ءيا, جاقىن جىلدارى جەرگىلىكتى بيلىك جۇمىسىنىڭ تيىمدىلىگىن باعالاۋ جۇيەسى دە ەنگىزىلىپ قالار. ال ءدال قازىرگى ۋاقىتتا جەرگىلىكتى بيلىك حالىقپەن قالاي جۇمىس ىستەپ جاتىر؟ تۇرعىندار ولاردىڭ جۇمىستارىن قالاي باعالايدى؟ ءبىز وسى ساۋالدارعا جاۋاپ ىزدەپ كورگەن ەدىك.
ەسەپتىك جيىندار ەل كوڭىلىنەن شىعىپ ءجۇر مە؟
راس, بۇگىنگىدەي تەحنولوگيانىڭ دامىعان زامانىندا اكىمدەرگە حالىقپەن, حالىققا اكىمدەرمەن بايلانىس ورناتۋ اسا ءبىر قيىن شارۋا دەۋگە كەلمەس. قازىر حالىق الەۋمەتتىك جەلى ارقىلى ۇيدە وتىرىپ-اق كەز كەلگەن دەڭگەيدەگى باسشىعا ءوزىن تولعاندىرعان ساۋالدى قويىپ, جاۋابىن دا لەزدە الىپ ءجۇر. بۇدان بولەك اۋىل, اۋدان, قالا جانە وبلىس اكىمدەرى جىلىنا ءبىر مارتە حالىق الدىندا ەسەپ بەرەدى. بۇل دا تۇرعىندارمەن بايلانىس ورناتۋدىڭ, ولاردىڭ مۇڭ-مۇقتاجىن, كوڭىل كۇيلەرىن ءبىلۋدىڭ ءبىر جولى. الايدا اكىمدەردىڭ ەسەپ بەرۋىنە بايلانىستى ەل اراسىندا ءارتۇرلى پىكىرلەر ايتىلىپ ءجۇر.
«اكىمدەردىڭ حالىق الدىندا ەسەپ بەرۋ جۇيەسىنىڭ ەنگەنىنە 10 جىلعا تاياپ قالدى. بۇل – وتە قاجەت دۇنيە. الايدا كەيىنگى كەزدەرى وسىنى ويىنشىققا اينالدىرىپ جىبەرگەندەيمىز. جيىنعا الدىن الا دايىندالعان ادامدار شاقىرىلادى. قاراپايىم حالىق كوبىنە كىرە الماي جاتادى نەمەسە جيىننىڭ وتەتىنىن بىلمەي قالادى. اكىم ەسەبىندە ەسىكتى ايقارا اشىپ تاستاپ, سىيماعان حالىق سىرتتا تىڭداپ تۇرسا قانداي عانيبەت! بىلە بىلسەك, حالىقتىڭ شىنايى پىكىرلەرى, ۇتىمدى ۇسىنىستارى وسىنداي جيىنداردا ايتىلادى.
مەملەكەت باسشىسى بيلىك قوعامدىق ۇيىمدارمەن, ازاماتتىق قوعام وكىلدەرىمەن تىعىز بايلانىس جاساۋ كەرەكتىگىن دە ۇنەمى ايتىپ ءجۇر. الايدا جەرگىلىكتى جەرلەردە ارا-تۇرا حالىقتى اكىمشىلىككە كىرگىزبەي قويۋ, بولماسا ارنايى ۋاقىتتى, بەلگىلى ءبىر ساعاتتى بەلگىلەپ, بەلگىلەنگەن مەرزىمدە اكىمنىڭ ءوزىنىڭ كەلمەي قالۋى دەگەن سەكىلدى فاكتىلەر تىركەلىپ جاتادى. «اكىمگە جولىعايىن, ماسەلەمدى ايتايىن» دەپ كوپتەن بەرى دايىندالىپ, التىن ۋاقىتىن ءبولىپ كەلگەن تۇرعىن ونىمەن كەزدەسە الماي كەتەدى. بۇدان كەيىن ول جەرگىلىكتى بيلىك تۋرالى قانداي پىكىردە بولادى؟ ەرتەڭىندە حاتشىسىنان الگى ادامنىڭ اتى-ءجونىن, مەكەن-جايىن جازىپ الىپ: ء«سىز مەنىڭ قابىلداۋىما كەلگەن ەكەنسىز, ول كەزدە مەن بولماي قالىپ ەدىم. «شارۋاڭىزدى ءوز اۋزىڭىزدان ەستيىن», دەپ تۇرعىننىڭ ارتىنان ۇيىنە ارنايى ىزدەپ بارعان اكىمدى ءوز باسىم ازىرگە كورگەن جوقپىن. وسىنداي اكىمدەر كوپ بولسا, حالىقتىڭ دا جەرگىلىكتى بيلىككە دەگەن سەنىمى ارتا تۇسەر ەدى دەپ ويلايمىن», دەيدى ۇزاق جىل مەملەكەتتىك قىزمەتتە بولعان, وڭىردە اۋدان, باسقارما باسشىسى, وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتتەرىن اتقارعان ءتۇسىپحان تۇسىپبەكوۆ.
«مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەرگە, جەرگىلىكتى اكىمدەرگە نەگىزگى باعانى بەرەتىن حالىق» دەپ ايتىلعانىمەن قاراپايىم حالىقتان گورى اكىمدەرگە وزىنەن جوعارى تۇرعان اكىمدەردىڭ باعا بەرىپ, ءتىپتى جۇمىستان الىپ تاستايتىن جاعدايلارى دا كەزدەسەدى. «حالىقتىڭ كوڭىلىنەن شىقپاي جۇمىستان بوساپتى» دەگەن اكىمدەردى نەمەسە مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەردى سيرەك ەستيمىز. كەرىسىنشە «وزىنەن جوعارى باسشىنىڭ كوڭىلىن تاپپاي, قىزمەتىن بوساتىپتى» دەگەن اڭگىمەلەردى ءجيى ەستيتىنىمىز تاعى بار. دەسەك تە, قوعامدا حالىق ءۇنى, حالىق پىكىرى ەلەۋسىز, ەسكەرۋسىز قالىپ ءجۇر دەي المايمىز.
حالىق دەمەكشى, ءبىز وسى ماتەريالدى دايىنداۋ بارىسىندا حالىق اراسىندا, ەل-جۇرتپەن بىتە قايناسىپ جۇرگەن قاراپايىم ازاماتتاردىڭ پىكىرىن ءبىلۋ ءۇشىن «اكىمىڭىزدىڭ جۇمىسىن قالاي باعالايسىز؟» دەگەن ساۋال قويعان ەدىك.
تۇرعىندار نە دەيدى؟
ەرمەك قۇرمانعالي,
وسكەمەن قالاسىنىڭ تۇرعىنى:
– ءوز باسىم وبلىس اكىمى دانيال احمەتوۆتىڭ جۇمىسىن جوعارى باعالايمىن. قالا تۇرعىنى بولعان سوڭ كۇندەلىكتى كورىپ-ءبىلىپ وتىرمىز. وسكەمەندە قانشاما كوشە كەڭەيدى. بىرنەشە دەمالىس ورىندارىن سالدىردى. ساپاسىز تۇرعىزىلعان دۇنيەلەردى جاقسارتتى. ەرتىس جاعالاۋى قايتا جاڭعىردى. پوگانكا جاعالاۋىن ادام تانىماستاي وزگەرتتى. ساتباەۆ داڭعىلىنداعى جول 8 جولاقتى بولدى. مۇنىڭ ءبارى قالا تۇرعىندارىنا جاسالىپ جاتقان جاعداي. ال قالا اكىمىنە كەلەر بولساق, ول كىسى دە جاقسى جۇمىس ىستەپ جاتىر. الەۋمەتتىك جەلىدەگى بەلسەندىلىگىن دە بايقايمىز. تۇرعىندار كوبىنە تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىعى سالاسى بويىنشا شاعىمدانادى عوي. سۋ, جول, جىلۋ دەگەندەي. ءبىر بايقايتىنىم, وسى ماسەلەلەردىڭ بارلىعىن ءۇيىپ-توگىپ اكىمگە ايتىپ جاتادى. وسىنىڭ بارىنە اكىم جۇگىرىپ جۇرەدى. اكىمنىڭ قول استىنداعى ءتيىستى بولىمدەر نە قارايدى دەگەن ويعا قالاسىز.
جانىبەك ناۋرىزباەۆ,
سەمەي قالاسىنا قاراستى قاينار اۋىلىنىڭ تۇرعىنى:
– جالپى العاندا, سەمەيدىڭ اكىمىنىڭ جۇمىسىن وڭ باعالايمىن. نيەتى ءتۇزۋ. ءبارىن جاساعىسى كەلەدى. الايدا ول كىسىنىڭ ءبىر كەمشىلىگى, ءوزى تاپسىرعان جۇمىستى تولىق باقىلامايدى. سوڭىنا دەيىن جەتكىزبەيدى. مەن سەمەيگە قارايتىن ابىرالى وڭىرىندەگى قاينار اۋىلىنىڭ تۇرعىنىمىن. قالادان 300 شاقىرىمداي جەردە تۇرىپ جاتىرمىز. سەمەي سىناق پوليگونىنىڭ زاردابىن تارتقان, ءالى دە تارتىپ كەلە جاتقان ابىرالى وڭىرىندە ماسەلە وتە كوپ. سەمەيدىڭ اكىمى جىل باسىندا قاينارعا حالىققا ەسەپ بەرۋگە كەلەدى. سول كەزدە حالىق تاراپىنان ءارتۇرلى ماسەلەلەر كوتەرىلىپ, ۇسىنىستار ايتىلادى. الايدا سونىڭ ورىندالۋى دۇرىس قاداعالانبايدى. سوندىقتان ءبىزدىڭ ايتار تىلەگىمىز, سەمەي اكىمى ەرماك ءسالىموۆ اقپان ايىندا تۇرعىندارمەن كەزدەسۋدە حالىققا بەرگەن ۋادەلەرىنىڭ, ءوزى جۇكتەگەن تاپسىرمالاردىڭ قالاي ورىندالىپ نەمەسە ورىندالماي جاتقانىنا كوز جەتكىزۋ ءۇشىن ارنايى كەلسە, ءوز كوزىمەن كورسە دەيمىز. ماسەلەن, قاينار اۋىلىندا 10 ادامدىق پوليتسيا بەكەتى جابىلىپ, قازىر نە قارۋى, نە كولىگى جوق 1 ادام عانا قالدى. اۋىلدا پەدياتر دارىگەر جوق. سەمەي-قاينار جولىنا قالا بيلىگى كوڭىل بولمەگەننەن كەيىن پارلامەنت دەپۋتاتتارىنا, مينيسترلىكتەرگە ءوزىمىز بارىپ, ايتۋعا ءماجبۇر بولدىق.
ەرجان قۇتتىباەۆ,
تارباعاتاي اۋداندىق ءماسليحاتىنىڭ دەپۋتاتى, «تارباعاتاي تابيعاتى» ەكولوگيالىق قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ توراعاسى:
– ءبىزدىڭ اۋدانعا جاڭا اكىمنىڭ كەلگەنىنە بەس ايدان استى. بەس ايدا سەرىكقازى سادۋاقاسوۆتىڭ جۇمىسىنا باعا بەرۋ قيىنداۋ بولاتىن شىعار. دەگەنمەن حالىقپەن ەتەنە جۇمىس ىستەيتىنىن كورسەتىپ جاتىر. ۇنەمى حالىق اراسىندا بولادى. كابينەتىندە كوپ وتىرمايدى. اۋىل-اۋىلداردى ءجيى ارالاپ, تۇرعىندارمەن كەزدەسۋدە. ءبىر بايقاعانىم, بۇل كىسى ەكولوگيا ماسەلەسىنە ەرەكشە كوڭىل بولەدى ەكەن. ءوزىم دە ەكولوگ بولعان سوڭ اۋدانداعى قورشاعان ورتا جاعدايىن جاقسى بىلەمىن. تارباعاتايدا قوسكول دەگەن شاعىن كول بار. كوپ جىلدان بەرى سۋى تارتىلىپ, ادامداردىڭ تۇسۋىنە جارامسىز بولىپ قالعان ەدى. اكىم قوسكولگە بازار وزەنىنەن ارنا تارتتىرىپ, قالپىنا كەلتىردى. مۇنىڭ ءبارى حالىققا قاجەت دۇنيەلەر دەپ ويلايمىن.
ءمادينا قىزجانوۆا,
جارما اۋدانى, قالباتاۋ اۋىلىنداعى گەورگيەۆكا ورتا مەكتەبىنىڭ باستاۋىش سىنىپ مۇعالىمى:
– قازىر كوپ دۇنيە قولجەتىمدى عوي. ءوز باسىم اۋدان اكىمى احمەتقالي نۇرعوجيننىڭ جۇمىستارىن الەۋمەتتىك جەلىدەگى پاراقشاسى ارقىلى ءبىلىپ وتىرامىن. كەز كەلگەن سۇراعىمىزدى قويا الامىز. ءوزىم كۋا بولعان ءبىر جايدى ايتايىن. كورشىمنىڭ ءۇيى ابدەن ەسكىرىپ, بىت-شىت بولىپ, قۇلاعالى تۇرعان. «اۋدان اكىمىنەن بارىپ, كومەك سۇراسام قايتەدى؟» دەدى. نە دەيىن؟! «بارساڭ, بارىپ كور» دەدىم. ءبىر كۇنى كورشىم قۋانىپ كەلدى. اكىم جاڭا ءۇي بەرىپتى. قازىر سول ۇيىندە تۇرىپ جاتىر. ءوزىم الەۋمەتتىك جەلىدە ءجيى وتىرامىن. مەنىڭ تىلەگىم, اۋىل اكىمدەرى, اۋدانداعى دەنساۋلىق, ءبىلىم سەكىلدى بولىمدەردىڭ باسشىلارى دا الەۋمەتتىك جەلى ارقىلى حالىقپەن بايلانىس ورناتسا ارتىق بولماس ەدى.
نۇرجان جولدىبەك ۇلى,
اياگوز اۋدانىنىڭ تۋماسى:
– ەلباسى, پرەزيدەنت پەن حالىق اراسىندا دەلدال, التىن كوپىر بولۋعا ءتيىس تۇلعالار – جەرگىلىكتى اكىمدەر. بيلىككە دەگەن سەنىمدى قالىپتاستىراتىن دا, جوعالتاتىن دا – وسىلار. مەملەكەت تاراپىنان قانشاما جاقسى باعدارلامالار قابىلدانىپ جاتىر. سول باعدارلامالار دۇرىس ورىندالماي, اقشا يگەرىلمەي جاتادى. نەگە؟ ويتكەنى مەملەكەتتەن بولىنگەن قوماقتى قاراجاتتى يگەرەتىن جوبالار جوق. جوبالاردى اۋدان مەن اۋىل اكىمدەرى جاساپ, ۇسىنۋعا ءتيىس. جوبا جاسالسا, ول جوبا قولداۋ تاپسا حالىققا دا جۇمىس بولادى. مەن ايتار ەدىم, مەملەكەتتىك قىزمەتكە, ەل باسقارۋعا كاسىپكەرلەر مەن ساۋداگەرلەر ەمەس, يدەياسى بار, ءبىلىمدى ازاماتتار كەلۋى كەرەك. بىزدە مەملەكەتتىك قىزمەتكە بيزنەس كوزى رەتىندە قارايتىندار بار. بۇل جاقسىلىق اكەلمەيدى. وزىندىك يدەياسى, وزىندىك ويى, وزىندىك پايىمى بار مەملەكەتشىل ازاماتتار شەنەۋنىكتىك قىزمەتكە كەلسە, ەلدىڭ دە ەڭسەسى كوتەرىلەرى انىق.
اۋدان اكىمدەرى حالىقپەن قالاي قارىم-قاتىناس جاسايدى؟
ءوڭىر تۇرعىندارى ءوز اكىمدەرىنىڭ جۇمىسىن قالاي باعالايتىنىن از-كەم بىلدىك. ال اۋدان اكىمدەرى حالىقپەن قالاي جۇمىس ىستەيدى؟ تۇرعىنداردىڭ ماسەلەلەرى مەن ۇسىنىس-پىكىرلەرىن قانداي جولدارمەن ءبىلىپ, شەشىم قابىلدايدى؟ وسى ورايدا ءبىز وڭىردەگى ءتورت اۋداننىڭ (ۇلان, التاي, ءۇرجار, اياگوز) اكىمدەرىنە حابارلاسىپ, ساۋالىمىزدى قويعانىمىزدا بارلىعى دا «الەۋمەتتىك جەلىدە وتىرامىز. تۇرعىنداردى قابىلداۋ ۋاقىتىمىز ارنايى بەلگىلەنگەن بولسا دا, حالىقتى كەز كەلگەن ۋاقىتتا قابىلداۋعا, پىكىرلەسۋگە دايىنبىز» دەپ جاۋاپ بەردى.
«رەسمي تۇردە اۋدان تۇرعىندارىن بەيسەنبى كۇنى تۇسكە دەيىن قابىلدايمىن. باسقا كۇندەرى دە قابىلداي بەرەمىن. ەسىگىم ءاردايىم اشىق. كەيبىر تۇرعىندار سوڭعى اقشاسىنا الىس اۋىلدان كەلۋى مۇمكىن. ءوزىم جوق بولسام, ورىنباسارىم قابىلدايدى. الەۋمەتتىك جەلى ارقىلى دا تۇرعىنداردىڭ ماسەلەسىن ءبىلىپ وتىرامىز. تۇرعىندار وندا ويلارىن اشىق جازىپ جاتادى. بۇل شۇعىل شارا قابىلداۋعا وتە قولايلى. پرەزيدەنتىمىز قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ الەۋمەتتىك جەلىنى قولدانىڭدار دەگەن تاپسىرماسى حالىق پەن جەرگىلىكتى اكىمدىكتىڭ قارىم-قاتىناسىن نىعايتۋعا وڭ اسەر ەتىپ جاتىر دەپ ايتا الامىن. ەلدىڭ تىنىس-تىرشىلىگىن ءبىلۋ ءۇشىن اپتاسىنا ءبىر رەت اۋىلداردى ارالاپ شىعۋعا تىرىسامىن. ەكى-ءۇش اپتا نەمەسە ءبىر ايدان كەيىن بەرگەن تاپسىرمالاردىڭ قالاي ورىندالعانىن مىندەتتى تۇردە تەكسەرىپ وتىرامىن», دەيدى ۇلان اۋدانىنىڭ اكىمى نۇرىمبەت ساقتاعانوۆ.
ال التاي اۋدانىنىڭ اكىمى نۇرجان توقسەيىتوۆ تۇرعىنداردى كوشەدە دە قابىلداپ, ۇسىنىس-پىكىرلەرىن تىڭداپ, ءتيىستى ورىندارعا سول جەردە تاپسىرما بەرەتىنىن ايتادى. «ۇيالى تەلەفونىمدى اۋدان تۇرعىندارىنىڭ كوپشىلىگى بىلەدى دەسەم ارتىق ايتپايتىن شىعارمىن. بىلتىر اۋداندا الاپات تاسقىن بولدى. سول كەزدە تۇرعىندارمەن ەتەنە ارالاسىپ كەتتىك. اۋدانداعى كادرلاردىڭ حالىقپەن جۇمىس ىستەۋ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ماقساتىندا «اۋدان اكىمىمەن ءبىر كۇن» دەگەن قاناتقاقتى جوبانى قولعا العانبىز. جوبا اياسىندا اۋدانعا جاڭادان قىزمەتكە كەلگەن باسشىلاردى قاسىما كومەكشى رەتىندە ەرتىپ الىپ, ءبىر كۇنگى جۇمىسىمدى كورسەتەمىن. ولارعا تۇرعىندارمەن قالاي جۇمىس ىستەۋدى ۇيرەتەمىن. ايىنا ءبىر-ەكى مارتە بىرەر ساعات ۋاقىت تاۋىپ, قاراپايىم ادامدارمەن كەزدەسىپ, سۇحبات قۇرامىن», دەيدى ول.
ءۇرجار اۋدانىنىڭ اكىمى سەرىك زاينۋلدين قازىرگى ۋاقىتتا, اسىرەسە كوپ بالالى انالارعا ايرىقشا كوڭىل ءبولىپ, اۋدان تۇرعىندارىنىڭ, كاسىپكەرلەردىڭ دەمەۋشىلىگىمەن 27 وتباسىنا باسپانا بەرىلگەنىن جەتكىزدى. «كوپ بالالى انالاردىڭ ماسەلەسىن ءبىلىپ وتىرۋ ءۇشىن ارنايى توپ قۇردىق. ايىنا ءبىر رەت سول توپتىڭ باسشىسىن قابىلداپ وتىرامىن. اقساقالدارمەن دە ءجيى جولىعىپ, اقىل-كەڭەستەرىن تىڭداپ وتىرامىز. اقساقالدار اۋدانداعى كەمشىلىكتەردى جاسىرماي ايتادى. ءبىز بۇدان ءتيىستى قورىتىندى شىعارامىز», دەيدى اكىم.
اياگوز اۋدانىنىڭ اكىمى دىلدابەك ورازباەۆ الىس اۋىلدارداعى تۇرعىندارعا ءوزى ارنايى بارىپ, كەزدەسۋ وتكىزۋدى داستۇرگە اينالدىرعانىن تىلگە تيەك ەتتى. «اۋدان اۋماعى ۇلكەن. سوندىقتان اۋىلداردا قابىلداۋ وتكىزىپ جاتىرمىز. ماسەلەن, بۇرىنعى شۇبارتاۋ اۋدانى 300 شاقىرىمداي شالعايدا ورنالاسقان. جاقىندا وسى وڭىردەگى مالگەلدى, بايقوشقار, بارشاتاس, بيدايىق اۋىلدارىندا تۇرعىندارمەن كەزدەسۋ وتكىزدىم. قانشاما ماسەلەلەر ايتىلدى. ءوز باسىم اياگوز اۋدانىنا كەلگەن بەس ايدا شۇبارتاۋ وڭىرىنە 4 رەت بارىپ قايتتىم. سونىمەن قاتار بارشاتاس, اقشاۋلى جانە نارىن اۋىلدارىندا اۋدان اكىمدىگىنىڭ كوشپەلى ءماجىلىسىن وتكىزدىك. مۇنى وتكىزۋدەگى ماقسات – اۋىلداردى كوركەيتۋ. اۋىل كوركەيسە, تۇرعىنداردىڭ دا ەڭسەسى كوتەرىلمەي مە؟» دەيدى ول.
شىعىس قازاقستان وبلىسى
