ۇلتىمىزدىڭ, ۇلت ۇلاندارىنىڭ, مەملەكەتىمىزدىڭ تاريحىندا عۇلاما, العاشقى اكادەميك, گەولوگ قانىش ساتباەۆ باعىن اشقان جەزقازعان ولكەسىنىڭ ءبىزدىڭ ەلىمىزدەگى ورنى ەرەكشە عوي.
تۇڭعىش پرەزيدەنت – ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ مەملەكەتتىگىمىزدىڭ تاريحى مەن تامىرى تۋرالى تولعانىستارىن كەيىنگى جىلدارى جازىلعان «رۋحاني جاڭعىرۋ», « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» اتتى ايگىلى ماقالالارىندا كوتەرىلگەن وركەنيەت ورنەكتەرىن دە ورتالىق قازاقستان وڭىرىمەن بايلانىستىرادى. اسىرەسە تاۋ كەنىنەن مەتالل قورىتىپ, تۇرمىسقا جاراتۋ مىڭ جىل بۇرىن وسى ءبىزدىڭ ۇلى دالا كەڭىستىگىندە باستالعانىنا نازار اۋدارادى.
ەكىنشى پرەزيدەنتىمىز قاسىم-جومارت توقاەۆ تا ءوزىنىڭ پرەزيدەنتتىك لاۋازىمىنىڭ العاشقى ايلارىندا ات باسىن تىرەپ, ۇلتتىڭ جۇرەگىنە جەتەتىن ۇلاعاتتى ءسوزىن وسى وڭىردە ايتتى.
اڭگىمەمىزگە ارقاۋ بولىپ وتىرعان زامانداسىمىز مۇحامبەت كوپەيدىڭ تۋعان جەرى وسى وبلىستىڭ رۋدنيك, ياعني قازبا, كەنىش ورنى دەگەن ماعىنانى بىلدىرەتىن ەلدى مەكەن. تۋعان, وسكەن جەرى, كوزىن اشقالى كورگەنى كەنىش بولسا, تاس قاشاپ, كەن قازىپ, ءتىلى شىعىپ, قۇلاعى ەستىگەن اسقار شىڭى – تاۋ تۇلعالى عۇلاما قانىش ساتباەۆ بولسا, ول بالا كەنشى بولام, تاۋ-كەن ينجەنەرى بولام دەپ قۇشىرلانىپ وسپەي, بولاشاعىن, كاسىبىن, باقىتىن تاۋ كەنىنەن ىزدەمەي قايدان ىزدەمەك؟
ارينە, ول سولاي. بىراق سولاي بولارىنا الدىمەن اكەسى جۇمانازاردىڭ سول زاماندا بۇكىل كەن ورنىنىڭ بەتكەۇستار, ماڭدايالدى شاحتەرى بولىپ, 34 جاسىندا سول جۇمىستا مەرت بولۋى دا سەبەپ بولعان بولار. «اكە كورگەن وق جونار» دەمەكشى, اكەسىنىڭ جولىن جالعاستىرماققا, ول از بولعانداي – مۇحامبەت 15 جاسقا تولار-تولماسىندا 38 جاستاعى اناسىنىڭ ومىردەن ءوتۋى دە تاعدىردىڭ قاتاڭ ساباعى بولعان بولار.
بالا مۇحامبەت ەسەيىپ, ورتا مەكتەپتى ءبىتىرىپ, بولاشاق جولىن تاڭداعاندا – جازباي, جاڭىلماي سول كەزدەگى جاستار تاڭداۋىنداعى ەڭ بەدەلدى ماماندىق – تاۋ-كەن ينجەنەرى بولۋدى ارمانداپ, الماتىداعى پوليتەحنيكالىق ينستيتۋتىنا ءتۇسىپ, ونى ۇزدىك ءبىتىرىپ شىعىپ, تۋعان جەرىنە كەلىپ, ءوزى ارمانداعان تاۋ-كەن جۇمىسكەرى, شەبەرى, ينجەنەرى بولىپ, ءوندىرىستىڭ قازانىندا جوعارى وقۋ ورنىندا العان ءبىلىمىن سىناققا سالدى, تاجىريبەلى كەنشىلەردەن ءتالىم الۋدان جالىقپادى, شىڭدالدى, شيرادى. جۇمىسشىلار ۇجىمىندا ەڭبەك ادامدارىمەن سويلەسۋدى, ولاردىڭ مۇددەسىن قورعاي ءبىلۋدى, ادال ەڭبەكتەرىنىڭ باعالانۋىن, الەۋمەتتىك تالاپ-تىلەكتەرىنىڭ قۇقىقتىق نەگىزدە ورىندالۋىن قاداعالاپ, ادىلدىك قارىم-قاتىناستىڭ ساقتالىپ, قامتاماسىز ەتىلۋىن قالىپتاستىرۋعا جاس مامان ەش جالتاقسىز ارالاسىپ, ەڭبەك ەتتى. سوندىقتان دا جاس جۇمىسشىلار ونى وزدەرىنىڭ جەتەكشىسى ەتىپ سايلادى. جاستىق جىگەر قايراتىن جاستار ۇيىمىنىڭ جۇمىسىن جانداندىرۋعا ايانباي جۇمساي ءبىلدى. وتىز جاسىنا جەتەر جەتپەس «تەپسە تەمىر ۇزەتىن» ەكپىنى مەن قايراتى تاۋ قوپارار شاعىندا ەل باسقاردى. بۇرىنعى ساياسي اكىمشىلىك, ەكونوميكالىق جۇيە داعدارىسقا تىرەلىپ, وتپەلى ءدۇبىرلى كەزەڭدە ەل اراسىندا قاراجال, جايرەم, اتاسۋ ءوندىرىس ورىندارىندا مەملەكەتىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىن ماقسات-مۇددەلەرىن ناسيحاتتاۋمەن بولدى.
مۇحامبەت كوپەي 1995 جىلى قابىلدانعان جاس مەملەكەتىمىزدىڭ جاڭا كونستيتۋتسياسىنا سايكەس تۇڭعىش قوس پالاتالى پارلامەنت ماجىلىسىنە دەپۋتات بولىپ سايلانىپ, وسى جىلدارى جاڭا زاڭ شىعارۋشى بيلىك تارماعىندا ايرىقشا بەلسەندىلىكپەن جۇمىس ىستەپ, باياندى, ونەگەلى ءىز قالدىرا الدى.
بۇرىنعى وداقتىق ەكونوميكالىق جۇيە تۇبىرىمەن وزگەرىسكە ۇشىراۋىنا بايلانىستى ءبىزدىڭ ەلىمىزدە دەندەگەن ەكونوميكالىق داعدارىس 90-جىلداردىڭ سوڭىنا دەيىن سوزىلىپ, تۇڭعىش پرەزيدەنتتىڭ جاريالاعان جاڭا رەفورمالارى سول جىلدارى عانا ءوز ناتيجەلەرىن بەرە باستاپ ەدى. 1999 جىلى مۇحاڭ ءوزى ەڭبەك ەتكەن وڭىردەن جۇرتشىلىقتىڭ جوعارى سەنىمىنە يە بولىپ, ەكىنشى رەت دەپۋتات بولىپ سايلاندى. بۇل جولى مۇحامبەت جۇمانازار ۇلىنىڭ العاشقى شاقىرىلىمدا قارجى جانە بيۋدجەت كوميتەتىندەگى ءبىلىمدى ءارى بىلىكتى ەڭبەگى ەسكەرىلىپ, ارىپتەستەرى ونى ءماجىلىس توراعاسىنىڭ ورىنباسارى لاۋازىمىنا ۇسىنىپ, سايلادى. پارلامەنت باسشىلىعىنداعى قىزمەتتىڭ ەرەكشەلىگى – ونىڭ ءوزىنىڭ جەكە دەپۋتاتتىق مىندەتىنەن تىس جالپى پالاتانىڭ جۇمىسىن, ارىپتەستەرىنىڭ كۇندەلىكتى ءارى الداعى وكىلەتتى مەرزىمگە ارنالعان جۇمىس جوسپارىن جاساقتاپ, ونى جۇزەگە اسىرۋعا جاۋاپتى تۇلعا ەكەنىن دە ايتۋ ورىندى بولار. پارلامەنت رەگلامەنتىنىڭ بۇلجىماي ورىندالۋى, كوميتەتتەر, جۇمىسشى توپتارى, ۇكىمەت ساعاتتارى, بەلگىلى زاڭ جوبالارى تانىستىرىلاتىن, تالقىلاناتىن باسقوسۋلار, كونفەرەنتسيالار, دوڭگەلەك ۇستەلدەر تاعى باسقا شارالار پارلامەنت پالاتالارى باسشىلارىنىڭ قۇزىرىنسىز وتپەيدى. سونىڭ ءبارى دەر كەزىندە ءارى ساپالى, ناتيجەلى ۇيىمداستىرىلىپ وتكىزىلۋى پالاتالار جۇمىسىنىڭ, ياعني زاڭ شىعارۋشى مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ ءتيىمدى جۇمىس ىستەي الۋىنىڭ كورىنىسى بولماق. پارلامەنتتىك قىزمەتتىڭ ەڭ ۇلكەن تارماعىنىڭ ءبىرى قوعاممەن, حالىقپەن, سايلاۋشىلارمەن بايلانىسى, ەلىمىزدە وتكىزىلەتىن سان-سالالى مەملەكەتتىك, قوعامدىق شارالارعا بەلسەندى تۇردە قاتىسۋى, ءوزىنىڭ كوزقاراسىن, ۇستانىمىن ءبىلدىرىپ, ۇسىنىستارىن جاريالاۋى دا ماڭىزدى. ارينە, وسى «قايناعان» ءومىردىڭ بەل ورتاسىندا دەپۋتاتتار, كوميتەت توراعالارى, پالاتا باسشىلارى ءجۇرۋى دە تالاپقا ساي.
سونداي-اق پارلامەنت مەملەكەتىمىزدىڭ پرەزيدەنتىنىڭ سىرتقى ساياساتىن جۇرگىزۋدە, ەلىمىزدىڭ قاۋىپسىزدىگىن, قورعانىسىن, حالىقارالىق قاتىناستارىنىڭ زاڭدىق بازاسىن قامتاماسىز ەتۋدە شەشۋشى ءرول اتقاراتىنى دا بەلگىلى. ەلىمىز دۇنيەجۇزىلىك قوعامداستىقتىڭ بەلسەندى مۇشەسى بولۋىنا پارلامەنتارالىق قاتىناستاردىڭ ناتيجەلى بولۋى, پارلامەنتتىك دەلەگاتسيالاردىڭ ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ (ەقىۇ), تمد, تۇركى ەلدەرى پارلامەنتتىك اسسامبلەيالارىمەن, ەكىجاقتى پارلامەنتتىك قارىم-قاتىناستار ورنىقتىرۋ شارالارىنا دا نەگىزگى جاۋاپتى لاۋازىمدى تۇلعالار پارلامەنت باسشىلارى مەن بىرگە بەيىندى كوميتەتتەر. وسى باعىتتاردىڭ بارىندە دە مۇحامبەت كوپەي اۋەلدە ءماجىلىس, 2005-2011 جىلدارى سەنات توراعاسىنىڭ ورىنباسارى كەزىندە وتە بەلسەندى جۇمىس ۇيىمداستىرىپ, جۇرگىزە الدى.
مۇحاڭ پارلامەنتتەگى جىلدارىندا قاراتاي تۇرىسوۆ, شەرحان مۇرتازا, جابايحان ءابدىلدين, ءابىش كەكىلباەۆ, ومىربەك بايگەلدي, ورالباي ابدىكارىموۆ, كەنجەعالي ساعاديەۆ, ورال مۇحامەدجانوۆ, راۆيل شىرداباەۆ, فاريزا وڭعارسىنوۆا, مۇحتار التىنباەۆ, ءادىل احمەتوۆ, عاني قاسىموۆ سياقتى ەلىمىزگە بەلگىلى مەملەكەت, قوعام قايراتكەرلەرىمەن ارىپتەس, تىلەكتەس, مۇددەلەس دارەجەدە مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ باياندى بولۋىنا كوپ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەردىڭ ءبىرى بولدى.
وسى ارالىقتا مۇحاڭ ەلباسىنىڭ سەنىمىمەن توتەنشە جاعداي ءمينيسترى قىزمەتىن دە ابىرويمەن اتقاردى. ونىڭ وسى قىزمەتكە تاعايىندالۋى دا جايدان-جاي بولماسا كەرەك. بىرىنشىدەن, ول مامان, تاۋ-كەن ينجەنەرى. جەر ءۇستى, جەر استى ەڭبەكتىڭ قاۋىپسىزدىك تالاپتارىن تولىق بىلەتىن ادام. ەكىنشىدەن, ەل قامىن ويلايتىن, قانداي دا تابيعي اپاتتاردىڭ سەبەپ-سالدارلارىنىڭ الدىن الۋدى ۇيىمداستىرا الاتىن ءبىلىمدى, بىلىكتى قايراتكەر. ۇشىنشىدەن, مەملەكەتتىك جاۋاپكەرشىلىككە وتە سەزىمتال, مەملەكەتتىك ءتارتىپتى قاتاڭ ۇستاناتىن قىزمەتكەر. ءجۇرىس-تۇرىسى جيناقى, ءوزى دە مازاسىز, ايتقان ءسوزىن ورىنداماي تىنىش تاپپايتىن ازامات. ادامعا قايىرىمدى, قولىنان كەلسە, كومەگىن ايامايتىن ادال. وسىنداي مىنەز مەملەكەتتىك قىزمەتكەردىڭ قاي قايسىسىنا دا كەرەك-اق.
مۇحاڭنىڭ وتباسىمەن ءبىر ۇيدە كورشى تۇرىپ, ءوزارا ءتۇسىنىسىپ, كوپ جاعدايدا سىرلاسىپ, ەركىن ارالاستىق, داستارقانداس, دامدەس, تۇزداس بولىپ, تالاي ەستەن كەتپەس جادىراعان جاقسى كۇندەرىمىزدى بىرگە وتكىزدىك. ادامي سىيلاستىق, دوستىق, جولداستىق قارىم-قاتىناسقا بەيىم, اشىق, كوڭىلى سۇيگەن ادامعا استىنداعى اتىن ءتۇسىپ بەرەر تاۋەكەلشىل. تەگىندە باۋىرمال. جاناشىر. اعايىننىڭ وقۋعا, ىزدەنۋگە تالپىنعان جاستارىن قولداپ, قولۇشىن بەرۋدەن جالىقپايدى. ارقانىڭ ونەرسۇيەر قاۋىمىنان سۋسىنداپ وسكەن ونەرپاز, ءوزى دە بىرنەشە مۋزىكالىق اسپاپتاردا ءبىر كىسىدەي جارقىلدايتىن جايساڭ مىنەزى دە جەتكىلىكتى. قولى بوساي قالعاندا قاسقىر قۋىپ, دالا كەزىپ كەتەتىن ساياتشىلىعى دا, مەرگەندىگى دە ونىڭ ءومىرىنىڭ ءبىر قىرى, ءبىر سىرى. ماماندىق تاڭداپ, ەڭبەك جولىنان جاڭىلماعان مۇحامبەت, جار تاڭداۋدان دا جازا باسپاي, قالامقاستاي قىزدى ومىرىنە سەرىك ەتىپ, باقىتتى شاڭىراقتىڭ اكەسى, اتاسى بولىپ, ەلىنە ەڭبەك ەتەر ۇل, قىز ءوسىرىپ, نەمەرە, شوبەرە ءسۇيۋ باقىتىنا كەنەلدى. ونىڭ ەڭبەك جولى, جەتكەن جەتىستىكتەرى, ۇرپاققا ونەگەلى ءومىرى – ءبىر بويىنا جيناعان جاقسىلىقتىڭ كورىنىسى بولسا كەرەك.
مۇحامبەت جۇمانازار ۇلى – ءورىسى كەڭ, ورەسى بيىك تۇلعا.
قۋانىش سۇلتانوۆ,
پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى
