ءسويتىپ ەلمەن دە سالەمدەسىپ, نەگىزگى شارۋا دا ءبىتتى-اۋ دەگەن كەزدە ءوزىنىڭ وسىنداعى ەجەلگى دوسى, رەسپۋبليكالىق اباي قورىنىڭ پرەزيدەنتى بالتابەك ەرسالىم ۇلى ەكەۋىمىزگە توسىن ءبىر ۇسىنىس ايتقان. «ەرتە زاماندا بابالارىمىز قاسيەتتى مەككەگە, ودان قالا بەردى اۋليە, انبيەلەردىڭ باسىنا جاياۋ-جالپىلاپ بارعان جانە سول جولدا ارىپ-اشىقسا دا شىداعان. ءسويتىپ الدىنا قويعان ماقساتتارىنا جەتكەن. ەندەشە مىناداي ءدۇبىرلى توي قارساڭىندا سەمەيدەن جيدەبايعا دەيىن جاياۋ بارىپ, اباي الەمىنە باسقاشا كوزبەن ءۇڭىلىپ, ارالاپ قايتساق, سولايشا باسقاعا دا وي سالساق...»
مامەكەڭنىڭ توقسان اۋىز ءسوزىنىڭ ءتۇيىنى وسىعان سايدى. ءجون ءسوز, ورىندى ۇسىنىسقا ءبىز دە بىردەن دەن قويىپ, قوستاي جونەلدىك. «ەندەشە, الماتىداعى باسشىلارىمىز ء«جا» دەسە, « ۇلىلىققا تاعزىم» دەپ اتالاتىن بۇل اكتسيانى گازەت اباي قورىمەن بىرلەسىپ وتكىزەتىن بولادى» دەدى يگىلىكتى ۇسىنىس يەسى قاشانعىسىنشا ءسوزدى قىسقا قايىرىپ. وسىلايشا الداعى ساپار جايى پىسىقتالعان سوڭ قوناعىمىز سول كەزدەگى استانامىز الماتىعا قايتىپ كەتكەن.
ارادا كوپ ۋاقىت وتپەي جاتىپ مامەكەڭ بىزگە تەلەفون شالعان. داۋسى جارقىن, كوڭىلى كوتەرىڭكى. سويتسەك بۇل كىسىنىڭ الگىندەي ۇسىنىسىن گازەتتىڭ سول شاقتاعى باسشىسى نۇرلان ورازالين بىردەن قولداپتى. «حاكىم اقىنعا بايلانىستى ۇسىنىستى باسشى اقىن نەگە قولداماسىن» دەپ ءبىز دە ريزا بولعانبىز. سونىمەن تاعى دا ارادا كوپ ۋاقىت وتپەي جاتىپ قاسىندا الماتىداعى اۋەزوۆ مۇراجايىنىڭ بايىرعى قىزمەتكەرى تالاتبەك اكىموۆ بار مامەكەڭ سەمەيگە جەتىپ كەلسىن! ايتەۋىر دەس بەرگەندە بالتەكەڭ ەكەۋىمىز بۇل كىسىلەر كەلگەنشە ساپار جايىن ويلاستىرىپ قويعانبىز.
سونىمەن بەلگىلەنگەن كۇنى جاياۋ ساپار كەزىندە ابايداي اعاسىنىڭ شاپاعاتىن كورگەن ءانيار مولداباەۆتىڭ ۇيىنەن اتتاندىق. 1940 جىلى ۇلى اقىننىڭ 95 جىلدىعىنا وراي ونىڭ ادەبي-مەموريالدىق مۇراجايى وسى ۇيدە اشىلعان بولاتىن. سول ءۇي بۇل شاقتا اقىن مۇراجايىنىڭ اۋەزوۆ پەن الاش ارىستارىنا ارنالعان فيليالىنا اينالعان ەدى. ءبىزدى وسى ارادان جولعا شىعارىپ سالۋعا كەلگەن قالىڭ جۇرتشىلىقتىڭ قالتقىسىز كوڭىلى بارىمىزگە قانات بىتىرگەنى راس. بىراق العاشقى كۇننىڭ ءوزى قاي-قايسىمىزعا بولماسىن وڭايعا تۇسپەگەن. ايتالىق, سول العاشقى كۇننىڭ سوڭىندا مامەكەڭ اياعى قاجالىپ, كۇلدىرەپ شىعا كەلگەن بەسىنشى ادامىمىز ماناتبەك دەگەن جولداسىن «ەرتەڭدەر قايتىپ كەلەيىن» دەگەنىنە يلىكپەستەن ءبىرجولا قايتارىپ جىبەرگەن. بىراق الماتىدان كەلگەن دوسىنا ادال ماكەڭ بولسا ارتىنان ماشيناسىمەن كەلىپ, ءبىزدى جيدەبايدا قارسى العان. سونداي-اق ەتجەڭدى بالتەكەڭە دە شيراق ءجۇرۋ وڭايعا تۇسپەگەن. بىراق بۇل اعامىز قايتا-قايتا كوش سوڭىندا قالا بەرگەنمەن, اقىرىنا دەيىن «اقىرىن ءجۇرىپ, انىق باسۋدان» تانباعان. ياعني, كوشباسشىمىز ارا-تۇرا جەڭىلدىك جاساعانىمەن ودان بۇل ءۇزىلدى-كەسىلدى باس تارتقان.
وسى ورايدا بالتەكەڭ تۋرالى بىرەر اۋىز ءسوز ايتا كەتسەك دەيمىز. ابايدىڭ ءبىر ءىنىسى ىسقاق بولسا, ال ونىڭ ۇلى كاكىتايدىڭ اقىن اعاسىنىڭ العاشقى جىر جيناعىن جارىققا شىعارۋعا زور ەڭبەك سىڭىرگەنىن كوزىقاراقتى جاندار جاقسى بىلسە كەرەك. جوعارىدا اتى اتالعان جولسەرىگىمىز ىسقاقتىڭ احمەتبەك دەگەن ەكىنشى ۇلىنىڭ قاپيزا دەگەن قىزىنان تۋعان. ياعني, كەشەگى اعا سۇلتان قۇنانباي قاجىعا شوبەرە جيەن بولىپ كەلەدى.
جاياۋ ساپار بارىسىندا تىزگىنشىلەردىڭ كومەگىمەن تاماقتى دا ءوزىمىز جاساپ ءىشىپ, شاتىردى دا ءوزىمىز سولارمەن بىرگە تىگەتىن ەدىك. ءبىر كۇنى كەشكىسىن دالالىق قوسىمىزعا ەندى جايعاسا باستاعاندا جەرگىلىكتى ازاماتتار باستاعان الماتىلىق قوناقتار ەكى ماشينامەن جەتىپ كەلگەن. ولار ەسىمى ەلگە تانىمال بەلگىلى عالىمدار راحمانقۇل بەردىباەۆ, عاريفوللا ەسىم, شاكىر ىبىراەۆتار بولىپ شىقتى. بۇل كىسىلەر دە اباي تويى ماسەلەسىمەن اباي ەلىنەن كەلە جاتقان بەتتەرى ەكەن. «پارسىدا «پەشقادام» دەگەن ءسوز بار, – دەگەن سوندا راحاڭ جارىقتىق, – ول وزىق ءجۇرۋ, الدا بولۋ دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى. مىنە, سىزدەر وسى جاياۋ جورىقتارىڭىزبەن كوپ ادامداردان وزدىڭىزدار. بۇل ايتەۋىر بىرەۋ باستاۋى كەرەك شارۋا بولاتىن. سونى سىزدەر باستادىڭىزدار, سوندىقتان سىزدەرگە راقمەت!» راحاڭ سولاي دەسە, كەلەسى قوناقتاردىڭ ءبىرى جاپونداردىڭ فۋدزياما تاۋىن كيە تۇتاتىندىعىن ايتا كەلىپ, ءبىزدىڭ اۋليەمىز – اباي, كيەلى مەكەنىمىز – جيدەباي, ەندەشە سول كيەلى جەرگە ساپارلارىڭىز ءساتتى بولسىن دەپ جاتتى.
جولاي اباي ەلىنىڭ بايىرعى ۇستازى, وسىنداعى بىرەر مەكتەپكە باسشىلىق جاساعان مامىرحان توققارينمەن كەزدەسىپ, جۇزدەسكەنىمىز دە ەستە قالىپ قويىپتى. اۋەزوۆپەن قۇرداس اكەسى التى-جەتى جاسىندا ابايدى كورىپتى. «ەسىمدە قالعانى اقىننىڭ باسى ەرەكشە ۇلكەن كورىندى» دەپ وتىرادى ەكەن مارقۇم. ماكەڭنىڭ ءوزى بولسا ۋنيۆەرسيتەتتە مۇقاڭنان ءدارىس الىپتى.
ساپاردىڭ سوڭعى كۇنى ءبىزدى سەمەي-قاراۋىل باعىتىنداعى جول قۇرىلىسىندا جۇرگەن الىپ «كاماز» ماشيناسىنىڭ جۇرگىزۋشىسى توقتاتقان. «سىزدەردى كۇندە كورەمىن. نە عىپ جاياۋ جۇرگەن جانسىزدار؟» دەگەن ورىس ازاماتى ونىڭ سەبەبىن بىلگەندە كادىمگىدەي تاڭىرقاپ باسىن شايقاي بەرگەن. ال ەلدەگى اكەمنىڭ بىرەۋلەردەن «داۋلەتتەر جيدەبايعا جاياۋ كەتىپ بارا جاتىر» دەگەن ءسوزدى ەستىگەندە «نە, ماشينالارى سىنىپ قالىپ پا؟» دەگەنى ءتىپتى قىزىق.
سونىمەن سەمەيدەن جالپى قاشىقتىعى 160 شاقىرىمداي جيدەبايعا بەس جارىم كۇن دەگەندە جەتكەنبىز. جيدەبايعا قالاي جەتتىك, ەكى اياعىمدى باسا الماي قالعانىم دا راس, كەشەگى جەلتوقساننىڭ ىزعارلى جەلىندە جۇرەگىنە اجەپتاۋىر سالماق تۇسكەن مامەكەڭنىڭ «شىنىمەن جەتتىك پە؟» دەپ كوزىنە جاس الىپ, كادىمگىدەي تەبىرەنگەنى دە شىندىق. ساپار سوڭىندا بىزگە «اباي اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى» دەگەن اتاق بەرىلدى. كەيىندە بىرەۋلەر الدە قالجىڭداعانى, الدە مۇقاتقانى بەلگىسىز, «مۇنداي اتاقتى ءبىز جاياۋ ءجۇرىپ, شارشاپ, شالدىقپاي-اق العانبىز» دەگەنى دە بار. بۇرا سويلەگەندەرگە ەشتەڭە دەمەسەك تە, سول جىلى مامەكەڭ ەكەۋمىزدىڭ اباي تويىنىڭ قۇرمەتىنە وراي وتكىزىلگەن رەسپۋبليكالىق كونكۋرستىڭ لاۋرەاتى اتانىپ, قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ ارنايى ديپلومىمەن ماراپاتتالعانىمىز جانە راس. سولاي دەي تۇرعانمەن, ەلدىڭ قۇرمەتىن ەڭ الدىمەن ۇلى ابايعا, ەكىنشى كەزەكتە ەل باسىلىمى «ەگەمەنگە» كورسەتىلگەن ءىلتيپات دەپ تۇسىنگەنبىز.
ءدال وسىنداي جاياۋ جورىق كەلەسى جىلى ەندى جىر جامپوزى جامبىلدىڭ 150 جىلدىعىندا جالعاسقان. وسى ەكى ارالىقتا ابايلىقتار وزدەرىندە وتكەن توي ەستافەتاسىن جامبىلدىقتارعا اكەپ تابىستاعان ەدى. ءبىزدىڭ سول سالتاناتتى كوش ساپىندا دا بولعانىمىز بار. بىراق گازەت باسشىلىعىنىڭ «بۇل جاقىن جەر عوي, ونىڭ ۇستىنە وسى جولعى ساپارعا تىلەك بىلدىرۋشىلەر وتە كوپ» دەگەندىكتەن, «ەگەمەننىڭ» ەكىنشى اكتسياسىنا قاتىسا الماعانبىز. الايدا, سودان كەيىنگى سەگىز ساپاردىڭ بىرىنەن قالماپپىز. سولاي دەي تۇرعانمەن, ەكىنشى ساپاردىڭ دا وتە ءساتتى وتكەندىگىن ەستىپ, قۋانىپ جاتتىق. ايتالىق, بۇل جولعى ساپارعا الماتى وبلىسىنىڭ اكىمدىگى مەن حالىقارالىق جامبىل قورى ۇيىتقى بولىپتى. مۇنىڭ ءوزى «ەگەمەننىڭ» اكتسياسىنا ەندىگى جەردە بيلىكتىڭ دە قاتتى كوڭىل بولە باستاعانىن ايعاقتاپ جاتتى. ەكىنشىدەن, حالىق تا جاياۋ جۇرگىنشىلەردى الاقاندارىنا سالىپ, اسا جىلى قارسى الىپتى. ال ونىڭ سەبەبى دە جوق ەمەس-ءتى. ويتكەنى بۇعان دەيىن سپورتشىلار الماتىدان جامبىل بابا باسىنا قىستا شاڭعىمەن بارا باستاعان ەكەن. ەندى سول شارا كەڭ كولەمدە قولداۋ تابا باستاسا, جىر جاناشىرلارى نەگە قۋانىپ, شاتتانباسىن!
ارادا تاعى ءبىر جىل وتكەن سوڭ زامانىمىزدىڭ زاڭعار جازۋشىسى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ 100 جىلدىق مەرەيتويى دا كەلىپ جەتكەن. مامەكەڭنىڭ ۇيعارىمىمەن بۇل جولعى ساپاردى اياگوزدەن باستاپ, سودان اباي اۋدانىنىڭ ورتالىعى قاراۋىل ارقىلى مۇحاڭنىڭ كىندىك قانى تامعان بورىلىدە اياقتاعاندى ءجون كورگەنبىز. بۇل ەكى ارالىق از دەگەندە 260 شاقىرىم. ونىڭ ۇستىنە وسى جولى جەل قالاي جۇرسەك تە, قارسى الدىمىزدان سوقتى دا تۇردى. سونىڭ سالدارىنان الگى ەكى ارالىقتى باقانداي ون ءبىر كۇن دەگەندە ارەڭ ءجۇرىپ وتكەنبىز. ۇزىن جول ۇستىندە قينالىپ كەلە جاتقانىمىزدى كورىپ, سەزىنگەن كەيبىر جاناشىر جولاۋشىلاردىڭ «ايدالادا سىزدەردى كورىپ تۇرعان كىم بار, سوندىقتان ءبىراز جەرگە دەيىن الا كەتەيىك» دەگەندەرىنە كونەتىن ءبىزدىڭ مامەكەڭ بە؟! قىسقاسى, جالپى ون ساپاردا دا بۇل ماسەلەدە ارىمىز تازا, باسقانى دا, ءوزىمىزدى دە ەش الداعانىمىز جوق.
اڭگىمەمىزدى ءسال كەيىن شەگىنىپ ايتاتىن بولساق, اياگوزدەن ساپارعا سونداعى مەكتەپ ليتسەيدەن اتتانعانبىز. جوعارىدا ايتقانداي, مۇندا دا جەرگىلىكتى بيلىك, ونىڭ ىشىندە اتىن اتاپ, ءتۇسىن تۇستەپ ايتاتىن بولساق, اۋدان اكىمى ايبەك كارىموۆتىڭ ءوزى «ەگەمەننىڭ» بۇل اكتسياسىنا ەرەكشە كوڭىل ءبولدى. ەسكىلىكتى اڭگىمە مەن تاريحقا, ادەبيەت پەن مادەنيەتكە قاتتى ءمان بەرەتىن اكىم جولاي ءبىزدىڭ جەرگىلىكتى اۋىل تۇرعىندارىمەن كەزدەسىپ, جۇزدەسۋىمىزگە دە جول اشىپ بەرىپ وتىردى. مۇنداي جيىن سوڭى قانشا اسىقساق تا مازمۇندى ويىن-ساۋىققا ۇلاسىپ جاتتى. وسى ايبەك باۋىرىمىز كەيىندە سەمەي قالاسىنىڭ اكىمى بولىپ تۇرعاندا تاعى ءبىر ساپارعا ءوزى باس بولىپ شىعارىپ سالىپ ەدى. قالانىڭ تاعى ءبىر اكىمى مەيرامحات اينابەكوۆ تە ءبىزدىڭ وسىنداي شارالارىمىزدان سىرت قالماعان. كەيىندە بيلىك «ەگەمەننىڭ» ءداستۇرلى اكتسياسىن قولداپ اكەتتى دەپ جاتقانىم دا سوندىقتان.
وسى جولى ءبىزدىڭ ساپىمىزدا مامەكەڭ, بالتەكەڭ ۇشەۋمىزدەن باسقا, كوشباسشىمىزدىڭ جان دوسى, بەلگىلى ادەبيەت سىنشىسى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى زەينوللا سەرىكقاليەۆ, سەمەي قالاسى اكىمدىگى قۇقىق ءبولىمىنىڭ باسشىسى, وتستاۆكاداعى پولكوۆنيك بالتاش اليەۆ, الماتىداعى «اۋەزوۆ ءۇيى» عىلىمي-مادەني ورتالىعىنىڭ قىزمەتكەرى سۇڭقار جۇرتباي مەن قانات بالتابەك ۇلى سىندى جاس ازاماتتار بولدى. قادىرلى زەكەڭ بۇدان كەيىنگى قانىش ساتباەۆ پەن عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ ءجۇز جىلدىقتارىنا وراي پاۆلودار مەن باياناۋىل, پەتروپاۆل مەن جامبىل اۋداندارى, سونداي-اق تۇركىستاننىڭ 1500 جىلدىعىنا ارنالعان جاياۋ جورىقتار كەزىندە دە قاتارىمىزدان تابىلدى. بىراق, وكىنىشكە قاراي, ەندى ءوزىنىڭ تۋعان جەرىنە داۋىلپاز اقىن ماحامبەتتىڭ ەكى ءجۇز جىلدىعىنا وراي ساپارعا شىعايىق دەپ جاتقاندا قاتتى ناۋقاستانىپ, اۋرۋحاناعا ءتۇسىپ قالدى. سودان وڭالا قويماعان زەكەڭ كوپ ۇزاماي ءبارىمىزدى وكىنتىپ, كەلمەستىڭ كەمەسىنە ءمىنىپ كەتە باردى.
ەندىگى اڭگىمەمىزدى ۇلىلار ەلىندە تاعى ەكى جاياۋ جورىق ەكسپەديتسياسى وتكىزىلگەن. ونىڭ ءبىرى دالا دانىشپانى اتانعان شاكارىم قاجىنىڭ 150 جىلدىعىنا, ال سوڭعىسى ەلباسى جارلىعىمەن «اجال اجداھاسى» اتانعان سەمەي اتوم پوليگونىنىڭ جابىلعانىنا جيىرما جىل تولۋىنا وراي ۇيىمداستىرىلعان.
ءسوز سوڭىنا قاراي باسقا دا جاياۋ جورىقتارىمىزدىڭ ءماندى بولعاندىعىن ايتا كەتسەم دەيمىن. ماسەلەن, قانىش ساتباەۆتىڭ, عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ 100 جىلدىقتارىنا وراي پاۆلودار – باياناۋىل, پەتروپاۆل – جامبىل باعىتىنداعى جورىعىمىز عۇلاما اكادەميك پەن كلاسسيك جازۋشىعا ارنالعان شارالاردىڭ بىرىنە اينالدى.
كەلەسى ساپاردا جەرگىلىكتى ازاماتتاردىڭ ءبىرى بولىپ قاتارىمىزعا قوسىلعان جاقسىباي سامرات ەسىمدى جىگىت كەيىندە «ەگەمەننىڭ» ەڭسەلى قىزمەتكەرلەرىنىڭ بىرىنە اينالدى. وسى ساپار بارىسىندا توي مەرزىمىنە ۇلگەرۋ كەرەك دەگەن نۇسقاۋعا سايكەس ءبىر-ەكى كۇن قاتارىنان كۇنىنە قىرىق گرادۋس ىستىقتا قىرىق شاقىرىم جول جۇرگەنىمىزدى كوزى كورگەندەر ايعاقتاپ ايتا جاتار.
ەندى قاسيەتتى تۇركىستاننىڭ 1500 جىلدىعىنا ارنالعان ساپارعا كەلەتىن بولساق, بۇل جولى بىزبەن ول جاققا الماتىدان اكادەميك ءتىلشى-عالىم ومىرزاق ايتباەۆ اعامىز ەرە بارىپ, سول ساپار بارىسىندا بارشامىزدى اڭگىمەگە دە, انگە دە قارىق قىلدى. ال مۇنداعى ەل مەن جەر تاريحىن شىرايلى شىمكەنتتە قاتارىمىزعا قوسىلعان جەرگىلىكتى جازۋشى مارحابات بايعۇت مايىن تامىزىپ بايانداۋدان تانباعان.
ەندى ازىرگە سوڭعى ونىنشى ساپارعا كەلەتىن بولساق, ول جىر الىبى جامبىلدىڭ ۇستازى جىر سۇلەيى ءسۇيىنباي بابامىزدىڭ 200 جىلدىعىنا ارنالعان ەدى. وسى ايتىلعان مەرەيتويلاردىڭ ءبارى «يۋنەسكو» دەڭگەيىندە اتاپ وتىلگەن اۋقىمدى شارالار. مۇنىڭ سوڭعىسىنىڭ قىزىقتى اسەرلەرى ءوز الدىنا ءبىر اڭگىمە. ءيا, ونى ازىرگە سوڭعى ساپار دەپ جاتقانىم دا بەكەر ەمەس. جۋىردا ەل جاقتان, سەمەيدەن ەلەڭ ەتكىزەرلىك جاقسى ءبىر جاڭالىق ەستىلىپ قالدى. حاكىم ابايدىڭ الدا كەلە جاتقان 175 جىلدىعىنا وراي ونداعى «اباي-ءبورىلى» قورىق-مۇراجايىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن مەكتەپ وقۋشىلارى قالا ىشىندەگى اباي جۇرگەن ىزبەنەن ءجۇرىپ ءوتىپتى. وسىنىڭ ءوزى كەيىنگى جاس ۇرپاقتىڭ دا ۇلىلىقتى ۇلىقتاپ, ارۋاقتاردى ارداقتاي بىلەتىنىن كورسەتە مە دەيمىز!
داۋلەت سەيسەن ۇلى,
قازاقستاننىڭ قۇرمەتتى ءجۋرناليسى
