عىلىمي-تەحنيكالىق پروگرەسس ادامزات الدىندا بۇرىن-سوڭدى كەزدەسپەگەن بىرنەشە جاڭا, وتە كۇردەلى ماسەلەلەردى قويدى. ولاردىڭ ىشىندە ادامدى قورشاعان ورتامەن بايلانىستىراتىن قارىم-قاتىناس ەرەكشە ورىن الادى. حح عاسىردا تابيعاتقا اۋىرتپالىق كوبەيۋدىڭ 4 ەسەگە جانە الەمدىك ءوندىرىس كولەمىنىڭ 18 ەسەگە وسۋىمەن بايلانىستى بولدى. عالىمداردىڭ ايتۋى بويىنشا, 1960-1970 جىلدار ارالىعىندا ادامزاتتىڭ اسەرىنەن بولاتىن ەكولوگياداعى وزگەرىستەر بۇكىل الەمدە پايدا بولدى, ياعني پلانەتانىڭ بارلىق تۇكپىرىنە اسەرىن تيگىزدى, سوندىقتان دا بۇل ماسەلەلەر جاھاندىق سيپاتقا يە بولا باستادى.
جىل سايىن ونەركاسىپ اتموسفەرانى شامامەن 1 ترلن توننا شاڭ مەن باسقا دا زياندى زاتتارمەن لاستايدى. كوپتەگەن قالالار تۇتىننەن زارداپ شەگەدى. كەڭ ورماندار كەسىلىپ, ورتەنىپ جاتىر. ولاردىڭ جوعالۋى وتتەگىنىڭ تەپە-تەڭدىگىن بۇزادى. ناتيجەسىندە, جانۋارلاردىڭ, قۇستاردىڭ, بالىقتاردىڭ جانە وسىمدىكتەردىڭ سيرەك كەزدەسەتىن تۇرلەرى ماڭگىگە جوعالىپ, بىرقاتار وزەندەر مەن كولدەر قۇرعاپ كەتتى. اۋانىڭ جانە دۇنيەجۇزىلىك مۇحيتتىڭ لاستانۋى, وزون قاباتىنىڭ بۇزىلۋى ادامنىڭ تابيعاتپەن رابايسىز ارالاسۋىنىڭ ناتيجەسى بولىپ سانالادى. ال بۇل – ەكولوگيالىق داعدارىستىڭ بەلگىسى.
ەكولوگيانى قورعاۋدىڭ ماڭىزىن تۇسىنسەك, ونى ساقتاپ قالۋدىڭ شارالارىن قاراستىرايىق:
بىرىنشىدەن, سۋ جانە جارىق ەنەرگياسىن ۇنەمدى پايدالانۋ. بۇل تابيعاتقا عانا ەمەس, ءسىزدىڭ اميانىڭىزعا دا پايداسىن تيگىزەدى. ياعني, بارلىق ەلەكتر قۇرىلعىلارىن ءوشىرىڭىز, ۇيقى رەجىمىندە دە كومپيۋتەر قۋاتتى تۇتىنادى, ۇيدەن شىققان كەزدە ءاردايىم شامداردى سوندىرگەنىڭىزگە كوز جەتكىزىڭىز, ەنەرگيا ۇنەمدەيتىن شامدارعا اۋىسىڭىز, ۇيدەگى بارلىق سانتەحنيكانىڭ جۇمىس ىستەپ تۇرعانىن تەكسەرىڭىز, ويتكەنى كۇنىنە 20 ليتردەن استام سۋ اعىپ كەتۋى مۇمكىن.
ەكىنشىدەن, قاعازدى ۇنەمدى پايدالانۋ. ءبىز كوبىنەسە قاعازدىڭ اۋادان شىقپايتىنىن جانە قاجەت ەمەس باسپالاردىڭ ءبارى اعاشتاردىڭ قيراعانىنان پايدا بولعانىن ويلامايمىز. سوندىقتان ءبىر نارسە باسىپ شىعارماس بۇرىن, ونىڭ قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەنى تۋرالى تاعى ءبىر رەت ويلانىڭىز. قازىر بيلەتتەردى تەلەفون ەكرانىندا كورسەتۋ جەتكىلىكتى, بۇل ءۇشىن ارنايى ەلەكتروندى بيلەتتەر ىسكە قوسىلعان. ارينە, اعاش وتىرعىزۋىڭىز دا الەمگە كىشكەنە بولسا دا پايداسىن تيگىزەر ەدى.
ۇشىنشىدەن, پوليەتيلەندى پاكەتتەردەن ارىلۋ. ارينە, ءبارىمىزدىڭ ۇيىمىزدە ايگىلى «پاكەتتەرى بار پاكەت» بار, ياعني ءبىر پاكەتتىڭ ىشىنە 100 پاكەت سالىپ قويامىز عوي. قانە, شىندىققا تۋرا قارايىق, پوليەتيلەندى پاكەتتەر قورشاعان ورتاعا زياندى, سوندىقتان دۇكەنگە باراردا ۇيىڭىزدەن ەسكى پاكەتتەردى الىپ شىعۋعا تىرىسىڭىز جانە سول پاكەتتى جىرتىلعانشا قولدانىڭىز.
تورتىنشىدەن, پلاستيكتى قولدانىستان شىعارىپ تاستاۋ. 2015 جىلى اقش-تىڭ دجوردجيا تەحنولوگيالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى دجەننا دجامبەك پلاستيككە قاتىستى «تەك جاعالاۋلاردا عانا جىل سايىن 12,7 ميلليون تونناعا دەيىن قالدىق جينالىپ قالادى. دۇنيە ءجۇزى بويىنشا جاعالاۋلاردا ءار قادام باسقان سايىن ءىشى قوقىسقا تولى 15 پوليەتيلەن پاكەتىنىڭ شاشىلىپ جاتقانىن ەلەستەتىپ كورىڭىزشى. ال سول قالدىقتاردىڭ بيوىدىراۋعا ۇشىراپ, تولىقتاي جويىلىپ كەتۋى ءۇشىن ورتاشا ەسەپپەن 450 جىل قاجەت», دەگەن سەنساتسيالىق مالىمەت تاراتتى. سول سەبەپتى, پلاستيكتى قولدانىستان مۇلدەم الىپ تاستاۋ قاجەت.
تابيعي ورتانىڭ لاستانباۋىنا ادامداردىڭ تەرەڭ تۇسىنىك-پايىمى كەرەك. ءبىز قورشاعان ورتانى قورعايمىز دەسەك, بالاباقشادان باستاپ ەكولوگيالىق تاربيەنى ۇيرەتكەنىمىز دۇرىس. اتا انالار تازالىق ساقتاۋدى بالالارىنىڭ بويىنا نەعۇرلىم ەرتە سىڭىرسە, سوعۇرلىم ءىس العا باسىپ, بۇگىنگىدەي كۇردەلى جاعدايلاردىڭ الدىن الۋعا سەپتىگى تيەدى.
ۇلجان وماروۆا
