جەردى كوپ دەمەيىك, ۇقىپتى پايدالانايىق
بارەكەلدى! قاراعاندىلىق داۋلەت ءجۇنىسوۆ اتتى ازامات كاناداداعى ءتاپ-ءتاۋىر تابىستى ءبىر جۇمىسىن تاستاپ, ءوزىنىڭ تۋعان اۋىلىنا ورالىپ, مال ءوسىرۋدى قولعا الىپتى. ادەمى ەسەنشوراەۆا دەگەن قارىنداسىمىز دا «ارينە, قالادا جاعداي دا, جالاقى دا جاقسى, الايدا ءوزىمنىڭ تۋعان اۋىلىمدى كىم كوتەرەدى؟» دەپ الماتى مەن نۇر-سۇلتان قالالارىنداعى دانەكەرلەۋ تسەحىن تاستاپ, ءوزىنىڭ تۋعان اۋىلىنا كەلىپ كاسىبىن باستاپ كەتتى. بۇل جايلى الەۋمەتتىك جەلىلەردە كەڭىنەن حابارلار تاراتىلىپ جاتتى. ءبىز ەندىگى ارادا اۋىل ءۇشىن ناقتى ءبىر قادام جاساپ وتىرعان وسى داۋلەت پەن ادەمىنىڭ ونەگەلەرىن كەڭىنەن ايتىپ, كەڭىنەن ناسيحاتتاۋعا ءتيىستىمىز. سولاردى دارىپتەۋىمىز كەرەك. ولاردى بۇگىنگى كۇننىڭ باتىرلارى ەسەبىندە تانۋىمىز قاجەت.
شىنى كەرەك, داۋلەت سىندى ازاماتتىڭ جانە ادەمىدەي قازاق قىزىنىڭ وسى ءبىر قادامى, ياعني ولاردىڭ ءوز تۋعان اۋىلدارىنا قايتا ورالىپ, ءوز ەلدەرىندە شارۋانى قولعا العانى كوڭىلگە ءتۇرلى وي سالعانى دا بار. وسى داۋلەت پەن ادەمىنىڭ ونەگەلى باستامالارى نەگىزىندە بۇگىنگى قازاق بالاسىن باياعى كەڭەس وداعى كەزىندەگى تىڭ جەرلەردى يگەرۋ مەن بام (بايكال – امۋر ماگيسترالى) قۇرىلىسىنا جۇمىلدىرعانىنداي پاتريوتتىق ءبىر باستامانى كوتەرە الساق ەتتى. ەلسۇيگىشتىك ول باستاماعا قازاقتىڭ «بياعاسى» اتانعان بەيىمبەت ءمايليننىڭ ۇجىمداستىرۋ كەزىندە ايتىلعان «گۇلدەنسە اۋىل, گۇلدەنەمىز ءبارىمىز!» دەگەن ءبىر اۋىز ءسوزى ۇران بولسا ەتتى دەپ تە ويلايمىز. وسى ارادا Nur Otan پارتياسىنىڭ جاستار قاناتى سەرپىلەتىن جانە اۋىلعا بارىپ, ەڭبەك ەتۋدىڭ باستاماشىلارى بولاتىن كەزى عوي دەپ پايىمدايمىز.
قازاقتىڭ كەڭ بايتاق دالاسىن ارالاي ءجۇرىپ, بىزدە ەكى نارسەنىڭ – مال مەن جاننىڭ جەتىسپەي جاتقانىن اڭدايمىز. بابالارىمىزدىڭ «مال-جان امان با؟» دەپ امانداسۋىنىڭ تەرەڭ ماعىناسى بارىن دا ەندى ۇعىنعاندايمىز. مالى امان بولسا, جانى امان بولاتىنىن حالقىمىز تەرەڭ زەردەلەي بىلگەن ەكەن. حح عاسىردىڭ 30-جىلدارى قازاقتىڭ قولىنداعى مالىن كەڭەس وكىمەتى سىپىرىپ الىپ ەدى, حالقىمىز جاپپاي اشارشىلىققا ۇشىراعانىن دا تاريح جاقسى بىلەدى. بەتىن اۋلاق قىلسىن دەڭىز! الايدا, قازىرگى جاعدايدا ءوز مالىمىزدى ءوزىمىز ءوسىرىپ, سونىڭ ەتىمەن ىشكى سۇرانىسىمىزدى دا قامتاماسىز ەتە الماي وتىرمىز. ەتتى سوناۋ لاتىن امەريكاسى ەلدەرىنەن, ودان قالدى وزگە دە ەلدەردەن تاسىپ جەپ جاتىرمىز.
بۇگىندە كۇنى قالادان تۇراق تابا الماي جۇرگەندەردى اۋىلعا شاقىرىپ, سول ارادا ءوز كاسىپتەرىن, ءوز ومىرلەرىن باستاۋعا ۇندەر كەز كەلدى. ناقتى ىسپەن اينالىسار شاق تۋدى! ەندىگى ارادا ۇكىمەتتەن ءار نارسەنى تالاپ ەتىپ, كوشەلەرگە شەرۋگە شىققانمەن شارۋانىڭ بىتپەيتىنىنە جانە ءبىزدى ەشكىمنىڭ دە سىرتتان كەلىپ جارىلقامايتىنىنا تاعى دا كوز جەتتى. تەك ەڭبەك ەتۋ ارقىلى عانا, سونىڭ ىشىندە اۋىلدى جانە ونىڭ شارۋاسىن بۇگىنگى زامان تالابىنا ساي وركەندەتە الساق قانا حالقىمىزدىڭ مالى مەن جانى دا كوبەيىپ, باقۋاتتى تۇرمىس كەشەرىمىز انىق.
قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ بيىلعى 2 قىركۇيەكتەگى «سىندارلى قوعامدىق ديالوگ – قازاقستاننىڭ تۇراقتىلىعى مەن وركەندەۋىنىڭ نەگىزى» اتتى جولداۋىندا «اۋىل شارۋاشىلىعى – ءبىزدىڭ نەگىزگى رەسۋرسىمىز, بىراق ونىڭ الەۋەتى تولىق پايدالانىلماي وتىر. ەل ىشىندە عانا ەمەس, شەتەلدە دە سۇرانىسقا يە ورگانيكالىق جانە ەكولوگيالىق تازا ءونىم ءوندىرۋ ءۇشىن زور مۇمكىندىكتەر بار», ەكەندىگى دە اتاپ كورسەتىلىپ وتىر. مىنە, وسى ءبىزدىڭ نەگىزگى رەسۋرسىمىز بولىپ تابىلاتىن اۋىل شارۋاشىلىعى ماسەلەسىمەن ناقتى اينالىساتىن كەزدىڭ ابدەن كەلگەنى انىق. بۇل ورايدا بۇعان دەيىن دە اۋىلدى كوتەرەمىز, ولاردىڭ جاعدايلارىن جاقسارتامىز دەگەن ارەكەتتەر بولدى. انا ءبىر كەزدەرى «اۋىلدىڭ ءۇش جىلى دا» بەلگىلەنگەنى ەستە. ۇكىمەت تاراپىنان اۋىل شارۋاشىلىعىن قولداۋعا قاراجات تا از ءبولىنىپ كەلە جاتقان جوق. بىراق بەرەكەسىزدىك باسىم. ۇكىمەتتىڭ سول قولداۋ قاراجاتىنا ءىشىنارا بىرەۋلەردىڭ عانا قولى جەتىپ كەلدى دە, اۋىلدان بۇرىن ولاردىڭ وزدەرىنىڭ جەكە «شارۋالارى» جاقسارىپ شىعا كەلگەندىگى دە جاسىرىن ەمەس. ەندىگى ارادا «اۋىل» دەپ وڭەشىمىزدى جىرتىپ, بوس سوزبەن اينالىسا بەرمەي, سول اۋىلدىڭ شارۋاسىن كوتەرەيىك.
پرەزيدەنت قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا «جەر رەسۋرستارىن ءتيىمسىز پايدالانۋ ماسەلەسى وتە وزەكتى بولىپ وتىر. جەرگە سالىناتىن تىكەلەي سالىقتار دەڭگەيىنىڭ تومەندىگى جاعدايدى كۇردەلەندىرە ءتۇستى. مەملەكەتتەن جەردى تەگىن جالعا الۋ قۇقىعىنا يە بولعانداردىڭ كوپشىلىگى جەردى يگەرمەي, بوسقا ۇستاپ وتىر. ەلىمىزدە ء«شوپ قورىعان ءيتتىڭ» كەبىن كيگەن «لاتيفۋنديستەر» كوبەيىپ كەتتى. پايدالانىلماي جاتقان اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرىن قايتارىپ الاتىن كەز كەلدى. جەر – ءبىزدىڭ ورتاق بايلىعىمىز جانە ونى كىم يگەرسە, سوعان تيەسىلى بولۋى ءتيىس», دەپ اتاپ كورسەتسە, ول دا تەگىن ەمەس. ويتكەنى وتكەن عاسىردىڭ 90-جىلدارى اۋىل شارۋاشىلىعىن وركەندەتەمىز دەگەندى جەلەۋ ەتىپ, اۋىل ادامدارىنىڭ پاي ۇلەسىندەگى جەرلەرىن تەك قانا بانكتەردەن قىرۋار نەسيە الۋعا كەپىلدىككە قويعان پىسىقايلار كوبەيگەن ەدى. سول نەسيە قارجىنى ءىس قىلا الماي, اقىرى بانكروت بولعاندارى قانشاما؟! ولار وزدەرى عانا بانكروت بولماي, تۇتاس ءبىر اۋىلداردى تۇرالاتىپ, كۇيزەلتىپ كەتتى.
جەكەشەلەندىرۋ, ياعني جەر پايى بولىسكە تۇسكەن كەزدە سول پىسىقايلار اۋىل-اۋىلدى جاعالاپ, ء«بارىڭدى جارىلقايمىز» دەپ جۇرتتىڭ جەر پايىن قاعىپ الدى دا, جەردى بانكتەرگە كەپىلدىككە سالىپ, قىرۋار قارجى الىپ, وزدەرى سونىمەن ءىز- ءتۇزسىز جوعالدى. ەندى كەيبىر اۋىلداردىڭ حالقى ءوز جەرلەرىنە وزدەرى يە بولا الماي وتىر. ءتىپتى اۋىل ادامدارىنىڭ كوبى وزدەرىنىڭ جەر پايلارىن كىمگە بەرگەندەرىن دە بىلمەيدى. الايدا سولار يەلىك ەتكەن اۋىلدار جۇدەپ قالعانىمەن, ولاردىڭ وزدەرىنىڭ جۇدەۋ تىرشىلىك كەشىپ وتىرعاندارىن كورگەن جوقپىز. جانە اۋىل حالقىنىڭ جەر پايلارىن العانداردىڭ ءبىرازى الىس-جاقىن شەت ەلدەردە باي دا باقۋاتتى ءومىر ءسۇرىپ جاتىر دەگەندى اۋىل حالقى ايتىپ تا ءجۇر. وسى راس پا؟ ولار كىمدەر؟ اۋىلدىڭ اڭقاۋ ادامدارىنىڭ جەر پايىن ۋىسىنا ءتۇسىرىپ الىپ, سول اۋىلعا قايىرىلىپ ءبىر قارايلاسپاي كەتكەندەردى زاڭعا جۇگىندىرۋ كەرەك. ەندى ءتىپتى ءوز جەرلەرىنە وزدەرى يە بولا الماي قالعان اۋىل حالقىنىڭ وسى ماسەلەسىن دەرەۋ شەشۋ ءۇشىن, وسى ماسەلەدە ناقتى ءبىر جەر تۇگەندەۋ ۇدەرىسى ءجۇرۋى قاجەت. جانە جەكەمەنشىككە وتكىزىپ العان جەرلەرىن يگەرمەي, تاستاپ كەتكەندەرى قانشاما؟!
مال باعۋ ماقتانىشىمىزعا اينالسا, نەسى ايىپ؟!
قازاقستاننىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىن وركەندەتۋدىڭ بىزگە جاڭا كوزقاراسى قاجەت. ەڭ اۋەلى مال باعىپ, مال ءوسىرۋدىڭ جاڭا ءارى تىڭ باعىتىن ويلاستىرعانىمىز ابزال. بۇل ورايدا مال باعۋدىڭ دا يدەولوگياسىن قالىپتاستىرۋعا ەرەكشە ءمان بەرىلۋى كەرەك دەپ سانايمىز. «مال باعۋعا دا يدەولوگيا كەرەك پە؟» دەگەندەر دە تابىلار. ءبىزدىڭ حالقىمىز ءۇشىن ەندىگى ارادا مال ءوسىرۋ مەن ونى باعۋدى باستى كاسىپكە اينالدىرۋدىڭ امالىن ويلاستىرۋعا ءتيىسپىز. «قوي باعۋعا دا وي كەرەك» دەگەندى اتام قازاق تەگىن ايتپاعان بولار. مال باعۋ ءبىزدىڭ اتاكاسىبىمىز ەكەنىن ماقتان ەتەرلىكتەي, سول ءۇردىستى قايتادان جاڭعىرتاتىنداي جۇمىستار قولعا الىنۋى كەرەك.
كەيدە قازاق ەلىنىڭ قالالارى مەن ەلدى مەكەندەرىندە ءار جەرگە ءىلىنىپ تاستالعان باسىندا ۇلكەن قالپاعى, قولىندا شۇباتىلعان ارقانى بار ات ۇستىندە وتىرعان امەريكالىق كوۆبويدىڭ سۋرەتىن كورىپ, ءبىزدىڭ بالا كەزىمىزدەگى باسىندا تىماعى, قارىنا ءىلىپ سۇيرەتكەن قۇرىعى بار ات ۇستىندە وتىرعان جىلقىشىنىڭ بەينەسى كوز الدىما كەلەتىنى بار. سولاردىڭ وسى كۇندەرى كوزدەن دە, ويدان دا عايىپ بولعانى نەسى؟! حاكىم ابايدىڭ «كەتتىڭ-اۋ ەڭ بولماسا مال باعا الماي» دەگەن وكىنىشى وسى كۇندەرى انىق بايقالىپ تا ءجۇر. اۋىلدى جەرلەردە وتىرىپ, مال ۇستامايتىندار دا, بار مالدارىن اقشاسىن تولەپ باعاتىن باقتاشى تابا الماي وتىرعاندار دا قانشاما؟!
مال باعۋدى ار سانايتىن كۇيگە تۇستىك. ويتكەنى اۋىلدى جەرلەردە مالىن قاراپ باعۋ ءۇشىن بەلگىلى ءبىر تۇراعى جوق, نە ءۇي-كۇيى جوق قاڭعىباستار ۇستاۋ ەتەك الىپ كەتتى. مال باعىپ جۇرگەن قاڭعىباستاردى كورىپ, بالا مەن جاستىڭ بويىندا «مال باعۋ ءۇي-كۇيى جوق قاڭعىباستىڭ ءىسى ەكەن عوي» دەگەن تەرىس تۇسىنىك قالىپتاسىپ جاتىر. «مال باعاتىن مەن, نەمەنە, ء«بيچپىن» بە؟» دەگەندى دە ەستىدىك.
اپىر-اۋ, مال باعۋ اتا كاسىبىمىز ەمەس پە ەدى, بۇل كاسىپتەن نەگە جەرىندىك؟ ارينە مال باعۋ جانە ونىڭ ءونىمىن ءوندىرۋ وڭاي شارۋا ەمەس. جىلدىڭ ءتورت مەزگىلىندە مالعا كۇنى-ءتۇنى قاراۋ كەرەك. «باقپاساڭ مال كەتەر» دەگەندى دە اتام قازاق بىلگەن سوڭ ايتقان. ءبىز دە بار قازاقتى مال سوڭىنا سالىپ قويۋ كەرەك دەگەن ويدان اۋلاقپىز. دەگەنمەن, مال شارۋاشىلىعىن جولعا قويۋ جانە ونى وركەندەتۋ – اۋىلدى وركەندەتۋ ەمەس پە؟!
ء سوز جوق, ەندىگى ارادا اۋىلعا جاڭا جۇمىس ورىندارى قاجەت. بۇدان بىلاي بولاشاعى بار دەيتىن اۋىلدارعا اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن وڭدەيتىن شاعىن كاسىپورىنداردى شوعىرلاندىرعان ابزال. مال سويىپ, ەتىنەن باستاپ, سول مالدىڭ تەرى-تەرسەگىنە دەيىن العاشقى وڭدەۋدەن وتكىزەتىن شاعىن كاسىپورىندار قاجەت. اسىرەسە قازىر قوي ءجۇنىنىڭ بوقتىقپەن بىرگە توگىلىپ جاتقانىنا جانىڭ اۋىرادى. تىم بولماسا, سول ءجۇندى جۋىپ, ءيىرىپ, شۇيكەلەپ دايىندايتىن العاشقى وڭدەۋ ءىسىن قولعا الۋعا بولادى عوي!
اۋىل حالقى وندىرگەن ونىمدەرى مەن العاشقى وڭدەۋدەن وتكىزگەن تەرى-تەرسەكتەرى مەن قوي ءجۇنىن ۇكىمەت ساتىپ الۋدى وزدەرى ۇيىمداستىرعانى ابزال. ۇكىمەت اگروونەركاسىپ سالاسىنىڭ, سونىڭ ىشىندە اۋىل ادامدارى وندىرگەن ونىمدەردى ساتىپ الۋداعى باستى مەنەدجەرلەرى بولۋعا ءتيىستى. ەڭبەك ەتىپ اسىراعان مالى تابىس اكەلە باستاسا, ءسوز جوق, اۋىل حالقى مال وسىرۋگە ىنتالانا تۇسەر ەدى. جانە اۋىلدا ءونىم وندىرۋشىلەر ءۇشىن ەلەكتر قۋاتىن ارزان باعامەن بەرۋدى دە ويلاستىرۋ قاجەت.
بۇل ورايدا مالشى ەڭبەككەرلەردىڭ جىل سايىن رەسپۋبليكالىق, ودان قالدى وبلىستىق جانە اۋداندىق سلەتتەرىن وتكىزىپ تۇرسا دەيمىز. وسى شارالار ارقىلى مال شارۋاشىلىعى بويىنشا يە بولعان تابىستارىمىز بەن جەتىستىكتەرىمىز كورسەتىلىپ جانە دە مالشى ەڭبەگىن باعالاپ, ولارعا سىي-قۇرمەت جاساۋدىڭ, ىنتالاندىرۋدىڭ تۇراقتى ءبىر تەتىگى قالىپتاسقانى دا ابزال بولار ەدى. قازاقتىڭ ەندىگى جازىلبەك قۋانىشباەۆى كىم؟ مىنە, ەڭبەگى دە, اتاعى مەن داڭقى دا ايگىلى مال وسىرۋشىلەردى بيىككە كوتەرۋدىڭ بۇگىنگى ۇرپاقتى ەڭبەكقورلىققا تاربيەلەۋدەگى ماڭىزىن ەسكەرگەنىمىز ابزال.
ەلىمىزدە جەڭىل ونەركاسىپ اقساپ تۇر. بازار قىتاي مەن قىرعىزدىڭ ش ۇلىعىنا, ماتاسى مەن ورامالىنا, كيىم-كەشەگى مەن باسقا دا بۇيىمدارىنا تولى. قازاقستاننىڭ جەڭىل ونەركاسىبىن دامىتا الساق, سول جەڭىل ونەركاسىپكە قاجەتتى شيكىزاتتى ءوزىمىز دايىنداپ, قامتاماسىز ەتە الاتىنداي جاعدايىمىز بار عوي. ەندىگى ارادا اۋىلدى وركەندەتەمىز, ورنىندا بار ىرگەلى اۋىلداردى ساقتاپ قالامىز دەسەك, مال شارۋاشىلىعى مەن ءونىم وڭدەۋشى شاعىن كاسىپورىنداردى سول اۋىلدارعا اپارىپ سالۋدى جەدەل قولعا الۋ كەرەك. مال ونىمدەرىن سول اۋىلدى جەرلەردە ءوندىرىپ, سونىمەن قوسا وڭدەۋ جۇمىستارى دا سول اۋىلدى جەرلەردە جۇرگىزىلۋى ءتيىس. بۇل اۋىل حالقىن جۇمىسپەن قامتۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى دا بولماق.
جابال ەرعاليەۆ,
قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, سەناتورلار كەڭەسىنىڭ مۇشەسى
كوكشەتاۋ
