قالا اكىمى باقىتجان ساعىنتاەۆتىڭ ەسكى الماتىنىڭ تاريحىنا دەگەن كوزقاراسى وڭ. الماتىعا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ كەلەردەن ءبىر اپتا بۇرىن ساۋلەت ەسكەرتكىشتەرى قۇرامىنا شاھاردىڭ بىرەگەي عيماراتتارىن ەنگىزۋ بويىنشا الماتىلىقتاردىڭ ۇسىنىستارىن جيناۋدى تاپسىرعان بولاتىن. سوعان سايكەس, قالالىق جوسپارلاۋ جانە ۋربانيستيكا باسقارماسى ساۋلەت ەسكەرتكىشتەرى تىزىمىنە ەنۋى ءتيىس عيماراتتار بويىنشا تۇسكەن ۇسىنىستاردى جيناۋ جوباسىن ىسكە قوستى. ناتيجەسىندە, الماتىدا ازىرگە 757 قۇندى تاريحي عيمارات بار ەكەنى انىقتالىپ وتىر. بۇل ءتىزىم ءالى تولىعۋى مۇمكىن دەپ ويلايمىز.
الماتىنىڭ تاريحي-مادەني مۇراسىمەن اينالىساتىن ساۋلەتشىلەر مەن بەلسەندىلەردىڭ كاسىبي ءبىر توبى قالانىڭ ساۋلەت ۇقساستىعىن زەرتتەيتىن (Archcode Almaty) جوباسىن ۇسىندى. بۇل جوبا اياعىنا دەيىن جەتسە, 1940-1990 جىلدارى سالىنعان قازاقستاننىڭ بۇرىنعى استاناسىنىڭ بارىنشا بىرەگەي عيماراتتارىنىڭ تاريحي ءمانى ارتا تۇسەرى انىق. ارحيتەكتور جانات ايتىلەۋ بىزبەن كەزدەسكەن كەزدە عيماراتتاردى تاريحي ەسكەرتكىش رەتىندە ساقتاپ قالۋ تۋرالى ۇكىمەتتىڭ شەشىمى بار ەكەنىن ايتتى. قالا بيلىگىنىڭ قولىندا تاريحي ەسكەرتكىشتەردىڭ رەسپۋبليكالىق جانە الماتى قالاسى دەڭگەيىندەگى ەكى ءتىزىمى بار. «تاريحي ەسكەرتكىش بولىپ تابىلاتىن عيمارات, ول كىمنىڭ مەنشىگىندە بولسا دا, ۇكىمەتتىڭ قورعاۋىندا تۇر. ونى بۇزىپ, ءتۇرىن وزگەرتۋگە ەشكىمنىڭ قۇقى جوق», دەيدى جانات ايتىلەۋ.
تاعى ءبىر جاڭالىق. تاياۋدا الماتى اكىمدىگى قالانىڭ كونە كارتاسى بار ەكەنىن جاريالاعان بولاتىن. بۇل كارتا قالا قۇرىلىسىنىڭ 7 كەزەڭىن قامتيدى ەكەن. ونىڭ ءبىرىنشىسى – ۆەرنىي كەزىنەن باستالىپ, 1927 جىلعا دەيىنگى ۋاقىتتى قامتىسا, ەكىنشى كەزەڭى – استانالىق اۆانگارد, ياعني 1927-1935 جىلدار. ءۇشىنشى كەزەڭ – كلاسسيكالىق جانە ۇلتتىق مۇرانى يگەرۋ, ياعني 1936-1941 جىلدار. ءتورتىنشى كەزەڭ – سوعىس كەزىندەگى جانە سوعىستان كەيىنگى كلاسسيتسيزم. بۇل – 1942-1957 جىلدار. بەسىنشى كەزەڭ – ەرتە مودەرنيزم: 1958-1969 جىلدار ارالىعى. التىنشى – «جوعارى» مودەرنيزم, 1970-1995 جىلدار. جەتىنشى كەزەڭ – زاماناۋي, ياعني 1995 جىلدان بۇگىنگى كۇنگە دەيىن.
الماتىدا ساكەن مەن تۇراردىڭ, قاسىم امانجولوۆتىڭ تابانىنىڭ ءىزى قالدى. كونەكوز اقساقالدار ساكەن سەيفۋلليننىڭ 1930-38 جىلدارى قاراساي باتىر مەن قوناەۆ كوشەسى بويىنداعى ءۇيىنىڭ ورنى 1950-60 جىلدارعا دەيىن ساقتالىپ كەلگەنىن ايتادى. اقىن ءوز قولىمەن ەككەن تەرەك سول جەردە ءالى كۇنگە دەيىن ءوسىپ تۇر. بىراق مۇندا سونداي ارداقتى ادامنىڭ تۇرعانىن ەسكە سالاتىنداي بىردە-ءبىر بەلگى جوق. بۇرىنعى ۆينوگرادوۆ, قازىرگى قاراساي كوشەسىندە قاسىم امانجولوۆ تۇرعان ءۇش قاباتتى ءۇي دە ءسۇرىلىپ كەتكەن. ال رەسەيدە, سانكت-پەتەربۋرگتە ا.س.پۋشكين ءبىر ساعاتقا بولسا دا ايالداعان ۇيگە دەيىن بەلگى قويىلىپ, ساقتالاتىنىن ەستىپ تە, وقىپ تا ءجۇرمىز.
ايتپاعىمىز – وتكەن عاسىردىڭ بەدەرىندە سالىنعان, كەيىننەن جەكەنىڭ قولىنا وتكەن تاريحي عيماراتتاردى ساقتاۋدىڭ قۇقىقتىق تەتىكتەرىن ويلاستىرۋ ماسەلەسى. ءسوز باسىندا ايتىلعان 757 قۇندى تاريحي عيماراتتىڭ جاي-كۇيىن انىقتاپ, كىمنىڭ مەنشىگىندە بولسا دا, مەملەكەتتىڭ قورعاۋىندا بولاتىنىن زاڭ جۇزىندە تاعى ءبىر نىقتاپ, قوعامنىڭ حاباردارلىعىن دا اقپاراتتىق تۇرعىدان كۇشەيتە تۇسكەن ءجون دەپ ويلايمىز.
الماتى
