قازاقستاننىڭ بەت-بەينەسى باتىس كينولارىندا قالاي كورىنىس تاۋىپ وتىر؟

بۇل قوماقتى سان مەملەكەتتىڭ سىرتقى يميدجىنە جۇمىس ىس­تەي­تىن فيلمدەر قاتارىنىڭ كوپ­­­تىگىن بىلدىرە مە, الدە الاڭ­داي­-تىنداي احۋالعا جەتكەن جوقپىز دەپ كوڭىل توعايتۋعا شاقىرا ما, ول جاعىن كەسىپ ايتۋ قيىن.

بەلگىلىسى, قازاق ەلىن جا­عىم­سىز ماعىنادا كورسەتەتىن فيلمدەردىڭ جىل وتكەن سايىن ارتىپ كەلە جاتقانى جانە ول تۋرالى ءبارى بىلەدى, بىراق ءبىز ءۇشىن بارىنەن دە ءتيىمدىسى ۇن­دەمەۋ بولعاندىقتان, ەشكىم ونى جاريا جاسامايدى. العاش 1994 جىلى اسا تانىمال امەري­كالىق رەجيسسەر دجەيمس كەمە­روننىڭ «پراۆديۆايا لوج» دەگەن فيلمىندە سۋپەراگەنتتىڭ رو­لىندەگى «وتقا سالسا جانباي­تىن, سۋعا سالسا باتپايتىن» اتاقتى ارنولد شۆارتسەنەگگەر­دىڭ ءوزى «كاز-زاك-ستان» دەگەندە, اعىلشىنشا بىلەتىن ءبىراز قازاق­ستاندىقتىڭ ەكى كوزى الاقتاپ, سەنەر-سەنبەسىن بىلمەي شوشىنا قاراسا, ەندى ءبىرى تەرميناتوردىڭ اۋزىمەن قازاقستاننىڭ اتى اتالعانى ءۇشىن عانا قۋانعان بولاتىن. كارتانىڭ وزىندە جاڭا­دان پايدا بولىپ جاتقان بەيتا­نىس ەلدىڭ اتاۋىن راحاتتا­نىپ تۇرىپ, كومەكەي ەكپىنىمەن كەلىستىرىپ تۇرىپ ۇرلەپ شىعا­راتىن ارنولد تۇگىلى, الەمنىڭ وزىنە بۇل مەملەكەت ءال-ازىرگە بەي­تانىس ەدى. حوش, سونىمەن الەم­دىك كينەماتوگرافيادا «قازاق­ستان» مەملەكەتى قانداي سيپاتتا كورىنىس تاپتى؟

بىلەتىندەردىڭ شۆارتسەنەگگەرگە شوشىنا قاراعان سەبەبى, الەمدىك ەكرانعا شىققان بۇل فيلمدە قازاقستاننىڭ اتى يادرولىق قارۋعا, تەررورلىق توپتارعا قاتىستى اتالادى. وتە قۋاتتى قارۋ-جاراق ناق وسى قازاقستاننان ساتىپ الىنعان. پارسى شىعاناعىنداعى سوعىستى توق­تاتۋدى تالاپ ەتكەن «قىزىل جيحاد» دەپ اتالاتىن تەررورشىلار ءوز ماقساتىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن قازاقستاننان ۇرلان­عان قارۋ-جاراقتىڭ بىرەۋىن جارىپ جى­بەرمەك بولادى. قاشاندا جانىنان بەزىنىپ, ازاتتىق پەن اجالدىڭ اراسىندا قارا نيەتتىلەرگە قارسى جالعىز ءوزى سوعىسىپ جۇرەتىن ارنولد ءباھادۇر تەر­رورشىلاردىڭ ءبارىن تاس-تالقانىن شى­عارىپ, قىرىپ سالىپ, جارىلىستىڭ الدىن الادى.

ءبىز مۇندا تاۋەلسىزدىكتى جاڭادان الىپ, ءتاتتى ءسوزدىڭ بۋى مەن دامىنەن باسىمىز اينالىپ, يادرولىق قارۋ مەن سوعىس اتاۋلىدان باس تارتىپ, بەيبىت كەلىسىمدەردىڭ بارلىعىنا قول قويىپ, بوركىمىزدى اسپانعا اتىپ جۇرەمىز, ال وندا, قازاقستان – تەرروردىڭ قۇرامداس ءبىر بولىگى. 1990 جىل­داردىڭ باسىندا قازاقستاننىڭ قاراپايىم تۇرعىندارىنىڭ كوپشىلىگى اتىن ەستىگەنى بولماسا, تەرروردىڭ نە ەكەنىن, ونىڭ قانداي بولاتىنىن تۇ­سىن­بەيتىن دە. ءفيلمنىڭ اتاۋى ايتىپ تۇر­عانداي, شىندىقتىڭ اۋىلىنان الدەقايدا الىس جاتقان امەريكالىق تريللەر انتي­قازاقستاندىق جارنامانىڭ باسى عانا ەكەن, «بوراتقا» دەيىنگى جولداعى «قۋىر­داقتىڭ كوكەسى» ءالى الدا بولىپ شىق­تى.

1997 جىلى گولليۆۋد وندىرىسىنەن «پرە­زيدەنت ۇشاعى» دەگەن الەمدى شۋلاتقان تاعى ءبىر فيلم شىقتى. وكىنىشتىسى, ايگىلى حارريسون فورد پەن گاري ولدمان وينايتىن فيلم قىزىل قانعا بوكتىرەتىن تەرروردىڭ توڭىرەگىنەن تاعى دا الىسقا ۇزاي المادى. كسرو-عا ادال اسكەريلەر قازاقستان بيلىگىن باسىپ الىپ, باياعى وداقتى قايتا قۇرىپ, تەررورلىق جۇيە ورناتپاق بولادى. ابىروي بولعاندا, ساياسي تريللەر قازاقستاندىقتار تۇگىلى, فورد پەن ولدماننىڭ ويىنىن قىزىقتاعىسى كەلگەن امەريكالىق كورەرمەندەر مەن كينو سىنشىلاردىڭ وزىنە دە ۇناماپتى.

007 اگەنتىمەن تانىمال 1999 جىلى جارىققا شىققان «ي تسەلوگو ميرا مالو» ءفيلمى دە اتىس-شابىستى اينا­لىپ وتە المايدى. قۇرىلىقارالىق بال­ليس­تيكالىق راكەتانىڭ رەسەيلىك بازاسىنا بارۋ ءۇشىن باس كەيىپكەر دجەيمس بوند قا­زاقستانعا تاپ بولادى. قازاقستان دە­گەن اتى, ايتپەسە فيلمدەگى وقيعانىڭ قازاقستانعا ەش قاتىسى جوق. 007 اگەنتتىڭ رو­لىندە وينايتىن سۋپەرجۇلدىز پريس بروسنان اتوممەن اينالىساتىن ميحايل اركوۆ دەگەن عالىمنىڭ اتىن يەلەنگەن.

2005 جىلى «وسكار» العان «تراف­فيك­تىڭ» سحەماسىنداعى «سيريانا» ات­ت­ى­ ساياسي تريللەر ەكرانعا شىققاندا, گول­­ليۆۋد­تىق «كينوشنيكتەردىڭ» كوز­قا­راسىنان زارداپ شەگىپ كەلە جاتقان قازاقستان ءيميدجى سالىستىرمالى تۇر­دە از-كەم دۇرىستالعانداي بولدى. فيلم سيۋجەتى مۇناي ءۇشىن سوعىستىڭ توڭى­رەگىندە ورىستەيدى. الەمدىك كينو­جۇلدىز دجوردج كلۋني مەن مەتت دەيمون تۇس­كەن «سيريانا» امەريكانىڭ مۇ­ناي­عا بايلانىس­تى ۇستانعان ساياساتىن, ترانس­ۇلتتىق كورپوراتسيالار مەن جەم­قور­لىقتى اياۋسىز سىنعا الادى. دجوردج كلۋني ارمانداعان «وسكارىنا» وسى فيلمدەگى «ۇزدىك ەر ادام» رەتىندە قول جەتكىزدى. فيلمدە قازاقستاندىق مۇناي مەن اتىراۋداعى تەڭىزدىڭ اتى اتالادى.

گولليۆۋدتىڭ «جالدامالى­لار» دەگەن ءفيلمى بار. كوڭىلىڭدى بۇزىپ كورگەننەن كور­مەگەنىڭ جاقسى, امال جوق, «كاز-زاكس­تان­عا» قاتىسى بولعاندىقتان اۋەس­تىك بيلەيدى. فيلمگە سەنسەك, قازاق­ستاندا ايەل قۇقىعى اياۋسىز تاپتالىپ, ەلدى جەزوكشەلىك جايلاپ العان. سيۋجەت بويىنشا قانداي جولمەن بولسا دا, قا­زاقستانداعى تۇرمەگە باسىپ كىرىپ, اقش پرەزيدەنتىنىڭ ۇرلانعان قىزىن قۇتقارۋى ءتيىس ەليتالىق ايەلدەردىڭ اسكەري بو­لىم­شەسى عانا ەلدەگى بەتىمەن كەتكەن جاع­دايدى تۇزەي الادى. قىزىق بولعاندا, الگى اقش پرەزيدەنتىنىڭ قىزى سويىپ قاپ­تاپ قويعان قازاق قىزىنىڭ ءوزى. قۇددى اكە­­سى, ياعني امەريكا پرەزيدەنتىنىڭ ۇلتى قا­­زاق سەكىلدى. ال ەندى قازاقستاندىق قىل­مىس­كەرلەردى, و توبا, ۋلريكا دەي­تىن قازاق قىزى باسقارادى. گولليۆۋد كينو­گەر­­لەرىنىڭ ايتۋىنشا, ۋلريكا – ناعىز قازاق قىزىنىڭ ەسىمى ەكەن.

قازاقستان اتىمەن بايلانىستى امە­ري­كا­لىق فيلمدەردىڭ تىزبەسى بۇلارمەن تۇيىندەلمەيدى, ءبىرازىن شۇبىرتىپ تۇ­رىپ اتاپ شىعۋعا بولادى. كينوعا كەرەك قيال دەگەندى قويساڭشى, ءتىپتى «لارا كروفت: راسحيتيتەلنيتسا گروبنيتس» فيل­مىن­دە اتاقتى انجەلينا دجولي دە جادىگەر ىزدەپ «قازاقستانعا» كەلىپ-كە­تەدى. كەرەمەت ەمەس پە؟ اتان تۇيە بەرىپ, اتتاي قالاپ شاقىرىپ كەلتىرە المايتىن انجەلينا ءدجوليدىڭ ءوزى كوڭىلدەسى تەرري شەريداندى – دجەرارد باتلەردى تۇرمەدەن بوساتىپ الۋ ءۇشىن ەلىمىزگە ءوز اياعىمەن كەلىپ تۇر. انجەلينا تۇسكەن فيلم تۇگىلى, ونىڭ جاي ادام رەتىندە ءار باس­قان قادامىنىڭ ءوزىن عالامدىق وقي­عاعا بالاپ وتىراتىن باتىس قوعامى, الەم جۇر­تى كەڭىنەن تالقىلانعان فيلمدە قازاق ەلىن, كوڭىلدەسىنىڭ وتانىن تۇرمە ار­قىلى تانىدى.

دجون ماكتيرناننىڭ «روللەربولىن­دا» دا ۇلتتىق ويىندارى قاندى قاساپپەن اياق­تالاتىن, جەزوكشە قىزدارى مەن قى­زىق­تان وزگە جۇمىسى جوق جابايى قا­زاقستان كورىنەدى.

سوعىس. تەررور. قىلمىس. تۇرمە. جەز­­وكشە. وزگەسىن ىسىرىپ قويىپ, تەك «وسكار» يەلەنگەن, سامساعان جۇلدىزدار ويناعان فيلمدەردى سارالاعاندا, باس-اياعى ءتورت-بەس توپتاماداعى قازاقستاننىڭ تۇر­پاتى وسىنداي. «بەينەسى» دەگەننەن گورى, «سيقى», «سىقپىتى» دەيمىز بە, راس-وتىرىگىن ءفيلمدى كورگەن, قازاقستاندى بىلەتىن ادام اجىراتىپ الار. باس اينالدىراتىن بلوكباستەر تۇسىرۋدەن الدىنا جان سالماي كەلە جاتقان امەريكا مەن ەۋرو­پا تانىعان قازاقستاننىڭ قان يىسىنە جەرىك كەسپىرىنىڭ قۇنىن ەشكىمنەن داۋلاي الماسپىز. راس, بۇل فيلمدەردىڭ بارلىعى باستان-اياق قازاقستان تۋرالى ەمەس, بىراق ەلەۋسىزدەۋ بولسا دا, اتى اتالىپ وتەدى, بولماشى دەتال رەتىندە الىنعانىمەن, ەلىڭ بولعان سوڭ ءبارىبىر ەلەڭدەپ قالاسىڭ. بىراق ءبىر انىعى, «ايتىلماعان نە قالدى, قانداي جاڭا يدەيا بار, الەمدى, ادامدى نە نارسەمەن, قايتسەك تاڭعالدىرا الامىز؟» دەپ ەكى كوزى شوقتاي جانىپ, الاقانىن ىس­قىلاپ, جان-جاعىنا جالاڭداي قاراپ وتىر­عان كينو الپاۋىتتارىنا ەندىگى جەر­دە وزدەرى جاۋىر جاساعان اۋعانستان مەن پاكىستان, ۆەتنام مەن لاوس ەلىنىڭ اتى ابدەن ەسكىرگەن, تاپتاۋرىن بولعان ەلدەر تاڭىرقاتۋدان قالدى, اشىعىن ايتقاندا, كەرەك بولماي بارا جاتىر. قىزىققا باتىراتىن, جاڭا ەكزوتيكالىق ەل كەرەك. بولاشاق ءفيلمنىڭ جوباسىن سىزىپ وتىرعان رەجيسسەر مەن ستسە­نا­ري جازۋشىعا كوشەسىندە بەلىنە بوم­­با بايلاپ الىپ جۇگىرىپ جۇرەتىن قاۋ­عا ساقال راديكال مۇسىلماندارى, قاپ­­­­تاعان جەزوكشەسى بار, قىلمىستان دە­مىگىپ تۇرعان يسلامدىق ەلگە ءبىر مەم­لەكەت­تىڭ اتىن جاپسىرۋ كەرەك. تازا ال­­­گو­ريتم­گە قۇرىلاتىن, ميلليونداپ پاي­­دا تابۋ عانا كوزدەلەتىن امەريكا كي­نوسىنا قازاقستان وسىنداي جولمەن, اسى­رەسە ايعايلاپ تۇرعان «ستان» جال­عاۋى ارقىلى كىرىستىرىلمەسە, باسقا قي­سىندى سەبەبىن كورىپ تۇرعانىمىز جوق. ۇستەمدىگى جوعارى, ءوز قۇندىلىعىن بيىك­­­كە شىعارۋدى عانا ماقسات تۇتقان كي­نو­قاعاناتتىڭ «ستان» تەكتەس ەلدەرگە تاڭ­عان ستەوروتيپ ۇستانىمىنان قۇربانعا اينالعان مەملەكەتتەردىڭ مادەنيەتى سوق­قى الىپ وتىر.

سوندا الگى الەم تامسانادى دەيتىن تاماشا تابيعاتى, قوناقجاي حالقى, بىرلىگى, تاتۋلىعى جاراسقان بەيبىت ەل مەن جەر قايدا؟ شىندىقپەن ەش ۇيلەسپەيتىن وقيعالاردى كورىپ, قورلانىپ جاتقان ەلىڭ, تاپتالىپ جاتقان قۇقىعىڭ ءۇشىن كەۋدەمىزدى وتقا قاراتىپ قويىپ وتىرا بەرگەننەن باسقا جولى جوق پا مۇنىڭ؟ قورلاناتىن – ءبىز, پايداعا كەنەلەتىن – ولار. جارايدى, شەتەلدىڭ نە رەجيسسەرى, نە ستسەناري اۆتورى اياق باسىپ كورمەگەن, ەشقاشان ەستىمەگەن-بىلمەگەن ەل تۋرالى وزىنشە قيالمەن قۇراستىرىپ, ورەسكەل قاتەلەرگە جول بەردى دەلىك, ال ءبىر قۇدىقتان سۋ ءىشىپ, ىرگەمىز كەشە عا­نا بولىنگەن كورشى ەلدەرگە نە جورىق؟ ۋكراينا – رەسەي – پولشا بىرىگىپ تۇ­سىر­گەن «اننا گەرمان» فيلمىندە جام­بىل جاقتاعى قىز-كەلىنشەكتىڭ باسى-كوزىن تۇمشالاپ, تۇتاس پارانجىعا وراپ تاس­تاعان. بەلگىلى ءانشىنىڭ ءومىرىنىڭ ءبىر كەزەڭى ءبىزدىڭ ەلىمىزبەن بايلانىس­تى بولعانى راس, بىراق ەستە جوق ەسكى داۋىر­دەگى, ەكى-ءۇش عاسىر بۇرىنعى وقيعا ەمەس, كۇنى كەشە عانا بولعان, كوزى ءتىرى كۋاگەرلەرى بار 1960-1970 جىلداردىڭ وقيعاسىن, بارلىق كەڭەستىك رەسپۋبليكالارمەن بىر­دەي دامىعان قازاقستاندى ءدال وسىلاي كور­سەتۋى قاساقانا پيعىلدان تۋعان تىرلىك, باسقا اقتايتىن ەش سەبەبى جوق.

ەل ءيميدجىنىڭ ەڭ ءبىرىنشى تاسىمال­داۋ­شىسى – كينو. كينو ءيميدجى – مەم­لەكەت ءيميدجى جانە حالىققا بىردەن-ءبىر جا­قىن ونەر. كەز كەلگەن ءفيلمنىڭ ارتىندا تۇتاس ەل, مەملەكەت تۇر. يتاليانىڭ, فران­­­تسۋزدىڭ, قىتايدىڭ ەڭ مىقتى ءفيل­مىن­ تاماشالاپ, عاجاپ اسەر العان كو­رەر­مەن سول كينوداعى كەرەمەتتى كوزىمەن كو­­رۋگە ىنتىق بولادى, ال وسى فيلم ار­قىلى سول ەلدى ءسۇيىپ قالسا, ءتىپتى عالامات. ياعني, كينو تۋريست تارتادى. ءبىر مەزگىلدە ءارى ونەر, ءارى تاۋار بولىپ وتىرعان كينو كۇشى, كينو ارقىلى جاسالعان يميدج دەگەن, مىنە, وسى. سوندىقتان كينوسى دامىعان ەلدىڭ بارىندە بۇل ونەر ۇلت­تىق بايلىق ەسەبىندە. سول ءۇشىن ولار ميللياردتاپ قارجى قۇيادى. ءبىز دە از قارجى قۇيىپ وتىرعان جوقپىز. وسى ءيميدجدى جاسايمىز دەپ قىرۋار قار­جىعا «كوشپەلىلەردى» ءتۇسىرىپ, يت ار­قاسى قياننان مارك داكاسكوس پەن كۋنو بەككەردى الدىردىق. بىراق بۇدان قازاقستاننىڭ «حالىقارالىق وبرازى» جاسالا قويعان جوق. وسى يميدج ءۇشىن نۇر-سۇلتان مەن الماتىدا ەكى كۇننىڭ بى­رىندە توي ارتىنان اس بەرگەندەي, اس­تىڭ سوڭىن كوكپارعا اينالدىرىپ, باي­گە شاپتىرعانداي, ەلدىڭ ەسىن جيناتپاي قوس-قوسىنان سيمپوزيۋم مەن فورۋم­دار وتكىزىپ, سالىق تولەۋشىلەر مەن قازى­نا قارجىسىن اياماي شاشىپ كەلەمىز. شا­قىر­عان قوناقتىڭ يميدج جاساپ بەرە المايتىنىن تۇسىنەتىن ۋاقىت الدەقاشان جەتىپ ەدى. ناتيجەسى نولگە تەڭ, سىرتى جىلتىراعان ماسكا يميدجدەن شارشاعان ەلدىڭ شىعارماشىلىق وكىلدەرىنىڭ ءبىر ديماشتان باسقا, مادەني ءونىمنىڭ ساپاسىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان جۇمىسى كوزگە مۇلدە كورىنبەيدى. جاعىمسىز يميدج قالىپتاستىرۋعا بىرەۋلەر ادەيى مۇد­دەلى بولماسا, قازاقستاننىڭ اتىن قالاۋىنشا پايدالانىپ وتىرعاندارعا قارسى ءوز تاراپىنان نە ىستەي الدى؟ ارينە, «قازاقستاننىڭ اتىن بىلعاما» دەپ بىرەۋگە بۇيرىق بەرۋ مۇمكىن ەمەس, بىراق «جايداق سۋعا اينالدىرىپ», جاقسى اتىن باسقالار بۇرمالاپ, بىلعاماس ءۇشىن قازاقستاننىڭ ءوز ءيميدجى سوعان لايىق بولۋى كەرەك ەدى. قازاقستاننىڭ ءيميدجىن, قازاق مادەنيەتىن, ەلدىڭ, ازاماتتارىنىڭ جاقسى قاسيەتتەرىن الەمگە قازاقتىڭ, قازاقستاندىقتىڭ وزى­نەن ارتىق ەشكىم دە كورسەتە المايدى. كورسەتۋ از. دالەلدەۋ كەرەك. بىراق قالاي؟

الماتى