س.سەيفۋللين بي-شەشەندەردى «زاڭ ەرەجەلەرىن جۇرتقا جۇيەلى قىلىپ جاقسىلاپ ايتا بىلەتىن», «تۇرمىس تاجىريبەسىنەن ەكشەلگەن ەرەجە, زاڭ بولىپ شىققان قورىتىندىلاردى بيلەر ايىرىم-ايىرىم قىلىپ, جيناقتى, كوركەم سوزبەن جاتقا الۋعا جەڭىل, ايتۋعا وڭاي, ىڭعايلى ەتىپ ۇيقاستىرىپ, ۇيلەستىرىپ شىعاراتىن» قابىلەت يەسى دەپ سانايدى.
بيلەر بۇرىنعىنىڭ «ەكشەڭدى, ءتۇيىندى, قورىتىندى تاجىريبە سوزدەرىن زەرتتەپ, «ەسكى ءسوز» بىلەتىن ادامداردىڭ سوزدەرىن كوپ تىڭداپ, سولاردى جادىنا توقيتىن», «ۇلگى», «ونەگە», «ناقىل», «زاڭ», «ەرەجە» سوزدەرىن ادەمىلەپ ايتاتىن», ايتۋلى تۇلعا, بۇعان قوسا, ول ءارى باتىر, ءارى ءانشى-اقىن, جىرشى, سىنشى, ساۋەگەي, شەجىرەشى, عۇلاما, ءبىر سوزبەن ايتقاندا, امبەباپ دارىن ەكەندىگىن ەسكەرتەدى.
قازاق كوشىنىڭ باستاۋشىسى, حالىقتىڭ قورعاۋشىسى «بيلەر – سالت زاڭىن بۇقارا بىلاي تۇرسىن, حاندارعا دا, بايلارعا دا, باتىرلارعا دا بۇزدىرماۋعا تىرىسقان», ءتىپتى ء«تىلىن الماعان حانداردى, ءبىر كەزدە, تاقتارىنان قۋىرشاقشا الىپ تاستاپ تا وتىرعاندىعىن» دالەلدەپ جازادى. بۇل ورايدا س.سەيفۋللين «توقتامىس حاندى وردادان قۋالاعان ەدىگە بي, شاعاتاي ۇلىسىنداعى حانداردى قۋىرشاقشا ۇستاعان اقساق تەمىر ءبيدى» مىسالعا كەلتىرەدى.
س.سەيفۋللين بيلەر مەن شەشەندەردىڭ كورەگەندىك, كوسەمدىك قاسيەتتەرىن ءجىتى تانىعانىن ءارى زامانىنىڭ سوققان جەلىن دۇرىس اڭعارعانىن, رەسەيدىڭ وتارلاۋ ساياساتىنىڭ ىزعار-ىقپالىن, «جات ەلدىڭ» شەڭگەلىنە, قۇرساۋىنا تۇسە باستاعانىن بىلگىرلىكپەن باياندايدى.
وقۋ قۇرالىنىڭ كىرىسپەسىندە «ۇلت ساناسىنىڭ ۇلى كۇزەتشىسى, ۇلى ۇگىتشىسى بيلەر بولعان سياقتى» دەپ جازادى.
بي-شەشەندەر – رۋحاني كوشباسشىلار, شىعارماشىلىق قابىلەتتىڭ يەلەرى, حالىقتىڭ تاريحي تاعدىرىن تەرەڭ تولعايتىن زەردەلى دە زەرگەر ويدىڭ وكىلدەرى. سوندىقتان دا «ەلدىڭ ەسكى, تاجىريبە قورىتىندىسى, زاڭ, جول-جوبا, سالت ەرەجەلەرىنىڭ ەكشەڭدى جيناعى تاجىريبەلى ادامداردىڭ جادىندا» ساقتالعان. بۇرىنعى وتكەن حالىق دانالارىنىڭ اسىل وي-پىكىرلەرىنە قاناتتى, اقىل-ناقىل سوزدەرىنە ىزەت-قۇرمەت ەرەكشە. ادەبيەت تاريحشىسى س.سەيفۋللين كورسەتكەنىندەي, «ەلدىڭ ەسكىلىكتەن ەكشەلەنىپ كەلە جاتقان جول-جوبا, سالت, ءداستۇر, زاڭ ەرەجەلەرىنىڭ ەكشەڭدى جيناقتارىن, بۇرىنعىلاردىڭ شەجىرەسىن, ونەگەلى, ۇلگىلى سوزدەرىن جادىندا كوپ توقىپ, جاتقا ايتۋعا ۇستارعان, بيلىگى جۇرگەن رۋ باسىلاردان كوسەم شىققان وزدەرى دە تۇرمىستان تۋعان قورىتىندى سوزدەردى ادەمىلەپ, جۇپتاپ, ۇيقاستىرىپ ايتا الاتىنداي شەشەندەر – بي اتانعان» دەيدى.
ۇلتىمىزدىڭ دانالىق, سۇلۋلىق, الەمى – بي-شەشەندەردىڭ قوعامدىق-فيلوسوفيالىق وي-پىكىرلەرى ەكەندىگىن سۇڭعىلا ساكەن سەزىمتالدىقپەن قابىلداپ تۇسىنگەن.
تاريحي ءبىلىم-بىلىگى كەمەل س.سەيفۋللين بي-شەشەندەردىڭ قوعام دامۋىنداعى تاريحي قىزمەتىنە, ۇلتتىق يدەولوگيانىڭ جالىندى ناسيحاتشىسى بولعانىنا جان-جاقتى باعا بەرگەن: «بيلەر, شەشەندەر سول ەسكىلىكتەگى باتىرلار, حاندار, بيلەر, بايلار تابىنىڭ ۇستەمدىك قىلعان تۇرمىستىڭ زاڭ ەرەجەلەرىنە, سالت-ساناسىنا كۇزەت بولعان. ول تۇرمىستىڭ شىرقى, قايماعى بۇزىلماۋىنا كۇش سالعان. بۇرىنعىلاردىڭ ەرەجەلى, ونەگەلى سوزدەرىنە جەتىك شەشەن-بيلەردىڭ وزدەرى دە سول ءوز زامانىنىڭ تاجىريبەسىنە كەرەكتى, ءوز تابىنىڭ ۇستەمدىگى جۇرگەن زامانىنىڭ قالپى بۇزىلماۋىنا كەرەكتى سوزدەردى ىقشامداپ, ادەمىلەپ ۇيقاستىرىپ, جۇپتاپ, ءبىرىن زاڭ قىلىپ, ءبىرىن «ۇلگىلى-ونەگەلى ءسوز» قىلىپ شىعارىپ وتىرعان. تەگىندە, ولار «زامانىنىڭ قالپىن, شىرقىن بۇزدىرماۋعا, ادەمىلەپ «ونەگە» قىلىپ شىعارعان سوزدەرىن بيلەر رۋعا دا, ۇلكەنگە, كىشىگە, ايەلگە, ەركەككە ۇلگى ءتارىزدى قىلىپ الدارىنا ۇسىناتىن بولعان».
«حاندى تاققا وتىرعىزۋشى – باتىرلار, بيلەر, مولدالار, بايلار بولعان», «حانداردىڭ دا, باتىرلاردىڭ دا, بايلاردىڭ دا اقىلگويلەرى – بيلەر بولعان», «ادىلدىك كۇزەتشىسى بولعان» – دەگەن تۇجىرىمدى ويلارى ناقتىلىعىمەن, ادىلدىگىمەن ەرەكشەلەنەدى. اسىلى, بي-تايپا جەتەكشىسى, ەل بەگى, دۇرىستىق, تۇزۋلىك جولىنا باعىتتاۋشى, حالىقتىڭ كوشباسشى كوسەمى. ونىڭ دۇعاداي ءسوزى مەن ءىسى ءبىرتۇتاس. س.سەيفۋللينشە ايتقاندا, بيلەر – «ادىلەت كۇزەتشىسى». ول بي-شەشەندەر تولعانىستارىنىڭ توقىلىسىنا (ىرعاقتىق, كۇيلىلىك, اۋەندىك قۇرىلىسىنا) نازار اۋدارىپ, «تۇرمىستىڭ تاجىريبە, قورىتىندى, ەكشەڭدى ەرەجەلەرى, زاڭ, سالت, ءداستۇر, ىرىم سوزدەرى, ونەگە, ۇلگى, ۇگىت سوزدەرى, باتىرلاردى دارىپتەگەن قىزىقتى قىلىپ ايتقان اڭگىمەلەر, مەرەكە, ساۋىقتا ايتىلاتىن كوركەمدەگەن سوزدەر – ءبارى جاتقا الۋعا, جاتقا ايتۋعا جەڭىل, وڭاي, قىزىقتى بولۋى ءۇشىن ىرعاق, كۇي, ءان ولشەمىمەن ىقشامدى, ادەمى قىلىنىپ ءتۇيىلىپ, جۇپتالىپ, ۇيقاستىرىپ شىعاتىن بولعان» دەپ قورىتىندى جاسايدى.
س.سەيفۋللين كىتابىندا اسان بي, قۋاندىق التايدان شىققان بايدالى بي, قىپشاق ايتقوجا شەشەن, كيىكباي بي, ارعىن الشىنباي بي, ايدابول تورايعىر بي, جالايىر بولتىرىك بي, تولە بي, جارىلقاسىن شەشەن, قاراتوقاي بەرىش ەسەت بي, جاعالبايلى رۋىنان باتىر بوران بي, ورمانباي بي, شەكتى مۇڭكە بي, شەركەش تۇركە بي, نۇركە بي سوزدەرى كەلتىرىلگەن.
اسىلى, ۇلتتىق ادەبيەتتانۋ عىلىمىندا تۇڭعىش رەت بيلەر ءداۋىرىنىڭ ادەبي نۇسقالارىن جيناقتاپ, جۇيەلەپ, تۇبىرلەي تەكسەرگەن ساكەن سەيفۋللين ەدى.
سەرىك نەگيموۆ
