قازاقتاردىڭ اتقا ءمىنۋ مادەنيەتى

ەڭ العاش اتقا ءمىنۋ مادەنيەتى قازاق جەرىندە باستالعانى سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ ايىرتاۋ اۋدانىنداعى بوتاي قونىسىندا جۇرگىزىلگەن قازبا جۇمىستارى كەزىندە تابىلعان جىلقى سۇيەكتەرىن زەرتتەۋ نەگىزىندە دالەلدەندى. مۇندا تابىلعان اتتاردىڭ ازۋ تىستەرىن­دە اۋىزدىقتىڭ ءىزى قالعان. ول جەردەن سول زامانداعى ات ابزەلدەرى, كادىمگى قۇرىق, تەرىدەن تىگىلگەن شالبار, تىزەدەن اساتىن تەرى ەتىك, تىماق تا تابىلعان. بريتانيالىق عالىمدار بوتايلىقتار تۇتىنعان كەراميكالىق ىدىستاردان قىمىزدىڭ جۇعىنىن انىقتاعان. بۇدان بوتايلىقتار جىلقىنى ءمىنىس كولىگى رەتىندە پايدالانىپ قانا قويماي, بيە ساۋىپ, قىمىز اشىتىپ, شيپالى سۋسىن ءوندىرۋدى دە مەڭگەرگەنىن كورە الامىز. ەلىمىزدىڭ سولتۇستىك وڭىرىندەگى ەنەوليت دəۋىرىنە تيەسىلى «بوتاي» قونىسىندا جۇرگى­زىل­گەن قازبا جۇمىستارى جىلقى­نىڭ تۇڭ­عىش رەت قازىرگى قازاقستان اۋما­عىن­دا قولعا ۇيرەتىلگەنىن دəلەلدەدى. اتا-بابالارىمىز جىلقىعا قاتىستى اشىلعان بارلىق جاڭالىقتىڭ باستاۋىندا تۇر. دەمەك, اتقا ءمىنۋ ماديەنيەتى ۇلى دالادان تاراعان دەپ ايتۋعا تولىق نەگىز بار.

پەتەربۋرگ اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, تۇركولوگ, ەتنوگراف, شىعىستانۋشى ۆ.ۆ. رادلوۆ قازاق ولكەسىنىڭ زەرتتەلۋىنە ۇلكەن ۇلەس قوستى. اتقا ءمىنۋ مادەنيەتىنىڭ قازاق جەرىندە دامىعانىن وتكەن عاسىرلارداعى زەرتتەۋشىلەردىڭ ەڭبەكتەرىنەن كورە الامىز. مىسالى, ورتالىق ازيانى, ونىڭ ىشىندە قازاقستاندى زەرتتەۋدە اكادەميك ۆ.ۆ.رادلوۆتىڭ ەڭبەگى ماڭىزدى. ول ءوزىنىڭ قازاق جەرىندەگى زەرتتەۋلەرى جازىل­عان كۇندەلىگىن «يز سيبيري» ەڭبە­گىندە جاريالادى. بۇل ەڭبەكتىڭ «تيۋرك­سكيە ستەپنىە كوچەۆنيكي» دەپ اتالاتىن بەسىنشى تاراۋىندا قازاق ەتنوگرافياسى, ونىڭ ىشىندە مادەنيەتى جايلى كوپ ايتى­لادى. ۆ.ۆ.رادلوۆ زەرتتەۋلەرىن ال­تاي قىرعىزدارىمەن, ياعني قارا-قىزعىز­دارمەن سالىستىرا وتىرىپ زەرتتەپ, سيپات­تاپ جازدى. قازاقتاردىڭ ماتەريال­دىق مادەنيەتىنىڭ جاي-كۇيى قوعامنىڭ كوشپەلى مال شارۋاشىلىعى اسەر ەتتى. ماتەريالدىق مادەنيەتتىڭ ماڭىزدى دەرەگى بولىپ تابىلادى. قاراپايىم ەڭ­بەك قۇرالدارىن, ەر-تۇرمان ابزەلدەرىن قول­ونەر­شىلەر جاساپ وتىرعان. قازاقتىڭ ەر-تۇر­مان ابزەلىنىڭ ىشىندەگى ەردىڭ سىرت­قى ءتۇرى مەن دايىنداۋ تاسىلىندە جەرگى­لىك­تى ەرەكشەلىكتەر بايقالادى. ولاردىڭ ۇلگى­لەرى ءتيىستى وزىندىك اتاۋمەن اتالىپ كەلدى.

عالىم ءوز زەرتتەۋلەرىندە قازاقتىڭ ات ابزەلدەرىنە ەرەكشە كوڭىل اۋداردى. ونىڭ پىكىرىنشە, ەردىڭ كوپ تارالعان ءتۇرى – قايىڭنان شاۋىپ جاسالعان الدىڭ­عى قاناتى كەڭ «قازاقى ەر». مۇنداي ەرلەر قۇرامداس بەس بولىكتەن – الدىڭعى قاس پەن ارتقى قاستان, ەكى جاقتاعى قاپتالدان جانە ورتا اعاشتان تۇردى. ەردىڭ اعاش سۇيەگى مۇقيات وڭدەلدى, ال حالىقتىڭ اۋقاتتى توپتارىنا ارنالعان كۇمىس كەيدە التىنمەن قاپتاپ ءتۇرلى-ءتۇستى باعالى تاس­تان كوز سالعان تۇرلەرى بولدى. اسىرەسە, ايەلدەرگە ارنالعان ەر ءساندى بەزەندىرىلدى. قازاقستاننىڭ وڭتۇستىك ايماعىندا ەردىڭ «قۇراندى ەر» دەيتىن ءتۇرى تارالعان. ول 22 قۇرامداس بولىكتەن تۇرعان جانە بۇل ەلەمەنتتەردىڭ ارقايسىسىنىڭ ءوز اتاۋى بولعان, بۇل بولىكتەردىڭ بارلىعى جەلىم­مەن جاپسىرىلىپ, كۇمىسپەن نەمە­سە التىنمەن بەزەندىرىلگەن. ەر-تۇر­مان ابزەلدەرىن جاساۋ نەگىزىنەن ەرشى­لەر­دىڭ ءىسى بولعان. ولار تەك قانا ەردىڭ ءوزىن ەمەس, سونىمەن بىرگە بارلىق ات ابزەل­دە­رىن: توقىم, قۇيىسقان, ومىلدىرىك, جۇ­گەن, ايىل, تارتپا, ۇزەڭگى, تارالعى, قام­شى, جانە ت.ب. جاساپ ولاردى اسەمدەپ-كوركەمدەپ وتىرعان.

ۆ.ۆ.رادلوۆ «تيۋركسكيە ستەپنىە كوچەۆنيكي» اتتى ەڭبەگىندە قازاقتار اتتىڭ ۇستىنە وتىرۋدى بالا كەزىنەن ۇيرەنەدى, وتىراتىن ەرى اشاماي دەپ اتالادى, ءار ادام تاماشا شاباندوز» دەپ جازدى. قازاقتاردىڭ ەر-تۇرمانى بىرنەشە بولىكتەردەن تۇردى:

اتتىڭ باسىنا تاعىلاتىن بولىكتەرى:

1) اۋىزدىقتان تۇراتىن جۇگەن, اتتىڭ اۋزىنىڭ ەكى جاعىندا تۇراتىن ساقينا تارىزدەس سۋلىق, جاقتىڭ استىندا تۇراتىن بەلبەۋى ساعىلدىرىق, اۋىزدىڭ استىڭعى بولىگىندەگى كەڭسىرىك, سونداي-اق تىزگىن, شىلبىردان تۇرادى.

2) نوقتا.

3) ەر: ا) قازاقى, ياعني جارتى اي فور­ماسىنداعى ەر ادامدارعا ارنالعان ەر; ب) قوقاندىق ەر نەمەسە سىرلى ەر, سارت ەر دەپ اتالاتىن ايەلدەرگە ارنالعان ەر. قوقان­دىق ەر قايىڭنىڭ قابىقتارىنان جابىستىرىلىپ, جىلتىراتىپ جاسالىنادى.

جەرگىلىكتى قازاقتاردا ەردىڭ ەڭ كوپ تارالعان ءتۇرى «قازاق ەرى» بولعاندىقتان, ونى ەر ادامدار دا, ايەل ادامدار دا قول­داندى. ال ۆ.ۆ.رادلوۆ ەر ادامداردىكىن قازاق ەرى اتاۋىمەن, ال ايەل ادامداردىكىن باسقاشا اتاۋمەن, ياعني قوقاندىق ەر دەپ اتاعان. جاسالۋى مەن بەزەندىرىلۋى جاعىنان قوقاندىق ەر قازاقستاننىڭ وڭتۇستىك وڭىرىندەگى قۇراندى ەرمەن سايكەس كەلەدى. ەكەۋىنىڭ دە بولىكتەرى جەلىممەن جاپسىرىلىپ, سىرتىنان قايىڭنىڭ قابىعىمەن تارتىلىپ, كۇمىسپەن نەمەسە التىنمەن بەزەندىرىلگەن. ياعني, عالىمنىڭ مۇنداعى قوقاندىق ەر دەپ وتىرعانى قۇراندى ەر دەپ ساناۋعا بولادى. قازاق ەرى ۆ.ۆ.رادلوۆ جازبالارىندا «قىرعىز ەرى (قازاق ەرى)» دەپ اتالادى. بۇلاي اتاۋىنىڭ سەبەبى سول كەزدە قازاق جەرىنە جەر اۋدارىلىپ كەلگەندەر جەرگىلىكتى قازاقتاردى قىرعىزدار دەپ اتاعان. ەندى ەردىڭ بۇل تۇرىنە توقتالاتىن بول­ساق, جەرگىلىكتى قازاقتار ونى بەس بولىك­تەن تۇراتىنداي ەتىپ جاساعان, دالى­رەك ايتساق, الدىڭعى قاس, ارتقى قاس, ەكى جاق­تاعى قاپتالدان جانە ورتا اعاشتان تۇرعان. ال ۆ.ۆ.رادلوۆ جازباسىنداعى ونىڭ ايىرماشىلىعى – ءتورت بولىكتەن تۇرعان: الدىڭعى قاس, ارتقى قاس جانە ەكى قاناتتى قاپتال. 

ۆ.ۆ.رادلوۆ زەرتتەۋلەرى ارقىلى, ەر-تۇر­مانداردان حالىقتىڭ الەۋمەت­تىك جاعدايىنا بايلانىستى ايىرماشى­لىقتاردى دا كورۋگە بولادى. داۋلەتتى ەمەس قازاقتاردىڭ اتتارى قاراپايىم بەزەن­دىرىلگەن. ال باي-قۋاتتى ادامدار­دىڭ ات ابزەلدەرى كۇمىسپەن, قىمبات اشەكەيلەرمەن ساندەلگەن. سوندىقتان دا ات يەسىنىڭ ءال-اۋقات جاعدايىن وسىعان قاراپ-اق اجىراتۋعا بولاتىن. وسى جونىندە عالىم ەڭ قىمبات قازاق ەر-تۇرماندار كۇمىسپەن اشەكەيلەنىپ جاسالاتىنىن جانە ونى تەك باي قازاقتار عانا ساتىپ الاتىنىن ايتادى. ايەلدەر ەرىنىڭ اشەكەيلەنۋى ءال-اۋقاتىنا بايلانىستى ەمەس, ياعني كۇمىسپەن اشەكەيلەنەدى.

ات ۇستىندە جۇرگەن كوشپەندىلەر نەعۇرلىم ەركىن ءمىنىپ ءجۇرۋى ءۇشىن بيىك ەر-تۇرمان مەن ۇزەڭگىنى ويلاپ تاپتى. بۇل سالت اتتى ادامنىڭ ات ۇستىندە قاققان قازىقتاي مىعىم وتىرۋىنا, سونىمەن بىرگە شاۋىپ بارا جاتىپ, قولىنداعى قارۋىن ەش قيىندىقسىز جəنە نەعۇرلىم ءتيىمدى قولدانۋىنا مۇمكىندىك بەردى. ەر قاناتى – ات دەمەكشى, اتتىڭ ۇستىندە ەركىن وتىرۋدى ۇيرەنگەن سارباز شاپقان اتتىڭ ۇستىنەن ساداق تارتۋدى بارىنشا جەتىلدىردى. سوعان بايلانىستى قارۋدىڭ قۇرىلىمى دا وزگەرىپ, كۇردەلى, ىڭعايلى ءəرى قۋاتتى بولا ءتۇستى. ماساعىنا قاۋىرسىن تاعىلىپ, مەتالمەن ۇشتالعان جەبە بەرەن ساۋىتتى تەسىپ وتەتىن كوبەبۇزارعا اينالدى. قازاقستان اۋماعىندا ءومىر سۇرگەن تۇركى تايپالارى ويلاپ تاپقان تاعى ءبىر تەحنولوگيالىق جاڭالىق – قىلىش. ونىڭ وقتاي ءتۇزۋ نەمەسە يىلگەن ءجۇزى – ەرەكشە بەلگىسى بولىپ تابىلادى. جاۋمەن شايقاساردا قىلىش ەڭ ماڭىزدى ءəرى كەڭ تارالعان سوعىس قۇرالىنا اينالدى.

ۆ.ۆ.رادلوۆ سونىمەن قاتار قازاق حالقى­نىڭ ۇلتتىق ويىندارىنا, ونىڭ ىشىندە جىلقىمەن بايلانىستى ويىن­دارعا توقتالدى. ەرتەدەن كەلە جاتقان ويىنداردىڭ ءبىرى – تەڭگە الۋ. تەڭگە الۋ ويىنى تەگىس جەردە وتكىزىلەدى. جەرگە كۇمىس تەڭگە قويىلادى. ويىنشىلار اتقا ءمىنىپ, شاۋىپ بارا جاتىپ, جەردىڭ ۇستىندە جاتقان تيىندى ەڭكەيە بەرىپ, ءىلىپ الىپ كەتۋلەرى كەرەك. اقشانى سىيلىق رەتىندە ات ۇستىنەن العان ادام يەلەنىپ كەتەدى, ءسويتىپ جەڭىمپاز اتانادى.

سونىمەن قوسا جارىسقا قاتىسۋ­شى­لار وزدەرىنىڭ كۇشتەرىن دە كورسەتە بىلگەن. مىسالى, سالت اتتى ادام ات ۇستىندە وتىرىپ, جەردە تۇرعان قويدىڭ ارتقى اياعىنان ۇستاپ الىپ, جوعارى كوتەرگەن جانە ارلى-بەرلى تەڭسەلتىپ, بىردەن لاقتىرىپ جىبەرگەن ياعني, ونىڭ قولىندا مالدىڭ اياعى مەن تەرىسىنىڭ ءبىر بولىگى قالۋى كەرەك. سوندا قوي جەرگە ولگەن كۇيدە تۇسكەن. مۇنداي جابايىلىق ونەر كورەرمەندەرىنە ۇناعان.

تاۋەلسىز ەل بولىپ ءومىر ءسۇرۋ ءۇشىن ۇلت­تىق سانامىزدى, بولمىسىمىزدى ساق­تاپ, جاستارىمىزدى جارقىن بولا­شاققا تاربيەلەۋدە ەلباسى ن.ءا.نازار­باەۆتىڭ « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» اتتى ماقا­لاسىنداعى اتقا ءمىنۋ مادەنيەتىنىڭ تاريحىن زەرتتەۋدە ءحىح عاسىرداعى قازاق قوعامىن, تاريحىن, ەتنوگرافياسىن زەرتتەپ جازعان ۆ.ۆ.رادلوۆتىڭ ەڭبەكتەرىنىڭ ماڭىزى زور. قازاق مادەنيەتىن ءحىح عاسىردا كەلگەن كوپتەگەن شەتەلدىكتەر زەرتتەدى. دەگەنمەن, سولاردىڭ ىشىندە ۆ.ۆ.رادلوۆتىڭ زەرتتەۋلەرىن قازاق ەتنوگرافياسى, ونىڭ ىشىندە اتقا ءمىنۋ مادە­نيەتى تۋرالى تولىعىراق جازىلعان ەڭبەك دەپ باعالاۋعا بولادى.

جىلقى – قازاق حالقىنىڭ سەنىمدى سەرىگى, ەلتاڭبامىزدا قاناتتى تۇلپار بەي­نەلەنۋىنىڭ سىرى وسىندا. تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن ەلىمىزدە اتاكاسىبىمىز – جىلقى شارۋاشىلىعىن دامىتۋ قايتا­دان قولعا الىنىپ وتىر. قازىرگى تاڭدا جىل­قىنى ونداپ, جۇزدەپ, مىڭداپ وسىرە­تىن شارۋالار, كاسىپكەرلەر قاتارى ءوسىپ كەلەدى. ۇلتتىق ات ويىندارى: ات بايگەسى, كوكپار, تەڭگە ءىلۋ, قىز قۋ, اۋدارىسپاق, جامبى اتۋ, اساۋدى ۇيرەتۋ, ت.ب. قولعا الىنىپ, قايتا جاڭعىرۋدا.

اكپار ايجان,

ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى

تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ كىشى عىلىمي قىزمەتكەرى