىرتىنان قورشالعان قاقپاعىندا نەمەسە قوندىرعىسىندا ەلەكتر ەنەرگياسىن ساقتايتىن ۇيىمنىڭ پلومباسى بولۋى ءتيىس ەكەندىگى ايتىلعان. مىنە, ءبىزدىڭ عيماراتتا تۇرعان ەلەكتر ەسەپتەگىش تە ءدال وسىنداي. وندا ەلەكترەسەپتەگىشتىڭ وزىندەگى تەكسەرۋشىنىڭ بەلگىسى بار دەگەن پلومبا ءبۇتىن, ەلەكتر ەسەپتەگىش ءبۇتىن, تەكسەرۋشى ونىڭ سىرتىن قورشاعان تەمىر جاشىكتەگى پلومبانىڭ بىرەۋى جوق دەپ وتىر. بىراق وعان كەلىسپەيمىن, ول دا بار بولاتىن, اسپانعا ۇشقان جوق, – دەيدى الماس. سونىمەن قاتار جوعارىدا كورسەتىلگەن ەرەجە ەلەكتر ەسەپتەگىشتىڭ سىرتىنداعى قورعانىش مەتالل جاشىكتىڭ پلومباسى بولۋىن تالاپ ەتپەيدى. وندا پلومبانىڭ بولماۋى ەلەكتر ەنەرگياسىن پايدالانۋدىڭ ەرەجەسىن بۇزۋعا جاتپايدى.
راسىندا, ەكەۋى تىم ۇقساس ىسكە سوتتىڭ شەشىمىنىڭ ارقالاي بولۋىن قالاي تۇسىنۋگە بولادى؟ دوسكەەۆتەردىڭ ايتۋىنشا, تەكسەرۋشى سامات رايحانوۆ اكتىنى الماس دوسكەەۆتىڭ اتىنا جاساپ كەتكەن. ال عيمارات تا, جەكە كاسىپكەرلىك تە ايەلى جاناتتىڭ اتىندا. ولاردان ەشقانداي قۇجات سۇراماي بەلدەن باسقان. ەكىنشىدەن, اكەسىندەي ادامدى ارىپتەسىن شاقىرۋعا جۇمساپ جىبەرەدى دە, پلومبانى تەكسەرگەندە, اۋىستىرعاندا عيمارات يەسى, ءوزىنىڭ ارىپتەسى, ءتىپتى داۋلاسقان جاعدايدا كۋاسى دە بولمايدى. عيمارات ىشىندە تەكسەرۋشىنىڭ ءبىر ءوزى قالادى. نەگە؟ وسىنىڭ ءوزى تەكسەرۋشىنىڭ ارەكەتىنە كۇمان تۋعىزادى. ءححى عاسىردىڭ ارباسى ءبىراز جولدى ارتقا تاستاسا دا, قازەكەمنىڭ سول باياعى اڭعالدىعى, سەنگىشتىگى قالماعان. دوسكەەۆتەر تەكسەرۋشىگە كۇمانمەن قاراعانمەن, ونىڭ ىسىنە شاعىمدانۋدى ويلاماعان.
اۋىل ادامى ءۇشىن 2 ميلليون تەڭگە از ەمەس. ونىڭ ۇستىنە قاراپتان قاراپ, اۋادان قارماپ العانداي 2 ميلليوننان اسا تەڭگە ايىپپۇلدى موينىنا ءىلۋ دوسكەەۆتەردىڭ نامىسىن, ار-ۇجدانىن دا تاپتاعانداي بولدى. ولار سوتتىڭ جوعارى ساتىلارىنا ارىزدانىپ, ادىلدىك ىزدەدى. الايدا بارلىعىنان بەتى قايتتى.
– سوڭعى رەت 2019 جىلى 16 تامىز كۇنى 32 مىڭ تەڭگە مەملەكەتتىك باج سالىعىن تولەپ, اياعىمىزدان توزىپ, جوعارعى سوتقا ارىزىمدى اپارىپ بەردىك. جوعارى سوتتىڭ سۋدياسى گ.ج.مىرزەكە ارىزىمىزدى قابىلداپ الدى. ءبىزدىڭ ارىزىمىز سۋديا ن.ۋ.سيسەنوۆاعا بەرىلگەن ەكەن. سۋديا مىندەتتى تۇردە وسى ءىس بويىنشا قوستاناي وبلىسىنان ماتەريالدار سۇراتۋى كەرەك ەدى عوي. بىزگە سوتتاردىڭ الدىڭعى ساتىلارىنىڭ شەشىمىن كوشىرگەن, ولاردىڭ شەشىمى وزگەرتىلمەگەنى جونىندە حات عانا جىبەرگەن. ەگەر ءىسىمىز انىقتالماسا, تەكسەرىلمەسە, قارالماسا, ءبىز 32 مىڭ تەڭگە مەملەكەتتىك باج سالىعىن نە ءۇشىن تولەدىك؟ جوعارعى سوت مەنىڭ ازاماتتىق پروتسەسكە قاتىسۋشى رەتىندە پروتسەسسۋالدىق قۇقىمدى اياق استى ەتكەنى ەمەس پە بۇل؟ – دەيدى كۇيىنگەن جانات دوسكەەۆا. ايىپپۇلدىڭ ادىلەتسىز ەكەنىن انىقتايمىن دەپ جۇگىرىپ جۇرگەن اۋىل ادامدارىنىڭ تەسىك قالتاسىنان شىققان شىعىنى دا از ەمەس.
قىسقاسى, دوسكەەۆتەر ەلەكتر ەنەرگياسىن ۇرلاماعانىن, پلومبانى دا الىپ تاستاماعانىن دالەلدەۋ ءۇشىن سوت ساتىلارىن اداقتادى. وعان اۋىلداستارى دا كۋالىك ەتكەن, ءتىپتى سوتتا تەكسەرۋشى رايحانوۆتىڭ ءوزى دە ايتقان. اۋادان قارماپ الىنعان 2 ميلليوننان اسا تەڭگە ايىپپۇلدى نە ءۇشىن تولەيتىنىن ويلاعاندا اۋىل ادامىنىڭ ەڭسەسى الەۋمەتتىك قيىندىقتاردان بۇرىن ادىلەتسىزدىكتەن ەزىلەتىنىن دوسكەەۆتەر سەزىنىپ ءجۇر.
قوستاناي وبلىسى,
قوستاناي اۋدانى,
التىن دالا اۋىلى
