قوعام • 08 قاراشا، 2019

ەت تۇسكە كىرمەسىن دەسەك...

70 رەتكورسەتىلدى

پاۆلودار وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ ەكسپورتتى جانە يمپورتتى ۇيىمداستىرۋ ءبولىمىنىڭ مالىمەتىنشە، جىل باسىنان بەرى وبلىستان 942،9 توننا ەت جانە ەت ونىمدەرى سىرتقى نارىققا جونەلتىلگەن. رەسەي نەگىزىنەن شوشقا ەتىن، ال وزبەكستان سيىر ەتىن، ءتىپتى مالدى تىرىلەي ساتىپ الۋدا. جىلقى ەتى عانا وزىمىزدە قالادى ەكەن.

كەيبىر اگرارلىق سالا مامان­دا­رىنىڭ پىكىرىنشە، ەت ەكسپور­تىنىڭ كولەمىن شەكتەۋ كەرەك. ەتتى كوپ تۇتىناتىن ەل رەتىندە ونىڭ باسىم بولىگىن وزى­مىزدە قال­دىرعان دۇرىس. سول كەزدە عانا ەلدەگى ەت پەن ەت ونىمدەرى كوبەيەدى، باعا دا تۇراقتالادى. الايدا وعان قارسى پىكىر ءبىلدىرىپ جۇرگەن ساراپشىلار دا بار. ماسەلەن، ەكونوميست عالىم حا­يىروللا احامبەتوۆ:

– جوق، ەكسپورتتى شەكتەۋ دەگەن دۇرىس ەمەس. ەكسپورتتى دامى­تۋ كەرەك. بۇل ءبىزدىڭ ەكونو­ميكاعا كەرەك، سالىق كوبەيەدى، شارۋالاردىڭ تابىسى ارتادى. ارينە سىرتقا ءونىم ساتۋدىڭ سالقىنى ىشكى نارىققا تيمەۋى ءتيىس، – دەيدى.

وبلىستىق اۋىل شارۋا­شى­لىعى باسقارماسىنىڭ مالىمە­تىنشە، وبلىستا ەت ءوندىرۋ كولەمى ۇلعايىپ كەلەدى. وتكەن جىلدىڭ العاشقى 8 ايىندا وبلىس اۋماعىندا 54،2 مىڭ توننا ەت ءوندىرىلدى. بيىل جىل باسىنان بەرى 55،9 مىڭ توننا ەت ساۋدا ورىندارىنا جىبەرىلگەن. ونىڭ 26،6 مىڭ تونناسى – سيىر ەتى، 9،3 مىڭ تونناسى – جىلقى ەتى، 5،7 مىڭ تونناسى – قوي ەتى، 0،7 مىڭ تونناسى – قوزى ەتى، 3،9 مىڭ تونناسى – قۇس ەتى.

باسقارمانىڭ ەكسپورتتى جا­نە يمپورتتى ۇيىمداستىرۋ ءبولى­مىنىڭ حابارلاۋىنشا، شار­باق­تى اۋدانى «اباي» شارۋا قو­جالىعى، جەلەزين اۋدانىنداعى «پاحار» جشس سيىر ەتىن سىرتقى نارىققا ەڭ كوپ جىبەرەتىن شارۋاشىلىقتار قاتارىندا.

مال شارۋاشىلىعىن دامى­تۋعا باعىتتالعان مەم­لە­كەت­تىك باع­دارلامالاردا كورسەتىلگەن ء«ىرى قارانى تەك شەتەلدەن ساتىپ الۋ قاجەت» دەگەن تالاپقا اتال­عان شارۋاشىلىقتار كەلىس­پەيدى. سەبەبى شاعىن شارۋا­شى­لىق­تارعا شەتەلدەن مال تاسىمال­داۋ قيىنعا تۇسەدى. ودان دا ءوز ەلى­مىزدەگى اسىل تۇقىمدى مال باسىن كوبەيتىپ وتىرعان ءىرى شارۋا­شى­لىقتاردان ساتىپ العان الدەقايدا ىڭعايلى.

 – مال شارۋاشىلىعىن دامى­تۋعا باعىتتالعان مەملەكەتتىك باع­دارلامانىڭ تالابى بويىنشا ءىرى قارا شەتەلدەن ساتىپ الىنۋى ءتيىس. سەبەبى ەلىمىزدەگى اسىل تۇقىمدى انالىق مال باسىنىڭ سانىن ارتتىرۋ قاجەت. بىزگە مال شا­رۋاشىلىعى ونىمدەرىنىڭ ەكسپورت­تىق الەۋەتىن جاقسارتۋ كەرەك، – دەيدى اۋىل شارۋاشىلىعى باسقار­ماسىنىڭ مامانى م.اپسا­لىقوۆ. وسىندايدا بۇرىن­عى اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيس­ترى، قازىر س.سەيفۋللين اتىن­داعى اگروتەحنيكالىق ۋنيۆەر­سي­تەتتىڭ رەكتورى بولىپ قىزمەت ات­قاراتىن اقىلبەك كۇرىشباەۆتىڭ شەتەلدەن جۇيەسىز مال اكەلۋدى توقتاتۋ قاجەت دەگەنى ەسكە تۇسەدى.

مال شارۋاشىلىعىنىڭ ەكسپورتتىق الەۋەتىن دامىتۋدىڭ نەگىزگى العىشارتىنىڭ ءبىرى – ون­دىرىستىك بورداقىلاۋ الاڭ­دارىن قۇرۋ. بۇگىندە وبلىستا جالپى قۋاتى 13،4 مىڭ باس مالعا شاقتالعان بارلىعى 10 بورداقىلاۋ الاڭى بار. وڭىردە 524،2 مىڭ باس ءىرى قارا، 636،4 مىڭ قوي، 86،9 مىڭ ەشكى، 185،6 مىڭ جىلقى، 1 ملن 781 مىڭ قۇس وسىرىلەدى. مەملەكەت كومەگىن الىپ مىڭعىرتىپ مال باعىپ وتىرعان ازاماتتار جەتەرلىك. ماسەلەن، ەكىباستۇزدىق مانات العامباروۆتىڭ «تابىس» اتتى شارۋا قوجالىعىندا 2500 باس سيىر، 1500 جىلقى بار.

اۋىل شارۋاشىلىعىن قارجىلاي قولداۋ قورىنىڭ وبلىستىق فيليالىنىڭ ديرەكتورى سايرا ىقىلاسوۆانىڭ ايتۋىنشا، بيىل وبلىس تۇرعىندارىنا مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىسۋعا نيەت بىلدىرگەندەر ءۇشىن 1،6 ملرد تەڭگە كولەمىندە قارجى بەرىلەدى. ونىڭ 700 ملن تەڭگەسى «ناتيجەلى جۇمىسپەن قامتۋ باعدارلاماسى» اياسىندا بەرىلۋگە ءتيىس. وسى باعدارلاما اياسىندا ءىس باستاعان تەرەڭكولدىك ەلامان سۇرىمبەتوۆ تا جەكە شارۋاشىلىق قۇرىپ، قوي، جىلقى، سيىر وسىرۋدە.

ەت ەكسپورتى ىشكى نارىققا زيانىن تيگىزبەس ءۇشىن شارۋا قوجالىقتارىنا بەلگىلى ءبىر مولشەردە كۆوتا ەنگىزىلسە دەگەن ۇسىنىستاردىڭ ايتىلۋى دا بەكەر ەمەس. ءيا، ءوزىمىز كۇندەلىكتى ساۋدا ورىندارىنان كورىپ جۇرگەنىمىزدەي، قازىر ەت قىمبات. سيىر ەتىنىڭ كيلوسى –1600-2000 تەڭگە ارالىعىندا، جىلقى ەتى جازدا 1700-2200 تەڭگەگە جەتىپ قالدى. ەت ساتىپ تۇراتىن قىز-كەلىنشەكتەر «ەت قىمبات بولسا، وعان ءبىزدىڭ قاتىسىمىز جوق، بارلىعى دەلدالدارعا بايلانىستى. ولار جەتكىزگەن ەتتىڭ باعاسىنا ارينە ۇستەمەاقى قوسامىز»، دەيدى. اۋىلداردى ارالاپ، ەت ساتىپ الىپ، قالاداعى بازارلارعا وتكىزۋمەن اينالىساتىندار بار.

– قازىر اۋىلدا مال ۇستايتىندار ازايىپ بارادى. ساتىلاتىن مال كوپ بولسا، ەتتىڭ باعاسى تومەن، تۇراقتى بولار ەدى، – دەيدى وسىنداي «كاسىپ» يەلەرىنىڭ ءبىرى ماقسۇتحان بەردىبەك.

ال اۋىلداعىلار جەم-ءشوپ تە، مالدىڭ قيىن شىعارۋ دا، ونى تابىنعا قوسۋ دا اقشا تۇراتىنىن ايتادى. قىس كەزىندە 1 تىركەمە ءشوپ – 20 مىڭ تەڭگەگە، 1 قاپ كەبەك 3 مىڭ تەڭگەگە ساتىلادى. ءار ءۇيدىڭ ازىن-اۋلاق مالىن قىستان شىعارۋعا ورتا ەسەپپەن 230-250 مىڭ تەڭگەدەي قاجەت. ەسەپتەپ كەلگەندە ساتاتىن مال ەتىنىڭ ءبىر كيلوسى 1300-1500 تەڭگە بولاتىنى سودان.

وسى جەردە اۋىلدىقتار ايتقان تاعى ءبىر ماسەلە – جايىلىمداردىڭ ازايعانى. جايىلىمدىق جەرلەردى كاسىپكەرلەر ساتىپ العان. وبلىس ورتالىعىنا جاقىن اۋىلدار سۋارمالى القاپتاردىڭ قورشاۋىندا قالعان. اۋدان اكىمدىكتەرى الىس بولسا دا اۋىل مالدارىن كوكتەم مەن جازدا جايلاۋعا جىبەرۋدى ۇسىنۋدا. پاۆلودار اۋدانىندا 40 مىڭ باس ءىرى قارا بار. اۋدانعا قاراستى كەڭەس، يامىشەۆ سياقتى اۋىلداردىڭ حالقى جالپى العاندا 3500 ءىرى قارا، 4 مىڭ قوي، 2 مىڭعا جۋىق جىلقى ۇستايدى. اۋىلداعى 850 گەكتار جايىلىمدىق جەردىڭ مۇنشا مالدىڭ جايىلۋىنا جەتپەيتىنى دە انىق.

ەكونوميست حايىروللا احامبەتوۆتىڭ پىكىرىنشە، ەت باعاسىنا مەملەكەتتىك رەتتەۋدى ەنگىزۋدى قايتا قاراۋ كەرەك. باعا اكىمدىك تاراپىنان قاتاڭ باقىلانۋعا ءتيىس. ءبىر قىزىعى، سيىردىڭ سۇيەكتى جاۋىرىن، ءتوس بولىگى سياقتى مۇشەلەرى الەۋمەتتىك ماڭىزى بار 19 ازىق-ت ۇلىكتىڭ تىزىمىنە ەنگەن. سوندىقتان مەملەكەتتىك مەكەمەلەر ەتتىڭ وسى بولىكتەرىنىڭ عانا باعاسىن باقىلاي الادى ەكەن.

– ساۋدا ورىندارىنداعى باعانى، ياعني الەۋمەتتىك ەمەس دۇكەندەردەگى باعانى باقىلاۋعا قۇزىرەتىمىز جوق. سيىردىڭ وزگە مۇشەلەرىنىڭ، قوي، جىلقى ەتىنىڭ دە قانشاعا ساتىلاتىنىن رەتتەي المايمىز، كاسىپكەر ءوزى بەلگىلەيدى، – دەيدى وبلىستىق كاسىپكەرلىك جانە ساۋدا باسقارماسى ساۋدا ءبولىمىنىڭ مامانى كارىمجان بايسارى.

حايىروللا احامبەتوۆ بولسا ەتتىڭ قىمباتتاۋىنا ەكسپورتتىڭ ەش قاتىسى جوق دەپ سانايدى.

– ارينە، بازارداعى، دۇكەندەردەگى ەت ساتۋشىلارعا «ەتتىڭ بارلىعى سىرتقا كەتىپ جاتىر، وزىمىزگە جەتپەيدى، قىمباتقا ساتۋعا ءماجبۇرمىز» دەپ اقتالعان وڭاي. وزگە ەلگە ەت تاسىمالداۋ دا، وزگە ەلدەن مال اكەلۋ دە وڭاي ەمەس. بۇل ءۇشىن تاۋارلىق پارتيا، كونتەينەر، سالقىنداتقىش كەرەك. بۇعان ءبىزدىڭ ەلدەگى ۇزاققا سوزىلاتىن قۇجات دايىنداۋ جۇمىسىن قوسىڭىز. سوندىقتان ەتتىڭ بارلىعى شەتەلگە كەتىپ، سونىڭ سالدارىنان باعا قىمباتتايدى دەۋگە دە بولماس.

قالاي دەسەك تە، مال ءونىمى وزىمىزگە دە جەتپەي جاتقانى شىندىق. ەت ەكسپورتىن ۇلعايتۋدى ويلاپ، كورسەتكىش قۋالاپ كەتۋگە بولمايدى. بيىل اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى ءىرى قارانى، قويدى تىرىدەي شەتەلگە ساتۋعا تىيىم سالعانى قۋانتادى. بالكىم بۇل جاڭالىق ىشكى نارىقتى ەتپەن قامتۋعا، باعانى تۇراقتاندىرۋعا ءسال دە بولسا سەپتىگىن تيگىزەتىن شىعار.

پاۆلودار وبلىسى

 

 

 

 

 

سوڭعى جاڭالىقتار

قارجى حالىققا باعىتتالادى

ۇكىمەت • بۇگىن، 07:53

قۇپتارلىق قادام

پارلامەنت • بۇگىن، 07:47

مەشىتتە بەتپەردە تسەحى اشىلدى

ايماقتار • بۇگىن، 07:35

ەلگە پايداسى تيگەن ادام جاقسى

پارلامەنت • بۇگىن، 07:30

اۋدان ءومىرىنىڭ ايناسى

ايماقتار • بۇگىن، 07:27

ارمان الاسارماسىن

رۋحانيات • بۇگىن، 07:22

ديقان ديزەلدى تومەن باعاعا الادى

ەكونوميكا • بۇگىن، 07:11

كوروناۆيرۋسسىز قوستاناي

ايماقتار • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار