گيلگامەش – اككاد-شۋمەر ەپوسىنىڭ تۇركى الەمىمەن بايلانىسى

ال, ءوزى باۋىر باسىپ, ءومىر­دىڭ بولىنبەس ءبىر اتريبۋتىنا اي­نالعان سول تەاتردىڭ ءوزى كۇن­­­دە تاماشالاپ جۇرگەن ءدال وسىن­داي حالگە جەتۋى ءۇشىن سول تەاتر­دىڭ مىڭداعان جىلدىق قي­ىن دا قىستالاڭ جولدان وتۋىنە تۋ­را كەلگەنىن بىرەۋ ءبىلىپ, بىرەۋ بىل­مەيدى. وعان وي جىبەرىپ تە جاتپايدى.

ال, ونىڭ تاريحى بۇرالاڭدار مەن شىرعالاڭدارعا تولى.

ءبىز بۇگىنگى ماقالامىزدا تەا­تر دەگەن نە جانە ول قالاي پايدا بولدى, نەگە پايدا بولدى, قان­داي قاجەتتىلىكتەن پايدا بولدى, العاشقى تەاترلاردىڭ ءسوزىن كىم­­دەر جازدى؟ – مىنە, وسىلارعا شولۋ جاسايمىز.

قوزعايتىن تاقىرىبىمىز درا­­ماتۋرگيا بولعاندىقتان ءبىز ەڭ اۋەلى انتيكا داۋىرىندەگى شىعار­مالاردان باستاۋعا ءتيىسپىز. بىراق, دراماتۋرگيانىڭ اتاسى – ءسوز, اناسى – ادەبيەت بولسا, ءبىز ادامزات تاريحىندا ايرىقشا ورىن الا­تىن ۇلى شىعارمالاردىڭ ءبىرى, ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىن XXVI-XXVII عا­سىرلاردا پايدا بولعان ەڭ ال­عاشقى ادەبي شىعارما – قوس وزەن بويىندا ءومىر سۇر­گەن شۋ­مەرلەر جىرى – «گيل­گامەشتەن» باستاۋدى ءجون كوردىك. ارينە, ول درامالىق شىعارما ەمەس, ول – تاسقا ويىپ جازىلعان پوەما. ونىڭ وقيعاسى دراماتيزمگە وتە باي. ادام بالاسى قۇداي­­لاردىڭ ءتۇر-تۇرىنە قۇلاي سەنگەن, تابيعات قۇپيالارى مەن وزگەرىستەردى وزدەرىنىڭ ارالارىندا جۇرگەن قۇدايلاردىڭ قۇ­دىرەتى دەپ كامىل سەنەتىن زاماندا جازىلعاندىقتان بۇل جىردا دا ادامدار مەن قۇدايلار ارا­سىن­داعى سان الۋان قارىم-قاتى­ناستار مەن قاقتىعىستار ەرەكشە وقيعالارمەن باياندالادى.

اڭگىمەنى شۋمەرلەر جىرى «گيلگامەشتەن» باستاپ وتى­رۋىم­­نىڭ تاعى ءبىر سەبەبى – ونىڭ دالا مادەنيەتىمەن تىعىز بايلانىستى بولۋى جانە باستى كە­يىپ­­كەردىڭ ءبىرى – ەنكيدۋ مال با­عىپ جۇرگەن دالانىڭ ادامى بول­عاندىعى. بۇل جىرداعى كوپ­تەگەن ادام اتتارى كۇنى بۇگىن­گە دەيىن قازاق اراسىندا ءجيى كەز­دەسەدى.

عالىم-زەرتتەۋشىلەردىڭ ايتۋىنشا, اككاد-شۋمەر جىرىنداعى ميفولوگيالىق كەيىپكەر–گيل­گامەش ومىردە بولعان ادام. ونىڭ ومىردەگى ءپروتوتيپى ءبىزدىڭ ەرا­مىزعا دەيىنگى XXVII عاسىردىڭ ايا­عى مەن XXVI عاسىردىڭ باسىندا شۋمەرلەردىڭ ۋرۋك قالاسىنىڭ 1-ديناستياسىن باسقارعان ءامىرشى. اڭىز-اڭگىمەلەرگە قاراعاندا ول كوپتەگەن ۇلى ەرلىكتەر جاساپ, 126 جىل ءومىر ءسۇرىپتى. ول ولگەن سوڭ گيلگامەشتىڭ اتى قۇدايلارمەن تەڭەستىرىلەدى. گيلگامەشتىڭ جو­­­رىقتارى مەن عاجايىپ ەرلىك­تەرى جايلى ەپيكالىق ولەڭ-جىرلار كوپتەپ جازىلا باستادى. سولاردىڭ ىشىندە بىزگە جەتكەن تولىق نۇسقالاردىڭ ءبىرى – نينەۆي قالاسىنان تابىلعان وسى اڭىز-جىر. بۇل جىر ب.د. دەيىنگى 7-عاسىردا نينەۆي قالاسىنىڭ بيلەۋشىسى اششۋربانيپالدىڭ كىتاپحاناسىنا ارنالىپ سىنا جازۋمەن جازىلعان. وندا ءامىرشىنىڭ شەكتەن شىققان ەركىن ءومىرى, قا­ۋىپ-قاتەرلەرگە تولى ساپارلارى مەن باستان كەشكەن شىم-شى­تىرىق وقيعالارى سۋرەتتەلەدى.

وتكەن عاسىردا شەتەل عا­لىم­دارى (دجوردج سميت, لەو­نارد ۆۋللي, زەنون كوسيدوۆسكي) ەۆفرات پەن تيگر وزەنىنىڭ بويىن­دا ارحەولوگيالىق قازبا جۇ­مىستارىن جۇرگىزىپ, 19-20 مەتر تەرەڭدىكتە جاتقان ءبۇتىن ءبىر قا­لانىڭ ورنىن تاپتى. بۇل جا­ڭالىق بۇكىل الەمدى ءدۇر سىل­كىن­دىردى. وسى كەزگە دەيىن جەر بە­تىندەگى وركەنيەتتى حريستيان ءدى­نى­نىڭ پايدا بولۋىمەن بايلانىستىرىپ كەلگەن جۇرت مىنا­داي جاڭالىقتى ورە تۇرىپ قار­سى الدى. ادامزات وركەنيەتى «تاۋرات» پەن «ىنجىلدەن» باستاۋ الادى دەپ كەلگەن قاعيدانىڭ تاس-تالقانى شىقتى. ءتىپتى, سول ءىلىمنىڭ نەگىزى شايقالىپ قالدى. اككاد, نينەۆي مادەنيەتىنىڭ جو­­عارى ۇلگىدە بولعاندىعى, ونىڭ بارلىق قۇرىلىمدارى جە­­­­تىلگەن, گۇلدەنگەن مەملەكەت بولعاندىعى ايدان انىق دالەل­دەن­دى. ءارى بەرىدەن سوڭ, تاۋرات پەن ءىنجىلدىڭ بۇكىل يدەياسى مەن سيۋجەتى وسى شۋمەر ەلىندەگى ءىلىم-بىلىمنەن كوشىرىلىپ العاندىعى دا دالەلدەندى. ويتكەنى بابىل (ۆاۆيلون) قالاسىنداعى تۇتقىن ەۆرەيلەر قاماۋدان بوساپ ەلىنە ورالعاندا وسى تاۋرات پەن ءىنجىل­دىڭ يدەياسى مەن قاعيدالارىن قوسا الىپ كەلگەن دەگەن بولجام بار.             

شۋمەر حالقىنا جاساعان ورا­سان زور جاقسىلىقتارى مەن تاڭعاجايىپ ەرلىك ىستەرىمەن قاتار گيلگامەش شەكتەن شىققان سەزىم ەركىندىگىنە بەرىلگەن بيلەۋشى رەتىندە دە بەلگىلى بولىپتى. ول ۋرۋك قالاسىنداعى قالاعان ايەل­­دەرىن كەزەك-كەزەگىمەن سارا­يى­نا شاقىرتىپ الىپ, ولارمەن قالاۋىنشا ساۋىق-سايران قۇرۋدى ادەتكە اينالدىرادى. ءوز پاتشالارىنىڭ بۇل سياقتى زور­­لىعىنا كونە الماعان قالا تۇرعىندارى قۇدايلارعا ارىز ايتىپ, وزدەرىن مىنانداي تيراننان قۇتقارۋدى سۇراپ, الدەنەشە رەت ارىزدانادى. حالىقتىڭ مۇنداي نارازىلىعى ادام جاساۋشى قۇداي ارۋدىڭ قۇلاعىنا جەتەدى. اشۋ-ىزاعا مىنگەن قۇداي-انا بال­شىقتان جابايى ادام جاساپ, وعان ەنكيدۋ دەپ ات قويىپ, ەركىن دالاعا جىبەرەدى. ونىڭ ويىنشا, ەنكيدۋ گيلگامەشتى ءولتىرۋى ءتيىس.

ەنكيدۋ ەڭ دالادا ءومىر ءسۇرىپ, شوپپەن قورەكتەنەتىن ءارى اڭ, ءارى ادام كەيپىندە جايىلىپ جۇرە بەرەدى. ءوزىنىڭ ءاۋ باستا نە ءۇشىن جاراتىلعانىنان بەيحابار الىپ كۇش­تىڭ يەسى ەنكيدۋ وسىلايشا ءتۇز تا­عىلارىنىڭ بىرىنە اينالادى.

كۇندەردىڭ كۇنىندە, گيلگا­مەش ەلدى جالماپ جۇرگەن الىپ اجداھانى ءولتىرىپ, ۇيىنە ابدەن قالجىراپ كەلىپ قاتتى ۇيقىعا باتادى. ۇيىقتاپ جاتقان ول ەرەكشە ءتۇس كورەدى. تۇسىندە اسپاننان عاجايىپ ءبىر كيەلى تاس ءتۇسىپ, بۇكىل ۋرۋك حالقى وعان تابىنا باستايدى. گيلگامەشكە بۇل تاس قاتتى ۇناپ, ول تاستى ۇيىنە اكەپ, اناسىنا كورسەتەدى. بالاسىنىڭ ءتۇسىن قۇداي-انا نينسۋن جاقسىلىققا جورىپ: «جاقىندا سەن ەرەكشە دوس تابادى ەكەنسىڭ. ول ەكەۋىڭ تۋىسقانداي بىرگە جۇرەتىن بولا­سىڭدار» دەيدى.

ارادا بىرنەشە كۇن وتكەندە اڭشىلار گيلگامەشكە كەلىپ دالادا ادام پوشىمدى جابايى جانۋار پايدا بولعانىن, ول ءتۇز تاعىلارىن اڭشىلاردان قورعاپ, اڭ اۋلاۋعا كەسىرىن تيگىزىپ جۇر­گەنىن ايتادى. ونىڭ كوزىن قۇرت­پاسا بولمايدى دەگەندى ايتادى. گيلگامەش ونى قولعا ءتۇسىرۋدى ويلاپ, ول ءۇشىن وعان سىلقىم ءبىر سۇلۋ ايەلدى جىبەرەدى. ەنكيدۋ سىلقىم ايەلدىڭ ارباۋىنا وڭاي تۇسە سالادى. ايەل ونى ازعىرىپ, ۋرۋك قالاسىنا اكەلەدى. جابايى ادام قالاعا كەلىپ, ادامدار ءومى­رىن كورىپ, ادامدار جەيتىن اسپەن تاماقتانىپ, كەنەتتەن ادام كەي­پىنە تۇسەدى. سول كەزدە گيل­گامەش ءوزىنىڭ قارسىلاسىمەن كەزدەسىپ, ەكەۋى ايقاسقا تۇسەدى. ولار ۇزاق الىسادى. ەكى الىپ ءبىرىن-ءبىرى جەڭە المايدى. ەكەۋىنىڭ دە كۇشى تەڭ ەكەن. سونان سوڭ گيل­گامەش پەن ەنكيدۋ دوستاسىپ, گيلگامەش ونى اناسىنا ەرتىپ كەلەدى. اناسى نينسۋن ەكەۋىن دە بالام دەپ سانايتىنىن ايتادى.

گيلگامەش پەن ەنكيدۋ تا­لاي-تالاي ەرلىكتەردى بىرگە جاساپ, ەلگە قاۋىپ ءتوندىرىپ جۇر­گەن قۇبىجىقتاردى بىرگە جەڭىپ, ۋرۋك حال­قىنىڭ زور سۇيىسپەن­شى­لىگىنە بولەنەدى. ولار تاۋ شىر­شالارىنىڭ جەمىسىن جان ادامعا تاتىرماي قورعاپ جۇرگەن سۇراپىل اجداھا حۋمبابانى, ونان سوڭ ماڭىنا جان جولاتپاس الىپ وگىزدى ولتىرەدى.

اككاد-شۋمەر ەپوسى «گيل­گامەش» پوەما-داستان تۇرىندە جازىلعانىمەن ونىڭ وقيعاسى دراماتيزمگە وتە باي. ەجەلگى گرەكيا مەن اككاد-شۋمەر مي­فو­ل­وگياسىندا ءومىردىڭ ءاربىر سالاسىنىڭ ءبىر-ءبىر قۇدايلارى بولدى: كۇن قۇدايى, تەڭىز قۇ­دايى, داۋىل قۇدايى, ماحاببات قۇدايى, وسىمدىك پەن جان-جانۋارلار قۇدايى. كىشى قۇداي­لار مەن ۇلكەن قۇدايلار, قۇ­دايلاردىڭ كۇدايى – زەۆس بول­عانى تاعى بەلگىلى. ءدال وسى گيل­گامەش ءومىر سۇرگەن زاماندا اككاد-شۋمەر اڭىزى بويىنشا يشتار قۇداي-ايەل دە امىرلىك ەتكەن. ول گيلگامەش زامانىندا ءومىر سۇرگەنمەن, ول تۋرالى بولەك اڭىز بار. سولاي بولا تۇرسا دا, يشتار وسى گيلگامەش تۋرالى ەپوستاعى وقيعاعا دا ارالاسقانىن كورەمىز.

يشتار – ميفولوگيا بويىنشا ەڭ باستى ايەل تاڭىرلىگىنىڭ, سونىمەن بىرگە جەر بەتىندەگى جەمىس-جيدەك پەن ەگىستىك اتاۋلى­نىڭ جانە ماحاببات پەن ءتان قۇشتارلىعىنىڭ قۇدايى بولعان. ول ماحابباتتاعى ەركىندىكتى قولدادى. مىنە, سول يشتار كەنەتتەن گيلگامەشكە ىنتىقتىعىن بىلدىرەدى. بىراق, گيلگامەش ونىڭ اشىق ماحابباتىنان باس تارتادى.

يشتار گيلگامەشكە وشىگىپ, ونى ءولتىرۋ ءۇشىن دۇلەي كۇشتىڭ يەسى حۋمبابانى جىبەرگەن بولاتىن. سول حۋمبابانى گيلگامەش پەن ەنكيدۋدىڭ ولتىرگەنى بەلگىلى. بۇل وقيعادان سوڭ قۇدايلاردىڭ ءبارى بىرىگىپ, ەنكيدۋدى ولتىرۋگە شەشىم قابىلدايدى. ەنكيدۋ كۇتپەگەن جەردەن ءولىم قۇشادى. مۇنداي ءولىمنىڭ قايعىسى گيل­گامەشتى قاتتى قايعىرتادى. ول قايعىدان قان جۇتىپ, دالا كە­زىپ, تاۋ-تاستى ارالاپ, جانىنا جۇبانىش ىزدەپ كەتەدى.

وسىنداي سەرگەلدەڭنىڭ كەزىن­دە ول ءوزىنىڭ دە ماڭگىلىك ەمەس, اقىرى ءبىر كۇنى ولەتىنى جايلى وي­عا شومادى. ادامدار نەگە ولەدى, قۇدايلار نەگە ماڭگىلىك دەگەن سۇراققا جاۋاپ ىزدەۋمەن بولادى. ءسويتىپ ءجۇرىپ, كۇن قۇدايى شاماشانىڭ جەراستى جولىنا ءتۇسىپ, تالاي تاۋلاردان ءوتىپ, كەنەتتەن عاجايىپ ءبىر باققا كەزىگەدى. بىراق ول باقتا قالماي, ءولىم دارياسىنان ءجۇزىپ ءوتىپ, ءبىر ارالعا جەتىپ جاعاعا شىعادى. بۇل ارالدا ماڭگى ءومىر سۇرۋگە يە بولعان ۋتناپيشتي عانا تۇرىپ جاتىر ەكەن.

گيلگامەش ونىمەن جولىعىپ, ماڭگى ءومىر ءسۇرۋدىڭ سىرىن ايتىپ بەرۋىن سۇرايدى جانە ونىڭ ماڭگى ءومىر سۇرۋگە قالاي يە بولعانىن ايتىپ بەرۋىن وتىنەدى. ۋتناپيشتي ماڭگى ولمەۋشىلىكتى جاھاندىق توپان سۋدان كەيىن العانىن, ونى قۇدايلار جالعىز وزىنە عانا سىيلاعانىن ايتادى. قوشتاساردا ۋتناپيشتي گيلگامەشكە ماڭگى جاستىقتىڭ گ ۇلىن ۇسىنادى. بىراق, ول بۇل گۇلدىڭ قاسيەتىن پايدالانا المايدى, ونىڭ قولىنداعى گۇلدى جىلان ۇرلاپ الادى, ال, جىلان بولسا سول ساتتە ەسكى تەرىسىن سىپى­رىپ تاستاپ, جاپ-جاس قالپىنا قايتا تۇسەدى.

ەشنارسەگە قول جەتكىزە الما­عان گيلگامەش سالى سۋعا كەتىپ, ءوزىنىڭ تۋعان قالاسى ۋرۋكقا قۇر قول قايتىپ كەلەدى.

پوەمانىڭ باستى يدەياسى – ادام قۇدايمەن ەشقاشان تەڭە­سە المايدى. ادام ءوزىنىڭ ءورشىل ەڭ­بەگىمەن, اقىل-ويىنىڭ ۇلى­لىعىمەن عانا ماڭگى ءومىر سۇرەدى.

گيلگامەش پوەماسىنىڭ ماڭ­گىلىك ءومىر تۋرالى يدەياسى ولىم­­نەن قاشقان قورقىت اتا يدەيا­­سىمەن قاتارلاسىپ جاتقانى دا كوڭىل اۋدارارلىق يدەيا. «گيل­گامەشتەگى» جىلان ولىمنەن قا­شىپ, دارياعا كىلەم توسەپ وتىرعان قورقىتتا دا بار. تاماق اكەپ جۇرگەن قارىنداسىنىڭ دور­با­­سىنا جاسىرىن كىرىپ, ول اقى­رىندا قورقىتتى شاعىپ ولتىرەدى.

 تىلدىك ۇقساستىقتار

شۋمەرشە قازاقشا

جىردا قازاق تىلىنە ۇقساس باسقا دا سوزدەر كوپتەپ كەز­دەسەد­ى. دەمەك, پوەماداعى تىلدىك ۇقساس­تىقتار مەن سالت-ءداستۇر كورىنىس­تەرى – ەجەلگى شۋمەرلەردىڭ تۇركى الەمىمەن بايلانىستى بولعانىن دالەلدەي تۇسەدى.

تەك جاۋىن-شاشىن مەن تابي­عات وزگەرىستەرىنىڭ عانا قۇدايى ەمەس, ەركىن ماحاببات پەن اشىق سەزىمنىڭ جاقتاۋشىسى يشتار مەن گيلگامەش اراسىنداعى قارىم-قاتىناستاردان تۇراتىن قاقتىعىستار مەن قىزعانىش, وش­پەندىلىك, كەك سياقتى وقيعا جۇيەسى ءوز الدىنا ءبىر حيكايا. ول جونىندە جۋىق ارادا پەسا جازۋعا كىرىسۋ جوسپاردا تۇر.

ولىلەر الەمى مەن تىرىلەر الەمىن جالعايتىن وقيعالار اڭىز بولسا دا تىرشىلىك تىلسىمىن بى­لۋگە قۇشتارلىعى ارتىپ كەلە جاتقان بۇگىنگى ادامدار ءۇشىن ول دا ءبىر عاجاپ دۇنيە.

دۋلات يسابەكوۆ,

جازۋشى-دراماتۋرگ, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى