ۋاقىتتىڭ كەرۋەنى ادىمداپ العا باسسا دا ءمانى مەن ماڭىزىن جويماي, قۇنى قۇلدىرامايتىن رۋحاني بايلىقتار بولادى. ءبىز ءۇشىن بۇل ەڭ اۋەلى – قازاق ءتىلى بولۋى شارت. تىرشىلىكتە تىلدەن ارتىق قازىنا جوق. ونىڭ بايلىعى سالت-داستۇرمەن ساباقتاسىپ, تامىرى تاريحپەن بىتە قايناسىپ, ولمەيتىن ءھام ومىرشەڭ قالپىندا قالا بەرمەك. كەز كەلگەن مەملەكەتتىڭ كەلەشەگىنە باياندى باعدار بەرىپ وتىراتىن وسى ءبىر قۇندىلىقتىڭ باعاسىنا جەتە الدىق پا؟ جوق, تىلگە دەگەن ماحاببات ءتىلدىڭ ۇشىندا قالىپ قويدى ما؟
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ «سىندارلى قوعامدىق ديالوگ – قازاقستاننىڭ تۇراقتىلىعى مەن وركەندەۋىنىڭ نەگىزى» اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا قازاق ءتىلىنىڭ كەلەر كەلەشەگى مەن بولار بولاشاعىنا ايقىن اينا بولارلىقتاي مىنا ءبىر جايتقا توقتالعان ەدى.
«قازاق ءتىلىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىل رەتىندەگى ءرولى كۇشەيىپ, ۇلتارالىق قاتىناس تىلىنە اينالاتىن كەزەڭى كەلەدى دەپ ەسەپتەيمىن. بىراق مۇنداي دارەجەگە جەتۋ ءۇشىن ءبارىمىز داڭعازا جاساماي, جۇمىلا جۇمىس جۇرگىزۋىمىز كەرەك. سونداي-اق ءتىل ۇلكەن ساياساتتىڭ قۇرالى ەكەنىن دە ۇمىتپاعان ءجون», دەگەن بولاتىن پرەزيدەنت.
ءيا, مەملەكەتتىڭ مەرەيىن تاسىتىپ, ابىرويىن اسىراتىن قاشاندا ونىڭ ءتىلى. سەبەبى ءتىل سول حالىقتىڭ ادەت-عۇرپىن اسپەتتەۋگە, تاريحىن تارقاتۋعا, شەجىرەسىن شەرتۋگە, وتكەنىن ولشەپ, بولاشاعىن بولجاۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن بىردەن-ءبىر قۇرال دەۋگە بولادى. الىستى جاقىنداتىپ, جاقىندى جاناشىرعا اينالدىراتىن قۇندى قۇرالدى قۇرمەتتەپ, بولاشاقتىڭ بويىنا ءسىڭىرۋ ادامزاتتىڭ ارىنا جۇكتەلگەن قاسيەتتى پارىز.
انا ءتىلىڭ – ارىڭ بۇل,
ۇياتىڭ بوپ تۇر بەتتە.
وزگە ءتىلدىڭ ءبارىن ءبىل,
ءوز ءتىلىڭدى قۇرمەتتە! – دەگەن قادىر اقىننىڭ قارا ولەڭى قاناتتى سوزگە اينالىپ, قاعيدا بولىپ قالىپتاسقالى قاشان. مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ مەرەيىن اسىرۋدى مەملەكەتتىڭ ىشىنەن, قوعامدىق قولدانىستان باستاعانىمىز ءجون.
انا ءتىلدىڭ ارىنا داق تۇسىرمەي, كەرىسىنشە ونىڭ كەمەلدەنۋى سول مەملەكەتتى مەكەندەيتىن تۇرعىندارعا بايلانىستى بولماق. قازاق ءتىلىنىڭ قازىرگى جاي-كۇيى, مەملەكەتتىك مەكەمەلەردىڭ ينتەرنەت رەسۋرستارىندا قولدانىلۋ اياسى قاي دەڭگەيدە ەكەنى جايلى وسىدان ەكى جىل بۇرىن «Egemen Qazaqstan» گازەتى «مەملەكەتتىك سايتتار اتاۋى نەگە مەملەكەتتىك تىلدە ەمەس؟» دەگەن ساراپتامالىق ماقالا جازعان بولاتىن. ماقالادا جۋرناليست ۇكىمەت قۇرامىنداعى 16 مينيسترلىكتىڭ تورتەۋى ءوز سايتتارىن ورىسشا جازعانىن اتاپ كورسەتەدى.
«ۇكىمەت قۇرامىنداعى 16 مينيسترلىكتىڭ تورتەۋى ءوز سايتتارىن ورىسشا اتاۋدى ءجون كورگەن ەكەن. ماسەلەن, دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى – mz.gov.kz (مينيستەرستۆو زدراۆووحرانەنيا), اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى – mcx.gov.kz (مينيستەرستۆو سەلسكوگو حوزيايستۆا), مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى – mks.gov.kz (مينيستەرستۆو كۋلتۋرى ي سپورتا), ىشكى ىستەر مينيسترلىگى – mvd.gov.kz (مينيستەرستۆو ۆنۋترەننيح دەل). ءۇش مينيسترلىك قازاق تىلىنە باسىمدىق بەرگەن. ولار: ادىلەت مينيسترلىگى – adilet.gov.kz, ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى – enbek.gov.kz, سونداي-اق ءدىن ىستەرى جانە ازاماتتىق قوعام مينيسترلىگى – diakom.gov.kz. قالعانى تۇگەلدەي اعىلشىن تىلىندە. مۇنداعى kz دەگەنىمىز – بۇل سايتتىڭ قاي ەلگە جاتاتىنىن كورسەتەتىن ءبىرىنشى دەڭگەيلى دومەندىك اتاۋ بولسا, gov – سايتتىڭ ۇكىمەتكە قاراستى ەكەندىگىن بىلدىرەتىن ەكىنشى دەڭگەيلى دومەندىك اتاۋ», دەلىنگەن ماقالادا.
بۇل بىرەۋلەر ءۇشىن تۇككە تۇرعىسىز بولىپ كورىنسە دە, قازاق ءتىلىنىڭ قارىشتاپ دامۋىنا, قولدانۋ اياسىنىڭ كەڭەيۋىنە ايتارلىقتاي كەرى اسەرىن تيگىزۋى بەك مۇمكىن. كوشەدە, ءارتۇرلى ساۋدا ورىندارىندا, جارنامالاردا كەتىپ جاتقان تىلدىك قاتەلەر, قاتە اۋدارمالار, بارلىعى مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ ابىرويىنا نۇقسان كەلتىرمەي قويمايدى. وسى رەتتە نۇر-سۇلتان قالاسىنىڭ تىلدەردى دامىتۋ جانە ارحيۆ ءىسى باسقارماسى مەن نۇر-سۇلتان قالاسىنىڭ كاسىپكەرلەر پالاتاسى بىرلەسىپ ء«تىل تازالىعى – بارشاعا ورتاق ءىس» اتتى شارانى قولعا العانى بەلگىلى. ول ءتىلدى قولدانۋ سالاسىنداعى زاڭنامانىڭ ساقتالۋىن قاداعالاۋعا, زاڭنامانى بۇزعانداردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن كۇشەيتۋگە, مەملەكەتتىك ءتىلدى قولدانۋدىڭ مارتەبەسىن وسىرۋگە, سىرتقى جارناما مەن كورنەكى اقپارات ماتىندەرىندە كەزدەسەتىن قاتەلىكتەردىڭ الدىن الۋعا باعىتتالعان. تۇڭعىش پرەزيدەنت – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «عاسىرلار بويى قازاقتىڭ ۇلت رەتىندەگى مادەني تۇتاستىعىنا ەڭ نەگىزگى ۇيىتقى بولعان ونىڭ عاجايىپ ءتىلى» دەگەن ورامدى ويى بار.
وسى رەتتە ءبىز سويلەسكەن فيلولوگ عالىم ەردەن قاجىبەك ەگەر قازاقستاندىقتار ءبىر-بىرىمەن مەملەكەتتىك تىلدە سويلەسىپ, ونى بارلىق سالادا قولدانسا, قازاق ءتىلى حالىقارالىق دەڭگەيگە كوتەرىلە الاتىنىنا سەنىمدى.
ء«بىز بۇگىنگى تاڭدا ۇلت – مەملەكەت دەگەن تۇسىنىككە جەتتىك. ال قازاقستاندا – ءبىر مەملەكەت, ءبىر ەل, ءبىر حالىق. سوندىقتان «ۇلتارالىق» ۇعىمىن مەملەكەتارالىق, حالىقارالىق دەپ ءتۇسىنۋ كەرەك. ياعني قازاق ءتىلىن حالىقارالىق ءتىل دەڭگەيىنە كوتەرۋ كەرەك. التىن وردا, دەشتى قىپشاق كەزەڭىندەگى تاريحي كەزەڭدەردەن باستاپ, عاسىرلار بويى قازاق ءتىلى حالىقارالىق قاتىناس ءتىلى بولىپ كەلدى. سوندىقتان بۇل تاجىريبە بۇرىننان قالىپتاسقان. بولاشاقتا قازاق ءتىلى عىلىمنىڭ, ءوندىرىستىڭ, يننوۆاتسيانىڭ, ەكونوميكا مەن مادەنيەتتىڭ حالىقارالىق ءتىلى بولا الاتىنىنا سەنىمدىمىن», دەدى ا.بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى ە.قاجىبەك.
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ «Egemen Qazaqstan» جانە «Aiqyn» گازەتتەرىنە بەرگەن سۇحباتىندا قازاق ءتىلى ماسەلەسىنە قاتىستى سۇراقتارعا جاۋاپ بەرگەن بولاتىن. سۇحبات بارىسىندا پرەزيدەنتكە مەملەكەتتىك ءتىلدى دامىتۋ ءۇشىن قانداي شارالار اتقارىلۋ كەرەكتىگى تۋرالى سۇراق قويىلعان ەدى.
«قازاقتىڭ ءتىلى – قازاقتىڭ جانى! حالقىمىزدىڭ تاريحى دا, تاعدىرى دا – تىلىندە. مادەنيەتى مەن ادەبيەتى دە, ءدىلى مەن ءدىنى دە – تىلىندە. ۆ.رادلوۆ ايتقانداي, قازاق ءتىلى – ەڭ تازا ءارى باي ءتىلدىڭ ءبىرى. ءتىل وتكەن تاريحپەن عانا ەمەس, بۇگىن مەن بولاشاقتى بايلانىستىراتىن قۇرال. مەنىڭشە, ءتىلدىڭ تۇعىرى دا, تاعدىرى دا بەسىكتەن, وتباسىنان باستالادى. وتباسىندا انا تىلىندە سويلەپ وسكەن ءبۇلدىرشىننىڭ تىلگە دەگەن ىقىلاسى تەرەڭ, قۇرمەتى بيىك بولادى. وسى تۇرعىدا, بالاباقشالاردا, مەكتەپتەردە مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ مارتەبەسىن كوتەرۋدى نازاردا ۇستاۋ قاجەت. ءبىز مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ مارتەبەسىن كوتەرۋ باعىتىنداعى جۇمىستاردى ۇزدىكسىز جالعاستىرا بەرەمىز», دەگەن-ءدى پرەزيدەنت.
ا.بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءبىلىم اكادەمياسىنىڭ ديرەكتورى ۇلان ەركىنباي بولسا, ەلىمىزدەگى ءتىلدى دامىتۋ پسيحولوگياسىن وزگەرتۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيدى.
ء«تىلىمىزدىڭ ۇلتارالىق, حالىقارالىق دەڭگەيدەگى دارەجەسى, جالپى باسەكەلەستىك قابىلەتى ارتۋى ءۇشىن بىرقاتار جاعدايلار ەسكەرىلۋى قاجەت دەپ ەسەپتەيمىن. قازىر ءبىلىم باسەكەسىندە, اقىل-وي جۇيەسىندە, ءبىلىم سالاسىندا كۇردەلى وزگەرىستەر, كۇردەلى باسەكەلەستىك ورتا قالىپتاسىپ وتىرعانى بەلگىلى. ونىڭ بارلىعى ۇلتتىق تىلگە نەگىزدەلەتىنى ءمالىم. وسى تۇرعىدا بىرنەشە فاكتورعا توقتالىپ وتكىم كەلەدى. بىزدە ەڭ الدىمەن ءوز ەلىمىزدەگى ءتىلىمىزدىڭ لينگۆيستيكالىق كارتاسىن دايىنداۋىمىز كەرەك. بۇل جونىندە ءتۇرلى عالىمداردىڭ ايتقانى ۇسىنىستار دەڭگەيىندە قالىپ كەلە جاتىر. ەگەر قازاق ءتىلىنىڭ لينگۆيستيكالىق كارتاسى مەملەكەتتىك دەڭگەيدە دايىندالسا ءبىز الەۋمەتتىك, ەكونوميكالىق, گەوگرافيالىق, وڭىرلىك دەڭگەيدە بارلىق ءتىلدىڭ جاعداياتتارى, قولدانىس بەينەسى كوز الدىمىزعا كەلەر ەدى. ەكىنشىدەن قازاق ءتىلىنىڭ ديپلوماتيالىق قابىلەتى عاسىرلاردان ءمالىم. شەكسىز دەۋگە بولادى. جانە دە بيلىك باسىنداعى ءبىرىنشى دەڭگەيدەگى باسشىلاردىڭ قازاق ءتىلىنىڭ ديپلوماتيالىق ءتىل ەكەنىن ناسيحاتتاپ, بارلىق جەردە قازاق تىلىندە سويلەۋى تالاپ تۇرعىسىنان دۇرىس دەپ ويلايمىن. ۇشىنشىدەن, ءتىلدىڭ جالپى دامۋى تابيعي جاعدايدا باسەكەلەستىك ورتادا بولعاندىعى دۇرىس. سەبەبى وسى ءۇشىنشى فاكتورعا قوسا كەتەتىن ءبىر نارسە, ءبىزدىڭ مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ دامۋىن قاداعالايتىن ءتۇرلى كوميتەتتەر, باسقارمالار, ۇيىمدار بار. بىراق ولاردىڭ بارلىعى ءتىلدىڭ جاناشىرى دەڭگەيىندە قالىپ وتىر. ولاردا زاڭدىق, باسقاداي دا قۇزىرەتتىلىك جوق. ەگەر ولاردا زاڭدىق قۇزىرەتتىلىك بولماسا ونداي باسقارمالاردىڭ ءبارى ءبىزدىڭ ءتىلىمىزدىڭ كەرى كەتۋىنە اسەر ەتۋى ىقتيمال. سوندىقتان ءتىلىمىزدى تابيعي باسەكەلەستىك جاعدايدا قالدىرىپ, مەملەكەت بۇل جاعدايدا قولداۋدىڭ جاريالىلىق ءتۇرىن ەمەس, ەكونوميكالىق نەمەسە باسقا دا باسەكەلىك ءتۇرىن قولعا العان دۇرىس», دەيدى ۇلان ورال ۇلى.
سونىمەن قاتار ول ءتىلدى ۇيرەنۋدىڭ, ۇيرەتۋشىلەردىڭ ۇلتتىق بىرىڭعاي سەرتيفيكاتسياسى جاسالۋ قاجەت دەگەن ويدى ورتاعا سالدى.
«سەبەبى قازىر باسەكەلەستىك ورتادا, ءتىل ۇيرەتۋ ورتاسىندا قازاق ءتىلىنىڭ قاجەتتىلىگى كوزگە ۇرىپ تۇر. بىراق وزىق مەتوديكالاردى جالپى حالىق الا الماي جاتىر. ۇيرەنۋشىلەر وزىق ءادىسنامانى قايدان الارىن, قاي مۇعالىمنىڭ, قانداي ورتالىقتىڭ مىقتى ەكەنىن بىلمەيدى. سوندىقتان ءتىل ماماندارىنىڭ, جالپى كەز كەلگەن ءتىل ۇيرەتۋشى مامانداردىڭ بىرىڭعاي ۇلتتىق ستاندارتتى سەرتيفيكاتسياسى بولۋى كەرەك سياقتى. وسى ۇلتتىق ستاندارتتان وتكەن مامانداردىڭ ءتىل ۇيرەتۋ دەڭگەيى قوعامدا اشىق بولۋى قاجەت. سوندا عانا مىقتى ادىسكەرلەر, مىقتى ورتالىقتار, مىقتى باعدارلامالار ءارتۇرلى باسەكەلەستىك ورتاعا تۇسەدى جانە بىردەن قولدانىسقا ەنەدى. سەبەبى قازىر ءتۇرلى سالادا قازاق ءتىلىن جەدەل ۇيرەتۋگە سۇرانىستار ارتىپ كەلەدى. وكىنىشكە قاراي قازىر ءتىل باسقارمالارى وسى سۇرانىسقا جاۋاپ بەرە الماي وتىر. قورىتا ايتقان كەزدە, مەملەكەتتىك ءتىلدى قولداۋ كەرەك, جاناشىر بولۋ كەرەك دەگەن پسيحولوگيادان ارىلعان ابزال. ويتكەنى وسىنداي ۇرانمەن ءبىزدىڭ شيرەك عاسىردان استام ۋاقىتىمىز ءوتىپ كەتتى. دەي تۇرعانمەن, مەملەكەتتىك تۇرعىدان «كەرەك» دەگەن پسيحولوگيانىڭ ورنىنا ناقتى ءىس-ارەكەت قالىپتى جاعداي بولۋى ءتيىس دەگەن ۇستانىمدى بەكىتۋ كەرەك سياقتى. ەگەر ءسىز بيزنەسكە قاتىستى قازاق تىلىندە كىتاپ نەمەس جۋرنال ىزدەسەڭىز جانە ونى تاپساڭىز باعاسىنا قاراماي ساتىپ الاسىز. ياعني بۇل ءبىزدىڭ ءتىلىمىزدىڭ دامۋىن, باسەكەلەستىك ورتاعا ءتۇسۋىن قالىپتى جاعداي رەتىندە قاراستىرۋى كەرەك. وسىنداي تاقىرىپتا جۇمىس ىستەپ جۇرگەن ءبىراز ازاماتتاردى بىلەمىن. ول كىسىلەر قازاق تىلىندەگى كونتەنتتى ساپالى ءونىم رەتىندە جاساپ جاتىر. جانە كەز كەلگەن سالادا وسىنداي ۇستانىم بولۋى كەرەك. ءتىلدى كوتەرەمىن دەگەننەن گورى, ءىس-ارەكەتپەن, ساپالى جۇمىستار اتقارعان جاعدايدا عانا ءتىل ۇلتارالىق تىلگە, حالىقارالىق دەڭگەيگە وزدىگىنەن جەتەدى. قازىرگى اقپاراتتىق زاماندا ءسىز ەگەر پايدالى, مازمۇندى ءبىر جاڭاشىل يدەيانى نەمەسە ءماتىندى, جوبانى ورتاعا اكەلەتىن بولساڭىز, ول اۆتوماتتى تۇردە حالىقارالىق, ۇلتارالىق دەڭگەيدە قولدانىسقا ەنەدى. ءبىز ءتىلدى دامىتۋعا وسى تۇرعىدان قاراۋىمىز كەرەك. سول سەبەپتى ناقتى ىسكە كوشكەن دۇرىس. وسىنى دا ەسكەرۋ قاجەت. قىسقاشا ايتقاندا, بىزدەگى ءتىلدى دامىتۋ پسيحولوگياسى وزگەرەتىن ۋاقىت جەتتى», دەدى ۇلان ەركىنباي.
