ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ, ياعني 2019 جىلدىڭ 23 ساۋىرىندە ۇلى دراماتۋرگ ۋيليام شەكسپيردىڭ تۋعانىنا 455 جىل تولدى. سودان بەرى «شەكسپير ماسەلەسى» بويىنشا مىڭداعان كىتاپ جارىق كورىپتى. «ورتكە تيگەن داۋىلداي» (قاسىم امانجولوۆ) شەكسپير جايلى داۋلى كىتاپتاردىڭ قاۋلاپ شىعىپ جاتقانىنا قاراماي, 48 جاسىندا تۋعان قالاسى ستراتفوردقا لوندوننان قايتىپ كەلىپ, ءۇش جىلدان سوڭ ءدال ءوزى تۋعان كۇنى ماڭگىلىككە كوز جۇمعان شەكسپير, ءوزى جايلى دۇنيەنىڭ دۇرلىگىپ جاتقانىمەن ءىسى دە جوق, الەم ساحنالارى مەن ەكراندارىنان شىعارمالارى ۋاقىت سايىن جاڭعىرىپ, جاڭارىپ, الەم كورەرمەندەرىنە تولاسسىز جول تارتۋدا. بۇگىنگى تاڭدا ول الەمدەگى ەڭ كوپ ەكراندالعان, ەڭ كوپ ساحنالانعان دراماتۋرگ, سونەتتەرى بولسا وقىرماندار نازارىنان ەشقاشان تىس قالعان ەمەس. الەم كينەماتوگرافتارى بولسا ءبىر عانا «گاملەتتىڭ» سيۋجەتى بويىنشا جۇزدەن (!) ارتىق فيلم ءتۇسىرىپتى. رەجيسسەر فرانكو دزەففيرەللي تۇسىرگەن «رومەو مەن دجۋلەتتا» ءفيلمى (1968) ەكى رەت «وسكار», ءۇش رەت «التىن گلوبۋس» سىيلىعىنا يە بولدى. «كورول لير» مەن «ماكبەت» تە ساحنا مەن ەكراندىق شىعارمالارعا ارنالعان جۇزدەگەن جۇلدەلەردىڭ يەگەرى اتاندى.
سونىمەن شەكسپير توڭىرەگىندەگى داۋ نەدەن باستالدى؟ وسى ماسەلەگە ءبىراز شولۋ جاساپ كورەيىك.
ۋيليام شەكسپيردىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعى جايلى 400 جىلدان استام ۋاقىت بويى قانشا كىتاپ جازىلعانى جايلى ناقتى ەشكىم ايتا المايدى.
«شەكسپير» دەگەن فاميليانىڭ ءوزى سان قۇبىلىپ جازىلىپ ءجۇر: ساكسپەەر, شاكوسپەر, شافتسپەر, شاكستاف, چاسپەر, شاسپير...
شەكسپير شىعارماشىلىعى مەن ءومىرىن ارنايى اڭگىمە ەتىپ وتىرعانىمنىڭ وزىندىك سەبەبى بار. ول – الەم ادەبيەتىنىڭ ەڭ جارىق جۇلدىزدارى – گەتە مەن تولستويدىڭ شەكسپير شىعارمالارى تۋرالى ءبىر-بىرىنە كەراعار ەكى ءتۇرلى پىكىرى. ءبىرى شەكسپيردى ۇلى اقىن, ۇلى دراماتۋرگ دەپ تابىنسا (گەتە), ەكىنشىسى – ورىس ويشىلى لەۆ تولستوي ونى مويىندامايدى.
«نەت نيكاكيح وسنوۆاني ۆوسحۆالەنيا شەكسپيرا, كرومە ۆنۋشەنيا».
«50 جىلدان بەرى شەكسپيردى وقىپ كەلە جاتىرمىن. مىنە, جاسىم 75-كە كەلگەن شاعىمدا دا ونىڭ بۇكىل شىعارمالارىن, سونەتتەرىن قايتا وقىپ شىقتىم. ءوزىمدى تاعى ءبىر سىناعىم كەلدى. بىراق قانشا تىرىسسام دا بۇرىنعى پىكىرىمدى وزگەرتە المادىم, – دەپ قورىتىندىلايدى ءوز توپشىلاۋىن ۇلى سۋرەتكەر لەۆ تولستوي. – كەرىسىنشە, وعان تاڭىلعان « ۇلى», «دانىشپان», «كەمەڭگەر» دەگەن تەڭەۋلەردىڭ جالعان ەكەندىگىنە, وسى ويدى وزگەلەرگە تىقپالاپ سەندىرىپ كەلگەن جالعان ماداقتاۋشىلار, بۇگىنگى جازۋشىلار مەن وقىرمانداردى تەرىس پىكىرگە ءتۇسىرىپ, ونىڭ شىعارمالارىندا اتىمەن جوق ۇلىلىقتى تىقپالاۋ – بارلىق شىندىقتى بۇركەمەلەپ, وتىرىككە قۇرىلعان جەكسۇرىن ماداق», دەپ شورت كەستى ۇلى جازۋشى. «پرويزۆەدەنيا شەكسپيرا نە وتۆەچايۋت ترەبوۆانيام ۆسياكوگو يسكۋسستۆا, ي, كرومە توگو, ناپراۆلەنيە يح ساموە نەيزمەننوە, بەزنراۆستۆەننوە. چتو جە زناچيت تا ۆەليكايا سلاۆا, كوتوروي ۆوت ۋجە بولەە ستا لەت پولزۋيۋتسيا ەتي پرويزۆەدەنيا؟»
لەۆ تولستويدىڭ قاتال سىنىنان ۆەيمارلىق گەتە دە تىس قالماعان. «يا گەتە چيتايۋ ۆسەگو, يز نيح دۆا-تري توما نيچەگو, وستالنوە ۆسە – ۆزدور».
لەۆ تولستويدىڭ بۇل سەكىلدى ءۇزىلدى-كەسىلدى پىكىرى اعىلشىن دراماتۋرگىنىڭ الەم ساحناسىن, سونىڭ ىشىندە ورىس ساحناسىن بىرتە-بىرتە جاۋلاپ الۋ پروتسەسىنە كەدەرگى بولا المادى. كەدەرگى بولا الماۋ بىلاي تۇرسىن, رەسەيدىڭ باسقا قالالارىندا ەمەس, تولستوي شىعارمالارى قويىلىپ جاتقان تەاتر ساحناسىنان شەكسپير پەسالارى دا كورسەتىلىپ جاتتى. «بورسىقتىڭ جەك كورەتىن ءشوبى ءىنىنىڭ اۋزىنا شىعادى» دەگەندەي, ءوزى قويىلىپ جاتقان ساحنادا شەكسپير تراگەديالارىنىڭ قاساقانا بىرىنەن سوڭ ءبىرى وينالىپ جاتقانى تولستويدىڭ اشۋ-ىزاسىن ونان سايىن ءورشىتىپ, وسىنداي قاتال پىكىر ايتۋعا ءماجبۇر ەتكەن بولسا كەرەك.
الەمدىك ادەبيەتتە ءۇش داۋلى ماسەلە بار: گومەر, شەكسپير, شولوحوۆ. شولوحوۆ جايلى داۋ ۇزاق جىلدار بويى قاۋعا تيگەن ورتتەي لاپىلداپ تۇردى دا, بىرتە-بىرتە باسەڭسىپ, اقىر اياعى ايگىلى «تىنىق دوننىڭ» قولجازبا نۇسقاسى تابىلىپ (؟), ونىڭ اۆتورلىق قۇقىعى تۋرالى داۋعا ءبىرجولاتا نۇكتە قويىلدى. سوعان قاراماستان انتيشولوحوۆشىلار ول شەشىممەن كەلىسپەي, اۋىق-اۋىق قارسى داۋ ايتىپ قالىپ ءجۇر. ول داۋدىڭ نەگىزى – قانشا دانىشپان بولىپ تۋسا دا, كۇردەلى زاماننىڭ داۋىرلىك شىندىعىن جوعارى ءبىلىمى جوق, قاراپايىم جىگىت نەبارى 24 جاسىندا وسىنشاما اۋقىمدى شىعارمانى جازىپ شىعۋى استە مۇمكىن ەمەستىگىن العا تارتۋمەن كەلەدى.
قالاي بولعاندا دا, شولوحوۆ ماسەلەسى جازۋشىنىڭ پايداسىنا شەشىلۋىمەن تىندى.
گومەر ماسەلەسى سول كۇيىنشە ءالى تۇر. ونىڭ انىق-قانىعىن اجىراتىپ بەرەتىن ەشقانداي دالەل جوق. اتاقتى «يليادا» مەن «وديسسەيدى» ەرتە زامانعى گرەك اقىنىنىڭ جازعانىنا ءشۇبا كەلتىرۋشىلەر بارشىلىق, ءتىپتى, كەيبىر زەرتتەۋشىلەر ونداي اقىننىڭ ومىردە بولعانىنا دا سەنىمسىزدىكپەن قارايدى. ولار «يليادا» پوەماسىن ترويا سوعىسى كەزىندە مىسىرلىق اقىن ايەل فانتاسيا جازدى دەگەن پىكىردى ۇسىنادى.
بۇلار قانشاما شەشىمىن تاپتىق دەگەنمەن ءبارىبىر باستارىنان كۇدىك بۇلتى ءبىرجولا سەيىلىپ كەتە قويمايتىن ماسەلەلەر. بۇل داۋلاردىڭ ىشىندە «شەكسپير» ماسەلەسى اۋقىمدىلىعى جاعىنان ەرەكشە ورىن الادى. الەمدىك ادەبيەتتانۋدا بۇل ماسەلە بويىنشا شىققان كىتاپتاردىڭ ءوزى ءبىر توبە.
شەكسپيردىڭ تۋعان قالاسى ستراتفوردقا بايلانىستى ول ولگەن سوڭ «انتيستراتفوردياندىقتار» دەگەن قۋاتتى ءبىر قوزعالىس دۇنيەگە كەلدى. بۇل قوزعالىستى جاقتاۋشىلاردىڭ پىكىرىنشە, پروۆينتسيالىق اكتەر «گاملەت», «رومەو مەن دجۋلەتتا», «كورول لير», «ماكبەت» سياقتى ۇلى شىعارمالاردى جازا المايدى. 1848 جىلى نيۋ-يوركتىك زاڭگەر دجوزەف حارت «ستراتفوردتىقتار» جايلى ۇلكەن داۋدى باستاپ جىبەردى. ونىڭ ايتۋىنشا, «كەدەي وتباسىنان شىققان ساۋاتسىز بالا ناداندىق پەن دورەكىلىك رۋحىندا تاربيەلەنەدى. ەرجەتكەندە براكونەرلىكپەن اينالىسقان ادامنىڭ ميىنان اقىلدى پەسالاردىڭ تۋى مۇمكىن ەمەس». دج. حارتتىڭ كىتابىنان سوڭ ءارتۇرلى ەلدەردەگى «انتيستراتفورتدىقتار» ناعىز شەكسپيردى تابۋ ءۇشىن لاپ قويىپ, دالەلدەر ىزدەي باستادى. ەشقانداي ۋنيۆەرسيتەتتى بىتىرمەگەن, قاراپايىم قولعاپ توقۋشىنىڭ بالاسى, ونىڭ ۇستىنە ەشقاشان ەۋروپادا بولىپ كورمەگەن, يتاليادا بولماعان, دات ەلىنە اياق باسپاعان ادام قالاي ول ەلدىڭ تىرشىلىك-تىنىسىن, سالت-ءداستۇرىن بىلە الادى؟ گەرتسوگتار مەن كورولدەر ءومىرىن جازۋ ءۇشىن دراماتۋرگ ساراي ينتريگالارىمەن تانىس بولۋى كەرەك ەمەس پە؟ قولعاپ توقۋشىنىڭ براكونەر بالاسى ونداي ءومىردىڭ ماڭىنان دا جۇرگەن ەمەس. ونىڭ ۇستىنە, ونىڭ ءبىر دە ءبىر قولجازباسى جوق (ەستەرىڭىزگە سالا كەتەيىك, ول كەزدەگى دراماتۋرگتەردىڭ كوبىسىنىڭ قولجازباسى ساقتالماعان).
بۇگىنگى تاڭدا «گاملەتتىڭ», «كورول ءليردىڭ», «ماكبەتتىڭ» جانە باسقالاردىڭ اۆتورلىعىنا سەكسەننەن استام دراماتۋرگ تالاسۋدا. ارينە, شەكسپير زامانىندا قايتىس بولىپ كەتكەن ادامدار تالاسىپ جۇرگەن جوق, «ناعىز شەكسپيردى» ىزدەۋشىلەردىڭ پىكىرلەرى تالاسۋدا.
شەكسپير تراگەديالارى مەن كومەديالارىنا تالاستىڭ ەڭ باسىندا شەكسپيردىڭ زامانداسى, اسا كورنەكتى ساياساتكەر, فيلوسوف, جازۋشى, عالىم, ياكوۆياندىق انگليانىڭ ەڭ ۇلى دانىشپاندارىنىڭ ءبىرى – فرەنسيس بەكون تۇر.
ءحىح عاسىردىڭ ورتاسىندا امەريكالىق اعارتۋشى-ۇستاز دەليا بەكوننىڭ (اعىلشىندىق بەكونمەن فاميليالاس) «شەكسپير پەسالارىنداعى فيلوسوفيانىڭ اشكەرەلەنۋى» اتتى كىتابى جارىق كوردى. بۇل كىتاپ شەكسپيرگە تالاسۋشىلاردىڭ اراسىندا لوگيكالىق دالەلدەرى مەن تۇجىرىمدارى ارقىلى بارىپ تۇرعان سەنساتسيا بولدى. مۇعالىم ايەلدىڭ ايتۋى بويىنشا, شەكسپيرگە تەلىنىپ جۇرگەن ۇلى شىعارمالاردىڭ اۆتورى ءسوز جوق – فرەنسيس بەكون. كورولدەر مەن گەرتسوگتار ءومىرىن تەك سول عانا جازا الادى, پروۆينتسيالىق اكتەر ەمەس. وسىدان كەلىپ ۇلكەن سۇراق تۋادى. ەگەر شەكسپيردىڭ قالامىنان تۋدى دەپ جۇرگەن ۇلى شىعارمالاردىڭ شىن اۆتورى ف.بەكون بولسا, نەگە ول ءوز اتىن قويمايدى؟ دەليا بەكون بۇل سۇراققا دا وزىنشە جاۋاپ بەرەدى. فرەنسيس بەكون – كورولەۆا ەليزاۆەتا ءبىرىنشىنىڭ نەكەدەن تۋماعان قۇپيا بالاسى. سوندىقتان دا ول شىعارمالارىنا ءوز فاميلياسىن قويماي, تەاترعا ۇسىنا بەرگەن. «كورول قىزمەتشىسى» («سلۋگا كوروليا») دەگەن تەاتر كومپانياسى كەزەكتى پەسالاردى قولعا العان سوڭ, وزدەرىنشە ساحنالىق وزگەرىستەر ەنگىزىپ (كەيبىر سىنشىلاردىڭ ايتۋىنشا «دورەكىلەندىرىپ»), ۋيليام شەكسپيردىڭ اتىمەن قويا بەرگەن. پەسالارىندا مەملەكەتتىڭ ساياسي-مورالدىق جۇيەلەرىنە وتكىر سىن ايتىلاتىن بولعان سوڭ دا ف.بەكونعا ءوز اتىن جاسىرىن ۇستاۋ ءتيىمدى بولسا كەرەك.
ءوز ويىن دالەلدەۋ ءۇشىن دەليا بەكون فيلوسوف بەكوننىڭ حاتتارىنداعى قۇپيا شيفرلاردا پەسالاردىڭ شىنايى اۆتورى كىم ەكەنى كورسەتىلگەن دەگەن ۆەرسياسىن ۇسىندى. ول ءۇشىن شەكسپير مولاسىن اشىپ, ينسترۋكتسيا بويىنشا زەرتتەۋ جۇرگىزىلۋى كەرەك. وسى ويىن دالەلدەۋ ءۇشىن امەريكالىق ايەل انگلياعا بىرنەشە كۇن كەمەمەن ءجۇزىپ كەلىپ, بىردەن ستراتفوردتاعى شەكسپيردىڭ قابىرىن قازۋعا كىرىسپەك بولدى. ءتىپتى, قابىردى قازۋ ءۇشىن كۇرەك-سايماندارىن دا سايلاپ ۇلگەرىپتى. بىراق ول بۇل ويىن جۇزەگە اسىرا المادى: قابىردى قازىپ, ارۋاقتى مازالاۋعا شىركەۋ دە, ساياسي بيلىك تە رۇقسات ەتپەدى. العان بەتىنەن قايتپايتىن زەرتتەۋشى ايەل تىم بولماسا ف.بەكوننىڭ مولاسىن قازۋعا رۇقسات سۇرادى: بارلىق شىندىقتى مولاداعى قۇپيا حاتتاردان تابامىز دەدى.
بيلىك بۇعان دا رۇقسات ەتپەدى.
ءوز ويىن جۇزەگە اسىرا الماعان ايەل الاسۇرىپ ءجۇرىپ اقىلىنان اداسىپ تىندى.
بىراق ول دۇنيەگە «بەكونياندىقتار» دەگەن قوزعالىستى قالىپتاستىرىپ كەتتى. ولاردىڭ ويىنشا, الەمدى جاۋلاپ العان ۇلى شىعارمالاردىڭ شىنايى اۆتورى – ءسوز جوق فرەنسيس بەكون. ءبىر قىزىعى – «بەكونياندىقتار» قوزعالىسىنا باسقا دا ۇلى تۇلعالاردىڭ بەلسەندى اتسالىسقانىنا تاڭعالماسقا لاج جوق. سولاردىڭ الدىڭعى قاتارىندا ۇلى جازۋشى-يۋموريست مارك تۆەن مەن ۇلى فيلوسوف زيگمۋند فرەيد تۇر. مارك تۆەن بولسا «ۋمەر لي شەكسپير؟» دەگەن كىتابىن جاريالادى, ال ز.فرەيد گاملەتتىڭ بۇكىل بولمىسىنان شالالىقتى, مىلجىڭ سوزگە قۇرىلعان جاساندىلىقتى سىنعا الادى. ال شەكسپير دراماتۋرگياسى مەن سيۋجەتتەرىن جويقىن سىنعا العان ل.تولستويدىڭ پىكىرىن جوعارىدا كەلتىردىك. ل.تولستوي دا, م.تۆەن دە, ز.فرەيد تە شەكسپير دەگەن دراماتۋرگتىڭ بولعان-بولماعانىنا كۇدىك كەلتىرۋدەن بۇرىن ونىڭ شىعارمالارىنداعى دورەكىلىك پەن جالعاندىقتى, قاساپحاناداعىداي جابايى قانتوگىستى, بۇزاقى ماحابباتتى اشىقتان-اشىق ناسيحاتتاعانىمەن كەلىسە المايدى.
«بەكونياندىق» قوزعالىستىڭ قاجىماس «اشكەرەلەۋشىلەرى» ايگىلى پەسالاردىڭ شىنايى اۆتورىن تابۋ جولىنداعى ىزدەنىستەرى ءالى كۇنگە دەيىن الەمدى الاڭداتۋمەن كەلەدى. ولار ءار ءتۇرلى شيفرلاردى اتاپ, ادرەستەرىن كورسەتىپ, سول بويىنشا قانشا زەرتتەۋ جۇرگىزگەنمەن ءبارى دە ناتيجەسىز اياقتالۋدا. قۇپيا حاتتار ساقتالعان-مىس دەگەن لاقاپ بويىنشا ۋاي وزەنىنىڭ كورسەتىلگەن ۇلتانى قازىلدى – ەشتەڭە جوق, كەنونبەري مۇناراسى ءتىنتىلدى – تۇك تە تابىلمادى, ءبىر قۇپيانىڭ بەتى اشىلىپ قالار دەگەن ۇمىتپەن شەكسپيردىڭ زامانداسى, اقىن ەدمۋندە سپەنسەردىڭ مولاسىن دا اشىپ كوردى – ونان دا ەشتەڭە تابىلمادى. «شەكسپير شىعارمالارىنىڭ نەگىزگى وقيعالارى سارايدا, كەيىپكەرلەرى – كورولدەر, گەرتسوگتار, پرينتستەر, ال جاي عانا «قولعاپشىنىڭ» بالاسى ءوزى بىلمەگەن, كورمەگەن ءومىردى جازۋى مۇمكىن ەمەس, ونداي شىعارمالاردى تەك اقسۇيەك تۇقىمىنان شىققان ادام عانا جازا الادى» دەگەن پىكىر الەم جۇرتشىلىعىن ەلەڭ ەتكىزگەنمەن, از ۋاقىت وتكەن سوڭ دالەلدى بوپ كورىنگەن بۇل تۇجىرىم دا ۇمىتىلىپ, اعىلشىن جۇرتى سانالارىنا وشپەستەي ەنىپ العان «باياعى شەكسپيرلەرىنە» قايتا ورالۋمەن بولدى. ساناعا بەرىك ورناعان شەكسپيردى شىعارىپ تاستاۋ ءۇشىن «ستراتفوردتىقتار» مەن «بەكونياندىقتار» «اشكەرەلەۋ» ماقساتتارىن قايتا جالعاستىرا بەردى. ەندى ولار «كورول لير» مەن «ماكبەتتى» جازعان اعىلشىننىڭ 17-گرافى ەدۋارد دە ۆەر وكسفورد دەگەندى العا تارتتى. بۇل پىكىرگە قارسى داۋ ايتۋشىلار بولسا: «ەكى پەسانىڭ ەكەۋى دە وكسفورد ولگەن سوڭ جارىققا شىقتى, سوندىقتان مۇنداي دولبار شىندىققا جاناسپايدى» دەپ ەدى, اشكەرەلەۋشىلەر بۇعان دا وپ-وڭاي دالەل ايتىپ شىعا كەلدى. «وكسفورد ءوز شەدەۆرلەرىن تولىق اياقتاي الماعاندىقتان, گرافتىڭ دوستارى ءبىتىرىپ, تەاترعا ۇسىنعان» دەپ ولارعا تويتارىس بەردى. اقىر سوڭىندا شەكسپيردى جاقتاۋشىلار مەن جوققا شىعارۋشىلاردىڭ ءوزى ەكى لاگەرگە ءبولىنىپ, ولاردىڭ اراسى مونتەككي مەن كاپۋلەتتي اراسىنداعىداي ءبىر-بىرىمەن جاۋلاسۋعا شەيىن جەتتى. بىراق ابىروي بولعاندا بۇل جاۋلاسۋ قانتوگىسسىز, ءسوز جۇزىندە ءوتتى, ارى كەتكەندە سوتقا جۇگىنۋمەن اياقتالدى.
«ستراتفوردتىقتار» مەن «بەكونياندىقتار» ءبارىبىر اشكەرەلەۋ نيەتتەرىنەن قايتپادى. حح عاسىردىڭ باسىندا ولار سپيريتيزمگە دە جۇگىندى. سول جۇگىنۋدىڭ ناتيجەسىندە دۇنيەگە جاڭا كەلگەن كىتاپتىڭ اۆتورى ءتۇن ىشىندە بەكوننىڭ رۋحىمەن تىلدەسكەنىن, تىلدەسۋ كەزىندە بەكوننىڭ ءوزى ەشقانداي پەسا جازباعانىن, ال شەكسپيردىڭ رۋحى سونەتتەردى گراف وكسفوردتىڭ جازعانىن مويىندادى دەپ ساۋەگەيلىك ايتتى.
شەكسپيردىڭ ورنىنا تالاسۋشى-لاردىڭ سانى بۇل كۇندە, جوعارىدا ايتقانىمىزداي, 80-نەن اسىپ, جۇزگە جۋىقتادى. ولاردىڭ ىشىندە كىم جوق دەيسىز: 5-گراف راتلەنس, 6-گراف دەربي, شوتلانديانىڭ كورولەۆاسى ماريا ستيۋارت, كورولەۆا ەليزاۆەتا ءبىرىنشى, ءتىپتى, ۋيليامنىڭ ءوزىنىڭ جۇبايى دا بار.
«بەكونياندىقتار» مەن «ستراتفوردتىقتاردىڭ» ەندىگى ۇلكەن ءۇمىتى – ەرتە مە, كەش پە, شەكسپير مەن بەكوننىڭ مولالارىن اشىپ, ونداعى قۇپيا شيفرلار مەن حاتتاردى تابۋ. اۆتورلىق ادىلدىكتى انىقتاۋ جولىندا ولاردىڭ بۇل ارەكەتتەرىنە الا كوزبەن اتا قاراۋدىڭ دا ءجونى جوق شىعار. ويتكەنى ولار ادىلدىكتىڭ جەڭىسى ءۇشىن كۇرەسۋدە عوي. الايدا, اعىلشىن بيلىگى, ءتىپتى, جالپى حالىقتىڭ ءوزى ول مولالاردى قازىپ, شەكسپيردى بەكونمەن اۋىستىرا سالۋعا تاۋەكەل ەتە قويار ما ەكەن؟ ءتىپتى, سول ۇلى شىعارمالاردىڭ اۆتورى شەكسپير ەمەس, بەكون ەكەنى دالەلدەنگەن كۇننىڭ وزىندە سول شىعارمالارعا دەگەن الەمدىك كوزقاراستىڭ وزىنە دە سەلكەم ءتۇسىپ قالۋى مۇمكىن عوي. عاسىرلار بويى سانامىزدا قالىپتاسىپ, ۇلىلىقتىڭ سيمۆولىنا اينالعان «شەكسپير» دەگەن ەسىمدى باسقا بىرەۋمەن اۋىستىرا سالۋعا ءبىزدىڭ پسيحيكامىز كونە قويار ما ەكەن؟ ءاي, قايدام!
جارايدى, بۇل داۋ وزىنشە داۋ بوپ قالا تۇرسىن. شەكسپيردىڭ اۆتورلىعىن قورعاۋشىلار نە دەيدى؟
ەندى سوعان توقتالىپ وتەيىك.
شەكسپيرلەر ءومىرىن زەرتتەۋشىلەردىڭ ايتۋلارى بويىنشا ۋيليامنىڭ اكەسى دجون شەكسپير داۋلەتتى ادام بولعان كورىنەدى. ول ءوزى ءومىر سۇرگەن ورتادا وتە بەدەلدى ادام بولىپتى. ءتىپتى, ءبىر كەزدەرى قالالىق كەڭەستىڭ توراعاسى سەكىلدى لاۋازىمدى قىزمەت تە اتقارىپتى. اناسى مەري اردەن بولسا تەگى جاعىنان انگلو-ساكسوندىق اريستوكراتتار ديناستياسىنان شىققان اقسۇيەك ەكەن. دەمەك, جۇرت مەنسىنبەگەندەي ءبىزدىڭ شەكسپيرىمىز وڭاي وتباسىنان ەمەس ەكەن. قالالىق كەڭەس توراعاسىنىڭ بالاسى 7 جاستان 14 جاسقا دەيىن ەيۆاننىڭ گرامماتيكالىق مەكتەبىندە وقىماۋى مۇمكىن ەمەس. بۇل مەكتەپتە ساباق تاڭەرتەڭنەن كەشكە دەيىن جۇرگىزىلىپ, لاتىن تىلىنەن, كلاسسيكالىق شىعارمالاردى تۇپنۇسقادا وقۋدان, ادامدارمەن قارىم-قاتىناستىڭ مادەنيەتى جايلى ناقتى ءدارىس وقىلادى ەكەن.
رەسەي عىلىم اكادەمياسىنىڭ شەكسپيرتانۋ كوميسسياسىنىڭ عىلىمي حاتشىسى, فيلوسوفيا عىلىمىنىڭ دوكتورى نيكولاي زاحاروۆ شەكسپيردىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىنا ارنالعان ناقتى دەرەكتەرگە سۇيەنە وتىرىپ, تومەندەگىدەي قورىتىندىعا كەلەدى. «شەكسپير زامانىندا ءومىر سۇرگەن ءبىر دە ءبىر ونەر قايراتكەرى ونىڭ شىعارماشىلىعىنا كۇدىك كەلتىرگەن ەمەس. ونىڭ كوزى تىرىسىندە-اق 16 درامالىق شىعارماسى «شەكسپير» دەگەن فاميليامەن جارىق كورگەن. لوندوننىڭ بەلگىلى باسپاگەرى ريچارد فيل ونىڭ ەكى پوەماسىن جەكە كىتاپ ەتىپ شىعارعان. 1609 جىلى شىققان سونەتتەرىنىڭ تيتۋلدىق بەتىنە ونىڭ «شەكسپير» دەگەن فاميلياسى عانا كورسەتىلگەن. وسىعان قاراپ, سول كەزدىڭ وزىندە-اق ول «ۋيليام» دەگەن اتى كورسەتىلمەسە دە ايگىلى بولعان اقىن ەكەنىن دالەلدەيدى. ونىڭ اۆتورلىعى جونىندە ەڭ قۇندى پىكىردى سول كەزدەگى اتى شۋلى دراماتۋرگتەردىڭ ءبىرى بەن دجونسون بىلاي دەپ جازىپتى: «شەكسپير ستال سامىم سلادكوگولوسىم لەبەدەم ەيۆانا, پوەتوم نا ۆسە ۆرەمەنا, ۋديۆيتەلنىم چەلوۆەكوم, كوتورىي پەرەجيۆالي سلاۆۋ ۆسەح سوۆرەمەننيكوۆ».
ونىڭ پىكىرى اينا-قاتەسىز ءدال كەلدى.
2018 جىلى يۋنەسكو-نىڭ «الەمنىڭ جادى» («پاميات ميرا») دەپ اتالاتىن باعدارلاماسىنىڭ حالىقارالىق رەەسترىنە شەكسپيردىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعى جايلى تاعى دا 90-عا جۋىق جاڭا قۇجاتتار كەلىپ ءتۇستى. بۇل قۇجاتتار شەكسپيردىڭ ءومىر سۇرگەنىن, پەسالارى مەن سونەتتەرىنىڭ شىنايى اۆتورى ءوزى ەكەنىن تاعى دا دالەلدەي ءتۇستى دە, ءارتۇرلى الىپ-قاشتى اڭگىمەلەر مەن قاۋەسەتتەردىڭ قازانىنا مىقتاپ قاقپاق قويعانداي بولدى. ال انگلياداعى «گەرالديكالىق پالاتا» بولسا, شەكسپيردىڭ دۆورياندىق تيتۋلىن قايتا بەكىتىپ, وعان «نايزالى كۇمىس قىران» گەربىن بەرۋگە شەشىم قابىلدادى.
شەكسپير توڭىرەگىندەگى داۋ-دامايعا وسىلايشا نۇكتە قويىلدى.
ال «ستراتفوردتىقتار» مەن «بەكونياندىقتاردىڭ» ەندىگى ارمانى مەن بار ءۇمىتى – شەكسپير مەن بەكوننىڭ قابىرىن قازۋ. «وندا نە بولار ەكەن؟» دەگەن پەندەشىلىك سۇراق تا جۇرت كوڭىلىنەن كەتەر ەمەس.
دۋلات يسابەكوۆ,
مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى
