ءبىرىنشى ءسوز
بۇل قازاق راسىمەن-اق, كىممەن جانە نەمەن ماقتانۋدى ءالى كۇنگە بىلمەي كەلە جاتقانى ما؟ ەگەر دەيمىز-اۋ, تاپ وسى ءابۋ ناسىر ءال-فارابي دەڭگەيلەس ءبىر ءتۇيىر عۇلاماسى بار بولسا, وزگە حالىقتار الەمنىڭ توبەسىن ويىپ جىبەرەر مە ەدى, قايتەر ەدى! «شىعىستىڭ اريستوتەلى» دەگەن ابىرويلى اتاعىنىڭ ءوزى نەگە تۇرادى؟ ال ءبىز جايباراقاتپىز باياعى! سوڭعى ۋاقىتتاردا مەن وسى تەڭدەسسىز وي يەسىنىڭ ەڭبەكتەرىنە كوبىرەك شۇقشيا باستاعام. تەلەگەي تەڭىز ءبىلىم ادامى دەسەم, ول دا ازدىق ەتە مە, قالاي؟ فيلوسوفيا الىبى دەسەم, تاعى دا ولقى سوعار ما؟ ويدى كوپ شاشىراتا بەرمەيىن. ءبىر عانا مىسال. ءابۋ ناسىر سوناۋ ءىح عاسىرلاردا-اق «قايىرىمدى قالا» (اقىلدى قالا دەسەك تە بولار) يدەياسىن ۇسىنىپتى. جانە سول ويلارىن عىلىمي تۇجىرىمدارمەن دالەلدەپ-شەگەلەگەن. اقىلدى قالادا كىمدەر تۇرۋى كەرەكتىگى, ولارعا قويىلاتىن تالاپ-تىلەكتەر جايىنان تەرەڭ قوزعاپ ءسوز ەتكەن. جازىپ قالدىرعان ويلارى وسى كۇنگە دەيىن ماڭىزىن جويماي كەلە جاتىر. بۇل ەندى ۇزاق اڭگىمە. تەرەڭگە باستايتىن ءپالساپا! ازىرگە وسىمەن توقتالا تۇرايىن.
ەكىنشى ءسوز
ول ءوز جازبالارىندا قايىرىمدىلىق پەن وشپەندىلىكتىڭ ارا-جىگىن تولىق اجىراتا بىلۋگە ۇگىتتەدى. وشپەندىلىك ەتەك العان جەردە بەرەكە دە, بىرلىك تە بولا المايدى, قوعام ىدىرايدى. ال قايىرىم – جيناقتاۋشى كۇش! سول سەبەپتى دە ءابۋ ناسىر «قايىرىمدى قالانىڭ تۇرعىندارى» جايلى تراكتات جازۋعا اسا ىقىلاستى بولعان. بۇل ەڭبەكتە ەڭ الدىمەن بىلىمدىلىك, قايىرىمدىلىق جانە ادەمىلىك بىرلىگىن ساقتاۋعا شاقىردى. وسى ءۇش قاسيەت ادامدى بيىك ەتىپ كورسەتپەك. وسىنداي بىرلىك قانا قايىرىمدى قالاعا نەگىز قالاماقشى. سول سەبەپتى دە ءابۋ ناسىر جازدى: «ەگەر ادامدار باقىتقا جەتۋ جولىندا ءبىر-بىرىنە قول سوزىپ, كومەكتەسەتىن بولسا, جەر بەتىندە قايىرىمدىلىق سەزىمى قانات جايادى!» بۇل جولدا ول كەز-كەلگەن ادامنىڭ ءبىلىمى مەن بىلىگىنە تابان تىرەپ, سونى بارىنشا كوتەرمەلەپ-باعالاۋعا ۇندەدى. سوسىن دا «بارلىق نارسەنى ادامنىڭ اقىل-ويى عانا شەشە الاتىنىن» باسا ايتۋمەن بولعان. قانداي دا ءبىر ءىس بولماسىن, ول «ادامنىڭ جاراتىلىس-بولمىسىنان, ءتالىم-تاربيەسىنەن» باستاۋ الىپ جاتاتىنىن شەگەلەي ايتۋمەن بولدى. قىسقاسى, ءابۋ ناسىر قايىرىمدى دا اقىلدى قالادا ءومىر سۇرۋگە قول جەتكىزۋ – بارلىق ادامداردىڭ مىنەز-قۇلقى مەن اقىل-پاراساتىنا كەلىپ تىرەلەتىنىن جان-جاقتى ءتۇسىندىرىپ باقتى.
ءۇشىنشى ءسوز
كونە قالا وتىراردا 870 جىلى تۋىپ, 950 جىلى شامدا (داماسك) كوز جۇمعان عۇلاما بابامىز 160-تان استام تراكتات جازىپ, الەمنىڭ 70-كە جۋىق ءتىلىن مەڭگەرسە دە, وتە قاراپايىم بولىپ ءومىر كەشىپتى. ەشقاشان «مەن» دەگەن ءسوزدى ايتپاعان دەسەدى. ءوز كەزىندە زامانداستارىنىڭ ءبىرى ۇلكەن عۇلاما-فيلوسوفتان سۇراپتى: «دۇنيەدەگى ەڭ ۇلى ادام اريستوتەل مە, بولماسا ءسىزدى ايتامىز با؟» دەيدى. سوندا ءابۋ ناسىر بىلاي دەپ جاۋاپ بەرگەن ەكەن: «ەگەر مەن اريستوتەل زامانىندا دۇنيەگە كەلسەم, وندا ونىڭ كوپ شاكىرتتەرىنىڭ ءبىرى بولىپ قالار ەدىم!». بايقايسىز با, نە دەگەن قاراپايىمدىلىق! قانداي ۇستامدىلىق! ەشقاشان كەۋدە قاعىپ, ءوزىن العا وزدىرۋعا تىرىسپاۋشىلىق كىسىنى ونان بەتەر ابىرويلى دا بەدەلدى ەتە تۇسەتىن شىعار! مىنە, كەرەك بولسا, ءابۋ ناسىر بابا بىزگە وسى جاعىمەن دە ۇلگى!
ءتورتىنشى ءسوز
ۇلى بابامىزدان مۇرا بوپ قالعان «مەملەكەت قىزمەتشىسىنىڭ ناقىل سوزدەرى» دەگەن تراكتاتى دا بار. ول وسى ەڭبەگىندە عىلىم مەن بيلىكتى بىرلىكتە قاراستىرۋعا تىرىسادى. كونە فيلوسوف اريستوتەلدىڭ «بيلىكتى ساتىپ العاندار – ودان پايدا تابۋدى ادەتكە اينالدىرادى» دەگەن تۇجىرىم-ويىن ودان ءارى دامىتا تۇسەدى. سول سەبەپتى دە جوعارىداعى ەڭبەكتە قالالاردى قالاي باسقارۋ كەرەكتىگىن, ونى كىم باسقارعانى دۇرىس ەكەنىن تىزبەلەپ, وزگەشە وي تۇيگەن. ءارى ءبىلىمدى, ءىرى اقىلدى, ءارى تازا نيەتتى ادام عانا شاھار تۇرعىندارى تۇرمىسىن جاقسارتىپ, باقىتقا جەتۋگە ىقپال ەتپەك دەيدى. قىسقاسى, فيلوسوف عالىم عىلىم جەتىستىكتەرى مەن بيلىك ادىستەرىن نەعۇرلىم ءبىر-بىرىنە جاقىنداتا تۇسسەك, سوعۇرلىم ءومىر دە العا باسادى, تىرشىلىك تە جايناي بەرمەك دەپ ءتۇيىن جاساعان. بىلاي قاراساق, بابامىزدىڭ ون عاسىر بۇرىن ايتىپ-جازىپ كەتكەندەرى ءالى دە ماڭىزدى بولىپ كورىنەدى. ويلانعانعا وي بەرەرلىك قاۋقارى بار سياقتى!..
بەسىنشى ءسوز
كەيبىر جازبا دەرەكتەردە باعدادتا تۇرىپ جاتقان ءابۋ ناسىر بابامىز ءبىر كەزەڭدە ء(دال ۋاقىتىن ايتا المايمىز) سامارقاند بيلەۋشىسىنىڭ ءوتىنىش-تىلەگى بويىنشا تۋعان قالاسى – وتىرارعا ورالىپ, ءبىرشاما ۋاقىت تۇراقتاپ جۇمىس ىستەگەن دەلىنەدى. مىنە, سول شاقتا «ات-تاليم اس-ساني» (ۆتوروە ۋچەنيە) دەگەن ەڭبەگىن جازىپ, اياقتاعان دەگەن تۇجىرىم دا بار. مۇندا ورتا ازياداعى عىلىم مەن ءبىلىمنىڭ دامۋ ساتىلارى جايىنان وي قوزعاپ, وسى كەزەڭدەگى كوپتەگەن وقىمىستىلار مەن عالىمداردىڭ ەڭبەگىن تالداپ, جاقسى جاقتارى مەن كەمشىلىكتەرىن تارازىلاپ, وي ەلەگىنەن وتكىزە وتىرىپ, وزىنشە سالماقتاپ باعا بەرسە كەرەك. وسىدان سوڭ كوپتەگەن وقىمىستى-عۇلامالار ءابۋ ناسىردى «ەكىنشى ۇستاز» دەپ اتاي باستاپتى. ءتىپتى مەديتسينانىڭ اتاسى بولىپ ەسەپتەلىنەتىن يبن-سينا (اۆيتسەنا) دا ءابۋ ناسىردىڭ تاعىلىمدى ەڭبەگىن وقىپ بولعان سوڭ, ەندى عانا ۇلى فيلوسوف اريستوتەلدىڭ تۇپكى وي-پايىمدارىن تولىق تۇسىنگەنىن مويىنداعان. ءسويتىپ, ءوزىنىڭ «كنيگا يستسەلەنيا» دەگەن تۋىندىسىن ء(تىپتى ونى ءابۋ ناسىر ەڭبەگىنىڭ كونسپەكتىسى دەپ تە اتاعان) جارىققا شىعارعان دەسەدى. ەگەر بۇل ەڭبەكتى راسىمەن كونسپەكتى دەڭگەيىندە قابىلدايتىن بولساق, وندا بابامىزدىڭ جازباسى قانداي دەڭگەيدە بولعانى؟ اتتەڭ, ءابۋ ناسىردىڭ سول ويلى جازبا-ەڭبەگى ءالى كۇنگە تابىلا قويعان جوق, قولعا تۇسپەي كەلەدى. بىراق كوپتەگەن الەمدىك عالىمداردىڭ عىلىمي-فيلوسوفيالىق تالداۋ ەڭبەكتەرىندە اتى ءجيى-ءجيى اتالىپ جاتادى. ءبىز ىزدەپ جاتىرمىز با؟ تاپقىمىز كەلە مە؟ سول وي اراگىدىك كەۋدەگە كەپتەلىپ كەلىپ قالادى دا, وزەكتى ورتەي باستايتىنى بار!..
التىنشى ءسوز
قازىرگى زاماندا ادامدار ۇعىمىندا قيسىقتاۋ پىكىر قالىپتاسقان: اكەسى اتاقتى-بەلگىلى كىسى بولسا, بالاسى شالاعاي, وي-ءورىسى تار ۇرپاق بولىپ وسەدى دەپ ايتىپ تا, جازىپ تا جاتادى. وسى ءسوز, اسىلى, شىندىققا سايكەس ەمەس, داۋلى پىكىر. بۇعان دالەل – ۇلى ويشىل ءابۋ ناسىردىڭ ءومىرى دەۋگە بولاتىنداي. تاريحي دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, ءابۋ ناسىردىڭ اكەسى ماحمەت (مۇحاممەد) وتىراردا اسكەر باسى (كەي جازبالاردا – سول ماڭداعى بەسىك-قورعاندا) بولعان دەلىنەدى. ول زامان – جاۋگەرشىلىك زامان, ەكى كۇننىڭ بىرىندە تۇتقيىلدان جاۋ لاپ قويىپ, جەرىڭدى دە, ەلىڭدى دە تىپ-تيپىل قىلۋى بەك ىقتيمال. دەمەك, اسكەرباسى ەڭبەگى بۇل كەزدە ولشەۋسىز دە ۇشان-تەڭىز, وعان حالىق تاعدىرى مەن جەر تاعدىرى سەنىپ تاپسىرىلعان دەسە دە بولعانداي. مىنە, وسىنداي وتە بەدەلدى ءارى ىقپالدى وتباسىندا ءابۋ ناسىر دۇنيە ەسىگىن اشقان. ولاي بولسا, وعان جوقشىلىق-تارشىلىق دەگەن مۇلدە جات ەكەنى وزىنەن-ءوزى بەلگىلى. نە ىشەم, نە كيەم دەمەگەن. اكە ابىرويىنىڭ كولەڭكەسىندە ەشتەڭەگە باس قاتىرماستان, وتە باقىتتى عۇمىر كەشسە دە بولاتىن با ەدى! بىراق, زەرەك ۇل ول جولدى تاڭدامادى, ءوزى جانىمەن قالاعان وزگەشە سۇرلەۋىن ىزدەدى. قىپشاق دالاسىنان شىعانداپ شىعىپ, الەمدىك اقىل-ويدىڭ قىزۋ مايدان-وشاعىنا ميداي ارالاستى. ءسويتىپ, جارقىراي كورىنىپ, ەڭ بيىك شىڭعا كوتەرىلدى, ەرەكشە تالانت قىرلارىمەن اينالاسىنداعىلاردى تاڭ-تاماشا ەتتى. «شىعىستىڭ اريستوتەلى» اتاندى.
ارتىندا ولمەستەي مول رۋحاني مۇرا قالدىرىپ, تاريحقا اتىن ماڭگىگە جازدى. ءابۋ ناسىر ءال-فارابي ءبىز ءۇشىن سوسىن دا اسا قىمبات, مەيلىنشە قۇرمەتتى!
جەتىنشى ءسوز
تۇركى حالقىنىڭ ەڭ ۇلكەن مادەني-اعارتۋ ورتالىعى رەتىندە سول زامانداردا-اق تانىلعان فاراب (وتىرار) شاھارى ءابۋ ناسىر دۇنيەگە كەلمەي تۇرىپ, ءبىر عاسىر بۇرىن بەيبىت جولمەن يسلام ءدىنىن قابىلداعانى ايتىلادى تاريحي جازبالاردا. سول شاقتا ءاربىر ساۋاتى مول مۇسىلمان يسلام ءدىنى قاعيداتتارىمەن شۇعىلدانۋى ءتيىس بولاتىن-دى. ءابۋ ناسىر دا ءسويتتى, ءاۋ باستان تۇركى-اراب ءتىلدى عالىم بولىپ تانىلدى. وتىراردا وتە باي كىتاپ قورى ساقتالعان كىتاپحانا بولعانىن تاريحي قۇجاتتار دالەلدەيدى, سول مول مۇرادان قاجەتىنشە سۋسىنداعان. سودان سوڭ اراب حاليفاتى بەرىك ورىن تەۋىپ, وركەندەي تۇسكەن باعدات قالاسىنا ساپار شەككەن. ءابۋ ناسىردىڭ بۇل ەلدە جۇرگەن كەزدەگى ەڭ ۇلكەن ورنىقتى ءىسى – اراب, پارسى جانە تۇركىلەر كوزقاراسى اراسىنداعى الاۋىزدىق پەن تۇسىنىسپەۋشىلىكتەردى, كەيبىر كەرتارتپا ارەكەتتەردى تۇبەگەيلى جويۋعا كۇش سالۋى. ونىڭ مۇنداي ىزگى ويىنا بارشا زيالى قاۋىم اسا قۇرمەتپەن قارادى, قولداۋ كورسەتتى, ءىسىنىڭ ىلگەرى باسۋىنا بارىنشا مۇددەلىلىك بايقاتتى. كەشەگى كەڭەستىك كەزەڭدە ءابۋ ناسىر بابامىزدى دىنگە قارسى بولعان, ونى مانسۇق ەتۋ باعىتىندا جۇمىس ىستەگەن دەپ كورسەتۋگە تىرىسىپ باققان. بۇل – ۇلكەن جۇرەكتى عالىمنىڭ ۇستانعان باعىتىن بۇرمالاپ, وعان جاسالعان كوپە-كورىنەۋ قيانات دەمەسكە امال جوق! اراب-پارسى-تۇركى ۇشتىگىنىڭ بىرلىگى جولىنداعى جاساعان قادامى مەن ەڭبەگى ءوز الدىنا تالدانىپ, جەكە اڭگىمەگە تاقىرىپ بولىپ سۇرانىپ تۇرعانداي. ال ودان سوڭ ءدىن مەن فيلوسوفيا بىرلىگى, ولاردىڭ ارالىق بايلانىسى جايىنا اۋىسقاندا دا ءابۋ ناسىر توسىن دا تىڭ ويلارعا سوقپاق سالا بىلگەن. بۇل سالا وزىنشە سونى سۇرلەۋ بولىپ قالا بەرمەك!
ءتۇيىنسوز
قايتا-قايتا ورالىپ, تىلگە تيەك ەتە بەرەتىن تاقىرىپ بۇل! ءابۋ ناسىر بابا جايى ءسوز بولسا, بۇل قازاقتىڭ راسىمەن-اق سەلقوس, مارعاۋ, ميمىرت, اڭعال ەكەنى قايتالاپ كوزگە ۇرادى! باعىمىزعا وراي, وتكەن عاسىردىڭ 60-جىلدارىندا وسى ماسەلەنى عۇلاما عالىمىمىز اقجان ماشاني بەل شەشە كىرىسپەسە, «جابۋلى قازان جابۋلى كۇيىندە» قالا بەرمەكشى ەكەن-اۋ! تاريح بىلاي دەيدى: 1962 جىلدىڭ باسىندا, ياعني ء«بىلىم جانە ەڭبەك» جۋرنالىنىڭ ءبىرىنشى نومىرىندە عالىم اقجان ماشانيدىڭ ءابۋ ناسىر تۋرالى العاشقى ماقالاسى باسىلدى. ماقالاسى ەمەس, ءابۋ ناسىردىڭ «عىلىم ۇيرەنۋ تۋرالى» دەگەن ەڭبەگى تۇڭعىش رەت قازاقشاعا اۋدارىلىپ, قالىڭ قازاققا جاريا بولدى. ال, اقجان اعامىز ماقالاعا العىسوز جازىپ, ءابۋ ناسىر ءبىزدىڭ بابامىز ەكەنىن, كونە وتىرار قالاسى ماڭىندا دۇنيە ەسىگىن اشقانىن, سودان عىلىم قۋىپ الىس ساپارعا اتتانعانىن دالەلدەپ كورسەتكەن. ارتى تالاس-تارتىس, جوققا شىعارۋعا ۇمتىلىس, قارسى ماقالالار – قىسقاسى, بۇل قازاق ءوزىنىڭ اتىشۋلى باباسىن دا توسىرقاپ قارسى العان. بوتەنسىنىپ كەكجيگەن! بەرگى جاعىنداعى قيلى-قيلى قازاققا ءتان كەرتارتپالىق پەن كەسىر وقيعالاردى تىزبەكتەمەي-اق قويالىق, ايتايىن دەگەنىمىز مۇلدە باسقا نارسە! سوندا دەيمىز-اۋ, بۇل قازاق ءوزىنىڭ شىققان تەگىنە, ءوزىنىڭ ۇلى پەرزەنتتەرىنە نەگە تىم سۋىق, نەگە تىم سالقىن؟ 60-جىلدارعا دەيىن «ەكىنشى اريستوتەل» اتانعان ءابۋ ناسىرداي ۇلى پەرزەنتى بولعانىن بىلمەي كەلۋ, بىلۋگە ۇمتىلماۋ – قالاي ايتساق تا سۇيەككە سىن! بۇل ءبىر جاعى! ەكىنشى ماسەلە – ءبىز نەگە ءابۋ ناسىر دەگەن ءوز نىسپىسى بولا تۇرا بارلىق جازبالاردا ءال-فارابي دەي سالامىز؟ (ايتالىق, ءال-فارابي اتىنداعى ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەت, ت.ب.). ءتىپتى كەي جازبالاردا فارابي دەپ تە قويا سالاتىن بولىپ ءجۇرمىز! (مىسالى, د.دوسجاننىڭ ءبىر پوۆەسى – «فارابي» دەپ اتالادى!) وسىنىڭ ءبارى دە ءبىزدىڭ ءالى كۇنگە كوپ نارسەگە اسا ىجداعاتتىقپەن ءمان بەرمەيتىنىمىزدى, ال سولاي ايتا سالۋدى ءمىن سانامايتىنىمىزدى قايتالاپ ايگىلەسە كەرەك! بىزدىكى – وي عوي! ال, سەن – قازاعىم, بۇعان قالاي قارايسىڭ؟ايتەۋىر, بوس ەلەڭ-سەلەڭمەن جۇرمەي, ويلانا جۇرسەك دەگەن ىزگى نيەت قوي بىزدىكى...
* * *
عىلىمنىڭ ەڭ بيىك شىڭىنا كوتەرىلە العان ويشىل بابا – ءابۋ ناسىر ءال-فارابي تۋراسىندا سوڭعى 10-15 جىل توڭىرەگىندە ءبىرشاما ويلانىپ, وي قوزعاپ جۇرگەن جايىمىز بار. عىلىمي ەڭبەك جازۋعا تالپىنبادىق, بىراق ادەبي-كوركەم دۇنيەلەر تۋدىرساق دەپ قايتا-قايتا ۇمتىلىس جاساعانىمىز راس.
اۋەلى «وتىراردىڭ جۋسانى» دەگەن فيلوسوفيالىق اڭگىمە ومىرگە كەلگەن. سودان سوڭ «شامدا سونگەن شىراق» («عۇلاما-عۇمىر») دەگەن دراما جازىپ, ول تۋىندىمىز مادەنيەت مينيسترلىگى جاريالاعان جابىق بايگەدە «دراماتۋرگيا» اتالىمى بويىنشا 2015 جىلى جۇلدەگە يە بولدى.
ەندى, مىنە, ء«ابۋ ناسىر ءال-فارابي» اتتى فيلوسوفيالىق كينورومان جازىپ, اياقتاۋ ۇستىندەمىز. امانشىلىق بولسا, از ۋاقىتتاردا باسپا ارقىلى جارىققا شىعىپ تا قالار. ال كينو تىلىنە اينالۋ جاعى...
ءبىر وكىنەرلىگى – مينيسترلىكتىڭ بەدەلدى بايقاۋىندا ەرەكشە اتالىپ وتسە دە, ءتورت جىل ءوتىپ بارادى, ءالى كۇنگە «شامدا سونگەن شىراق» اتتى پەسامىزدى ساحنالاۋعا ۇسىنىس تۇسپەي جاتقاندىعى.
سەلقوستىق پا؟ بىلمەدىم. ءابۋ ناسىردى قادىرلەپ-سىيلاماۋ ما؟ تاعى دا بىلمەدىم.
ءسوزدىڭ توق ەتەر ءتۇيىنى – الەم تانىعان ءابۋ ناسىر بابانى ءوز بيىگىندە قادىر تۇتىپ, بارىنشا قۇرمەت كورسەتۋ, بۇگىنگى جاس ۇرپاققا مەيلىنشە مول قىرىنان تانىتۋعا قۇشتارلىق بايقاتۋ – ءبىز ءۇشىن پەرزەنتتىك مىندەت!
جولتاي جۇمات-الماش ۇلى,
قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى
