بالقاديشا...
بۇل ءبىراۋىز ءسوز سانامىزعا ساۋلە تۇسىرسە, ەڭ الدىمەن اۋەزگە تولى اقان سەرىنىڭ ءانى ويعا ورالادى. كورنەكتى مۋزىكا زەرتتەۋشىسى احمەت جۇبانوۆ: ء«اربىر ءان-كۇي تاريحتىڭ ءاربىر كەزەڭىن انىق كورسەتەدى, تايعا تاڭبا باسقانداي بەينەلەپ بەرەدى. سوندىقتان دا ءان-كۇيدى حالىقتىڭ باسىنان وتكەن كەزەڭدەردى سۋرەتتەيتىن تاريح دەسەك قاتەلەسپەيمىز», – دەگەن ەكەن. اقان سەرىنىڭ ەل اۋزىندا بۇگىندە شىرقالىپ جۇرگەن, ءوز بيىگىنەن تۇسپەگەن «بالقاديشا» ءانىنىڭ كەيىپكەرى كىم ەدى؟
جيىرماسىنشى, وتىزىنشى جىلدارى قازاقتىڭ كوپ ءانى جاڭا سوتسياليستىك قوعامنىڭ ناسيحات قۇرالىنا اينالىپ, و باستاعى سوزىنەن, ءمان-ماعىناسىنان اجىرادى. ۇكىلى ىبىرايدىڭ «تولقىن» ءانى – «ەلىم بار كولحوز بولىپ دۇرىلدەگەن», «اقبايان» ءانى – «وي, لەنين, قاراڭعىدا كوپ ەلىڭ» بولىپ وزگەرسە, «بالقاديشا» ءانى ايەل تەڭدىگىن شەكتەگەن ءان بوپ شىعا كەلەدى. بۇل جونىندە كوپ قىرلى دارىن يەسى, سەزىمى سەرگەك, سىرلى سازگەر ءىليا جاقانوۆ ءوزىنىڭ «جۇرەك پەرنەسى» اتتى ليريكالىق ەسسەلەر جيناعىندا عاجاپ سۋرەتتەيدى.
«دەگەندە بالقاديشا, بالقاديشا,
كۇيەۋىڭ سەكسەن بەستە,
شال قاديشا»...
ءيا, جوعارىدا اتاپ وتكەن ايەل تەڭسىزدىگىنىڭ كورىنىسى وسى ەكى جولدان-اق انىق بايقالادى. بالقاديشانىڭ كەلىن بوپ تۇسكەن جەرى – كوكشەتاۋ ءۋالاياتى, زەرەندىدەگى قويايدار اۋىلى. كەيىن بۇل اۋىل سابەرلى, كەنجەتاي اتتى اۋىلدارمەن قوسىلىپ, كەڭوتكەل كولحوزى اتالادى. سوعىس جىلدارى زەرەندىنىڭ كەڭوتكەلىندە ءان ساپارىمەن كەلگەن ءبىر ءانشى بالقاديشانى بۇرمالاعان سوزىمەن ايتىپتى. سوندا زالدا وتىرعان بالقاديشا: «مىنا جازعان نە دەپ وتىر؟» دەپ بيازى عانا مىنەزىمەن مۇڭايا باسىن شايقاعان ەكەن. سول جەردە وتىرعان اقساقال: «اققۋدىڭ كوگىلدىرىندەي ۇلبىرەگەن بالقاديشا ءوز سۇيگەنىنە قوسىلدى», دەپ ءۇن قاتىپتى.
ءداستۇرلى ءانشى بەرىك وماروۆتىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, «بالقاديشا» ءانىن كورنەكتى اقىن فاريزا وڭعارسىنوۆا سەمەي وڭىرىنە ساپارمەن بارعاندا ورىنداپتى. فاريزا اپامىز: «قۇشاقتاپ قۇس جاستىقتى جىلادىم...», دەگەن تەڭەۋدى ەستىگەن سوڭ, اقان قاتارداعى ازاماتتىڭ ءبىرى ەمەس, جىگىتتىڭ تورەسى, ەردىڭ ەرى ەمەس پە؟ قۇس جاستىقتى قۇشاقتاپ, بۇك ءتۇسىپ جاتقان اقان سەرىنى ەلەستەتۋ مۇمكىن ەمەس. «قۇز جارتاستى قۇشاقتاپ جىلادىم», دەپ ورىنداساڭ جاقسى بولار ەدى. كەيبىر انشىلەر «كەر بەستىنى قۇشاقتاپ جىلادىم...» دەپ ورىنداپ ءجۇر, قۇلاققا جاعىمدى ەستىلەدى. بۇل جاعدايدى 2017 جىلعى 2 اقپاندا «Egemen Qazaqstan» گازەتىندە جاريالانعان «فاريزا اقىننىڭ اماناتى» (اۆتورى ازامات قاسىم) اتتى شاعىن ماقالادان وقىپ, قايران قالىپ ەدىم. ءيا, بۇل شاعىن كەزدەسۋدىڭ ءوزى ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكتى جۇكتەپ وتىر. «اماناتقا قيانات جاساما» دەگەن قازاقي قاعيدانىڭ ءبىر كورىنىسى ەمەس پە؟
ماساباي مەن ىبىراي قۇدا بولىپ, قىزى بالقاديشانى سۇلەيمەنگە ۇزاتادى. بالقاديشانىڭ شىن ەسىمى – توكەن. اكەسى ىبىراي ءۇش رەت ۇيلەنگەن. بايبىشەسى جىقىشتان بالقاديشا جانە سەيىتباتتال تۋعان. بالقاديشا ومىرگە ەكى ۇل, ءۇش قىز اكەلگەن.
نەمىس مۋزىكانتى ا.ەيحگورن: «قازاقتاردىڭ قاراپايىم سازدارى مەن سوزدەرى اينالاداعى تابيعاتپەن ۇندەسە كەلە, ونىڭ سىرت ومىردەن العان اسەرىن تابيعي قالپىندا بەرىپ, سەزىمدەرىن ەشبىر قالتقىسىز باياندايدى» دەگەن بولاتىن. ءيا, اقان سەرى سىرشىل سەزىمىن بۇل اندە قالتقىسىز باياندايدى. «بالقاديشا» ءانى 90 شۋماقتان تۇرعان. 1988 جىلى قايروللا ءجۇزباسوۆتىڭ قۇراستىرۋىمەن «ونەر» باسپاسىنان جارىق كورگەن ەڭبەگىندە «بالقاديشا» ءانىنىڭ ءۇش نۇسقاسى بەرىلگەن. جوعارىدا اتالعان ءبىردى-ەكىلى كەمشىلىكتەردى قالىپقا كەلتىرىپ, ورىنداۋشىلار ورىنداسا, كەلەر ۇرپاقتىڭ ءتولتۋما مادەنيەتىن بىلۋگە باستار داڭعىل جول بولارى ءسوزسىز. ورىس زەرتتەۋشىسى, شوقاننىڭ دوسى پوتانين: «ماعان بۇكىل قازاق دالاسى ءان سالىپ تۇرعانداي كورىنەدى», دەپ جازعان. ءيا, «بالقاديشا» ءانى ءالى دە قازاقتىڭ اسپانىندا قالىقتاي بەرەدى. ءبىز بۇعان سەنەمىز...
ادىلبەك ومىرزاقوۆ
اتىراۋ
