Nur Otan پارتياسىنان باسقا جالپى قوعامدىق يگىلىك ءۇشىن قىزمەت ەتۋ ۇستىندەگى ساياسي پارتيالار جانە قوزعالىستارمەن ىنتىماقتاسا جۇمىس ىستەۋگە بەت بۇرعان پرەزيدەنتتىڭ بۇل قادامى شىن مانىندەگى كوپپارتيالى جۇيەنى دامىتۋعا, ساياسي باسەكەلەستىك پەن پىكىر ءپليۋراليزمىن قالىپتاستىرۋعا باعىتتالۋىمەن دە اسا ماڭىزدى. بۇل باعىتتاعى قادامدار – الداعى ۋاقىتتا قازاقستانداعى دەموكراتيالىق ۇدەرىستىڭ ودان ءارى تەرەڭدەي تۇسەتىنىن, سان ءتۇرلى پىكىرلەر ورتاعا ءتۇسىپ, سىندارلى شەشىمدەر قابىلداناتىنىن كورسەتەدى.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ الەۋمەتتىك جانە ەتنوستىق توپتار اراسىنداعى كەلىسىمدى ودان ءارى نىعايتۋ جولىنداعى ساياساتى «قازاقستان حالقى» عىلىمي ينتەراكتيۆتى تاريحي كارتاسىن جاساعان جانە وسى كارتانى ودان ءارى جەتىلدىرۋ ۇستىندەگى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ۇجىمىنا وتە تۇسىنىكتى ءارى ونىڭ ءاربىر مۇشەسىنىڭ جۇرەگىنە جاقىن دەۋگە بولادى. قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ 2017 جىلعى 26 ساۋىردە وتكەن قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ ححV سەسسياسىندا ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى مەن قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنا «قازاقستان حالقى» ينتەراكتيۆتى تاريحي كارتاسىن جاساپ شىعارۋ تۋرالى تاپسىرما بەرگەن بولاتىن.
مارتەبەلى مىندەتتى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ۇجىمى عىلىم كوميتەتىنىڭ قولداۋىمەن گەوگرافيا ينستيتۋتى جانە اقپاراتتىق جانە ەسەپتەۋىش تەحنولوگيالار ينستيتۋتىمەن بىرلەسە وتىرىپ ورىنداپ شىقتى. 2019 جىلى 10 ماۋسىمدا نۇر-سۇلتان قالاسىنىڭ دوستىق ۇيىندە ەلوردا اسسامبلەياسى مەن ءبىزدىڭ عالىمدارىمىزدىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن «رۋحاني جاڭعىرۋ» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنىڭ جانە « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» ماقالاسىنىڭ ىسكە اسىرىلۋى كونتەكستىندە قايتا تولىقتىرىلعان «قازاقستان حالقى» ينتەراكتيۆتى عىلىمي تاريحي كارتاسىنىڭ كەزەكتى تۇساۋكەسەرى ءوتتى. ءۇش تىلدە ورىندالعان ينتەراكتيۆتى عىلىمي تاريحي كارتا قازاق ۇلتىنىڭ ەرەكشە مەملەكەتتى ۇيىستىرۋشى ميسسياسى مەن ەجەلگى قازاق جەرىندە تاريحي تاعدىر توعىستىرعان بارلىق ۇلتتاردىڭ ۇيىسۋ ۇدەرىسىن تولىق ءارى ءدال كورسەتەدى.
تاريحشىلار ۇجىمى الداعى ۋاقىتتا دا مەملەكەتىمىزدەگى ۇلتارالىق تاتۋلىق پەن قوعامدىق كەلىسىمدى ودان ءارى دامىتا تۇسەتىن, قازاقستان حالقىن ءبىر يدەيا توڭىرەگىنە توپتاستىراتىن يدەولوگيالىق عىلىمي جۇمىستار جازىپ, حالىقتىڭ تاريحي ساناسىن جاڭعىرتۋ باعىتىندا كەلەلى جۇمىستار اتقارۋى ءتيىس دەپ ويلايمىز. وسى ورايدا ءبىزدىڭ ينستيتۋت سياقتى گۋمانيتارلىق باعىتتاعى عىلىمي-زەرتتەۋ مەكەمەسى تولىقتاي مەملەكەت قامقورلىعىندا بولعانى ورىندى بولار ەدى. ويتكەنى مەملەكەتتىك يدەولوگياعا نەگىز بولارلىق تاريحي زەرتتەۋلەردى جۇرگىزۋ – اتالعان ۇجىمنىڭ قاسيەتتى مىندەتى.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ كەلەسى جىلى ءال-ءفارابيدىڭ 1150 جىلدىق, اباي قۇنانباي ۇلىنىڭ 175 جىلدىق مەرەيتويلارىن اتاپ ءوتۋ تۋرالى شەشىمىن مەرەيتويلاردى اتاپ ءوتۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميسسيا مۇشەسى رەتىندە اسا ريزاشىلىقپەن قولدايمىن جانە بۇل ءىس-شارالاردىڭ ءوز دەڭگەيىندە وتۋىنە ۇجىم بولىپ اتسالىساتىن بولامىز.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ سوت شەشىمدەرى ساپاسىن جەتىلدىرۋ بويىنشا ماڭىزدى ءىس-شارالاردى جۇزەگە اسىرۋدى تاپسىرۋى تەرەڭ ويعا جەتەلەيدى. بۇگىنگى تاڭدا مەكتەپكە باراتىن 1-سىنىپ وقۋشىلارىنىڭ 90 پايىزى قازاق سىنىپتارىندا وقيدى ەكەن. سونداي-اق «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى اياسىندا جۇرگىزىلىپ جاتقان ۇلتتىق كودتى ساقتاۋ, سالت-ءداستۇردى جاڭعىرتۋ جۇمىستارىنىڭ بارلىعى ءبىزدىڭ قازاقي ەرەكشەلىكتەرىمىزدى دامىتۋعا باعىتتالعان. مىسالى, حIح عاسىردىڭ باس كەزiنە دەيiن قازاقتاردىڭ وزدەرiنە ءتان كەرەمەت بiرەگەي ءداستۇرلi بيلەر سوتى بولدى. بيلەر سوتى ەل بىرلىگىن, جەر تۇتاستىعىن ساقتاۋدا ماڭىزدى تاريحي قىزمەت اتقاردى. قازاقتىڭ بيلەر سوتى – بiرەگەي سوت جۇيەسi بولدى. ول قىلمىستىق, مۇلiكتiك, iشكi وتباسىلىق ءتارتiپ بۇزۋشىلىقتار مەن قىلمىس تۇرلەرiن قاراپ, قوعامنىڭ قۇقىقتىق ءومiرiن رەتكە كەلتiرiپ وتىراتىن. قازاق قوعامىندا بيلەر ەشقاشان سايلانىپ تا, تاعايىندالىپ تا قويىلماعان. بي لاۋازىمىنا بەكiتۋ دەگەن اتىمەن بولماعان. بي قىزمەتi اتادان بالاعا مۇرا بولىپ تا قالمايتىن. بي بولاتىن ادامنىڭ بويىنان بiرنەشە قاسيەت تابىلۋى تيiس ەدi. بي, بiرiنشiدەن, قازاقتىڭ ءداستۇرلi ادەت-عۇرىپ قۇقىعىن جەتە بiلۋگە مiندەتتi بولدى. ماسەلەن, ول «قاسىم حاننىڭ قاسقا جولىن», «ەسiم حاننىڭ ەسكi جولىن», تاۋكە حاننىڭ «جەتi جارعىسىن» جاتقا بiلۋi كەرەك. ەكiنشiدەن, بي اتاعىنان ۇمiتكەردiڭ شەشەندiك ونەر مەن اتالى ءسوزدi جاقسى مەڭگەرۋi, تۇيتكiلدi iستiڭ ءتۇيiنiن شەشۋدە ۇشقىر ويلى, تاپقىر بولۋى قاجەت. ۇشiنشiدەن, بارىنشا ادال, ەشكiمگە بۇرا تارتپايتىن ءادiل بولۋى شارت. ونداي بيلەردiڭ اتاق-داڭقى جونiندەگi حابار دالا تۇرعىندارى اراسىنا تەز تارالاتىن. كەيدە بيلەردiڭ بالاسى دا ءوزiنiڭ بويىنداعى قاسيەتتەرiنە قاراي بي بولا الاتىن. بiراق مۇنداي جاعداي iلۋدە بiر رەت كەزدەسەتiن. ءوزiنiڭ بەدەلiنە داق تۇسiرگەن بي سوت iسiنە ارالاسۋ قۇقىعىنان ايىرىلدى. دالا تۇرعىندارى وزiنە جۇگiنۋiن توقتاتقان كەزدەن باستاپ ول بي اتالۋدان قالادى.
بيلەر سوتىنىڭ دالا تۇرعىندارىنىڭ اراسىنداعى بەدەلi زور بولاتىن. كوپ جاعدايدا قازاقستانداعى ورىستاردىڭ وزدەرi دە يمپەريالىق سوتتان گورi قازاقتىڭ بيلەر سوتىنا جۇگiنگەندi ارتىق سانادى. ماسەلەن, مىناداي بiر ەلەۋلi وقيعا تۋرالى ايتا كەتۋگە بولادى: 1865 جىلعا دەيiن كوكشەتاۋ سىرتقى وكرۋگiندە ورىستار 117 رەت بيلەر سوتىنا شاعىم تۇسiرگەن. بيلەر سوتىنىڭ ارتىقشىلىعىن قازاقتاردىڭ تۇرمىسى مەن ادەت زاڭىن زەرتتەۋمەن اينالىسقان ورىس زەرتتەۋشiسi ا.گەينس وتە جاقسى بايقاعان بولاتىن. ول بىلاي دەپ جازدى: «بيلەر سوتى اشىق جانە بارىنشا ءادiل جۇرگiزiلەدi. سوندىقتان دا ونى قازاقتار عانا ەمەس, ورىس زيالىلارى دا, كازاكتار دا قۇرمەتتەيدi, ولاردىڭ كوپشiلiگi بيلەر سوتىنا بارىپ شاعىنادى». پاتشا ۇكiمەتi حIح عاسىردىڭ 20-90-جىلدارى ارالىعىندا بيلەر سوتىن تاراتا باستادى. ويتكەنi بيلەر سوتى وتارشىل وكiمەت ورىندارىنىڭ جالپىيمپەريالىق باسقارۋ ءتارتiبiن ەنگiزۋiنە كوپ كەدەرگi كەلتiرگەن بولاتىن. وزىق ويلى قازاق زيالىلارىنىڭ وكiلدەرi بيلەر سوتىنىڭ بۇرىنعى قالپىندا وزگەرiسسiز قالا بەرۋiن جاقتادى. اسىرەسە قازاقتىڭ كورنەكتi عالىمى شوقان ءۋاليحانوۆ بيلەر سوتىنا جوعارى باعا بەردi.
مىنە, تاريحىمىزدا بولعان وسىنداي تاماشا سوت جۇيەسىنىڭ جاقسى جاقتارىن قاراستىرىپ, بۇگىنگى سوت جۇيەسىنە ەنگىزسەك تەك قانا ۇتاتىن سياقتىمىز. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, تولە بي ايتقان: «تۋرا بيدە تۋعان جوق, تۋعاندى بيدە يمان جوق» ۇستانىمى باسشىلىققا الىنۋى ءتيىس.
قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ۇلىتاۋعا ساپارى بارىسىندا وتاندىق ءتۋريزمدى دامىتۋ تەك قىزمەت پەن ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋمەن عانا شەكتەلمەيتىنىن, تۋريستەردى تارتۋ ءۇشىن الەم قىزىعارلىق تاريحىمىز بەن تاريحي ەسكەرتكىشتەرىمىزدى ءوز دەڭگەيىندە دارىپتەۋ قاجەتتىگىنە نازار اۋدارىلدى. بۇل جۇمىس «تۋعان جەر» باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋدى ودان ءارى جالعاستىرىپ, قازاقستاننىڭ قاسيەتتى جەرلەرى مەن تاريحي ورىندارىن عىلىمي نەگىزدە ناسيحاتتاۋ ءۇشىن «قازاقستاننىڭ قاسيەتتى تاريحي جەرلەرى» ينتەراكتيۆتى كارتاسىن ءۇش تىلدە ازىرلەۋ قاجەت دەپ ويلايمىز. كورشىمىز وزبەكستاندا جاسالىپ جاتقان تاريحي ورىندار ءتۋريزمىن دامىتۋ سالاسىنداعى جۇمىستارعا دا كوڭىل ءبولىپ, قاجەتتى جەرلەرىنەن ساباق العان ءجون بولار. بۇحارا قالاسىنىڭ ورتاعاسىرلىق ارحيتەكتۋراسىن قالپىنا كەلتىرىپ, بۇكىل قالانى وسى كونتسەپتسيا نەگىزىندە دامىتۋ وسى قالاعا شەتەلدىك تۋريستەردىڭ جاپپاي اعىلىپ كەلۋىنە نەگىز بولۋدا.
«اۋىل – ەل بەسىگى» اتتى ەلباسىنىڭ ارنايى جوباسىن جۇزەگە اسىرۋدى جالعاستىرۋ قازاق حالقىنىڭ تاريحي تامىرى مەن سالت-ءداستۇرىن, ادەت-عۇرىپتارى مەن سالت-ساناسىن ساقتاۋعا نەگىز بولاتىنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. اۋىل حالقىنىڭ جاعدايىن كوتەرۋ ءۇشىن ەگىستىك, شابىندىق جانە مال جايىلىمىنا جارايتىن جەرلەردى قايتا ءبولۋ, ول جەرلەردى پايدالانۋدىڭ جاڭاشا تۇجىرىمداماسىن ازىرلەۋ ءجون سياقتى. وتكەن عاسىردىڭ 90-شى جىلدارىندا جۇرگىزىلگەن اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەرى مەن تەحنيكاسىن بىرجاقتى ءبولۋ, نەگىزگى قۇنارلى جانە پايدالى جەرلەردىڭ ات توبەلىندەي عانا كولحوزدار مەن سوۆحوزدار باسشىلارىنىڭ قولىنا ءوتۋى اۋىل حالقىنىڭ «ليۋمپەن پرولەتاريگە» اينالۋىنا الىپ كەلدى. بۇل ءوز كەزەگىندە جابايى ۋربانيزاتسيانى جەدەلدەتىپ, ءىرى قالالارداعى باسپاناسىزدىق پەن الەۋمەتتىك ماسەلەلەردى اسقىندىرىپ جىبەردى. سوندىقتان قازاقستان وكىمەتى اۋىلدارداعى شارۋاشىلىقتاردى جاڭاشا ۇيىمداستىرىپ, اۋىل حالقىن جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتۋى قاجەت دەپ ويلايمىز.
ەلىمىزدىڭ سولتۇستىك ايماقتارىنا وڭتۇستىك ايماقتاردان جاس وتباسىلاردى كوشىرىپ ورنالاستىرۋ باعىتىندا باستالعان مەملەكەتتىك ساياساتتى تۇراقتى جالعاستىرۋ دۇرىس دەپ ويلايمىز. اسىرەسە شەكارالىق ايماقتارداعى قونىستاردىڭ جويىلۋ پروتسەسىن توقتاتىپ, ول قونىستاردى دامىتۋ – مەملەكەتتىڭ قورعانىسى مەن قاۋىپسىزدىگىن كۇشەيتۋ جولىنداعى تىڭ قادامداردىڭ ءبىرى ەكەنى داۋسىز.
ءبىلىم بەرۋ ساپاسىن جاقسارتۋ باعىتىندا مەملەكەت باسشىسى تاراپىنان ۇسىنىلعان كەشەندى ءىس-شارالار وتە ورىندى جانە وزەكتى. وسى شارالاردىڭ ورىندالۋى الداعى جەتىستىكتەرىمىزگە نەگىز بولادى دەگەن ويدامىز. وقۋلىق ساپاسىنىڭ تومەندىگى تۋرالى ماسەلەنى شەشۋدىڭ جولى رەتىندە كەڭەس زامانىنداعىداي سالالىق باعىتتار بويىنشا ماماندانعان باسپالاردى قالپىنا كەلتىرۋدى ويلاستىرعان ءجون بولار ەدى.
قورىتا ايتساق, مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ تۇڭعىش جولداۋى تىڭ باعىتتارمەن ەرەكشەلەنەدى. وسى جولداۋداعى باعىتتار مەن ويلاردىڭ جۇزەگە اسىرىلۋى ۇكىمەتتەن تىڭ شەشىمدەر كۇتەدى. بۇل جولداۋداعى جاقسى ويلاردىڭ جۇزەگە اسۋىنا بۇكىل قازاق ەلى بولىپ جۇمىلا كىرىسىپ, مەملەكەتىمىزدىڭ گۇلدەنىپ, حالقىمىزدىڭ ءال-اۋقاتى مەن ءبىلىمىنىڭ, مادەنيەتىنىڭ كوتەرىلۋىنە اتسالىسايىق.
زيابەك قابىلدينوۆ,
ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
الماتى
