ءيا, مۇنداي ماسەلەلەر وتكەن عاسىرلاردا كەزەكتى ەمەس, وزەكتى ماسەلە بولعانىن بىلەمىز. اسىرەسە اكەنىڭ ورنى تاۋدان بيىك, تەڭىزدەن تەرەڭ ەدى. «وتىرعان قىز», «قايتىپ كەلگەن كەلىنشەك», «جەسىر ايەل», «جەتىم بالا» دەگەن ۇعىمداردىڭ كولەڭكەسى دە كورىنبەيتىن سول زاماننىڭ سوقپاعى التىن دەرسىڭ. شاڭىراق شايقالماسىن دەپ, جەسىرلىك بايقالماسىن دەپ ايەلدى امەڭگەرلىكپەن السا, جەتىم بالانى جەتەلەپ, مەيىرىم مەكەنىنە ورنالاستىرىپ, ءۇيىنىڭ بولمەسىنەن عانا ەمەس, جۇرەگى مەن كەۋدەسىنەن دە ورىن بەرە بىلگەن. وتباسىندا ورىن العان ءبىر كۇندىك ۇرىس, قىرىق كۇندىك ىرىستى كەمىتەتىنىن تەرەڭ تۇسىنگەن ەلىمىز مۇندايعا جول بەرمەۋدى جان-جاقتى قاراستىرعان.
كۇنى كەشە ەلوردادا ماس ەر ادام ايەلىن اتىپ ءولتىرىپ, وگەي ۇلىن جاراقاتتادى دەگەن اقپارات جەلدەي ەستى. نۇر-سۇلتان قالالىق پوليتسيا دەپارتامەنتىنىڭ حابارلاۋىنشا, قايعىلى وقيعا 20 قازان كۇنى كەشكە تىركەلگەن.
«20 قازان كۇنى ساعات 22.19 شاماسىندا پوليتسيا دەپارتامەنتىنىڭ جەدەل باسقارما ورتالىعىنا 55 جاستاعى ەلوردا تۇرعىنى مەن ونىڭ 5 جاستاعى بالاسىنا وق تيگەنى تۋرالى مالىمەت كەلىپ ءتۇستى», دەلىنگەن حابارلامادا. پوليتسيا انىقتاعانداي, وتباسىلىق جانجال كەزىندە الگى ايەلدىڭ 59 جاستاعى كۇيەۋى ماس كۇيدە جارىنا وق اتىپ, ونىڭ ەكىنشى نەكەدەن تۋعان ۇلىن جاراقاتتاعان. ايەل العان جاراقاتىنان كوز جۇمدى. ال بالا اۋرۋحاناعا جەتكىزىلدى. اتالعان دەرەك بويىنشا سوتقا دەيىنگى تەرگەۋ امالدارى باستالدى. كۇدىكتى ازامات ۋاقىتشا يزولياتورعا قامالدى», دەلىنگەن حابارلامادا.
نۇر-سۇلتان قالالىق №2 بالالار اۋرۋحاناسىنىڭ باس دارىگەرى ءبىرجان دوسمايلوۆ وق تيگەن بەس جاسار بالانىڭ جاعدايى تۇراقتى ەكەنىن ايتتى.
«2019 جىلعى 20 قازاندا №2 قالالىق بالالار اۋرۋحاناسىنىڭ تراۆماتولوگيالىق پۋنكتىنە جەدەل مەديتسينالىق كومەك بريگاداسى ىشىنە وق ءتيىپ, جارالانعان بەس جاستاعى (4 جاس 11 اي) بالانى شۇعىل جەتكىزدى. اۋرۋحاناعا تۇسكەن كەزدە بالانىڭ جاعدايى اۋىر بولدى. وپەراتسياعا دايىنداۋ ءۇشىن رەانيماتسيالىق بولىمشەگە جاتقىزىلدى. قازىر بالاعا وتا جاسالعان جانە جاعدايى تۇراقتالعان سوڭ ستاتسيونارلىق ەمدى جالعاستىرۋ ءۇشىن بەيىندى جالپى حيرۋرگيا بولىمشەسىنە اۋىستىرىلدى.
جاعدايى تۇراقتى, ورتا دارەجەدە دەپ ايتا الامىز. بارلىق قاجەتتى تەكسەرۋلەر جۇرگىزىلىپ جاتىر, مەديتسينالىق كومەكتى تولىق كولەمدە الادى. ايتا كەتەتىن تاعى ءبىر جايت, جاراقاتتانعان بالامەن بالالار پسيحولوگى جۇمىس ىستەيتىن بولادى», دەدى ءبىرجان سەرىكبەك ۇلى.
نۇر-سۇلتان قالاسىنىڭ پوليتسيا دەپارتامەنتىنىڭ مالىمەتىنشە, ايەلدەردى زورلىق-زومبىلىقتان قورعاۋ جونىندەگى مەكەمە قىزمەتكەرلەرى ءبىلىم وردالارىندا 114 كەزدەسۋ, باسقا دا مەكەمەلەردە 10 كەزدەسۋ وتكىزگەن. جۇرتشىلىققا 1300-دەن استام جادىنامالار مەن ۆيزيتكالار تاراتقان, سونىمەن قاتار ايەلدەردى زورلىق-زومبىلىقتان قورعاۋ جونىندە بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا, ينتەرنەت-رەسۋرستاردا تۇراقتى تۇردە ماتەريالدار جاريالاپ, نۇر-سۇلتان قالاسى ءىىد رەسمي سايتىنداعى ارنايى ايدارى جاڭارتىلىپ وتىرادى ەكەن.
«ايەلدەردى زورلىق-زومبىلىقتان, قۇقىققا جات ارەكەتتەردەن ايەلدەردىڭ مۇددەسى مەن بوستاندىعىن, كونستيتۋتتسيالىق قۇقىقتارىن قورعاۋ بويىنشا ايتارلىقتاي جۇمىس اتقارىلۋدا. ايەلدەردى زورلىق-زومبىلىقتان قورعاۋ ءبولىنىسى قىزمەتكەرلەرى, نۇر-سۇلتان قالاسى بويىنشا وتباسىن جوسپارلاۋ, وتباسى مەن نەكەنى ساقتاۋعا مۇقتاج جۇپتارعا كومەك كورسەتەتىن, ءوزارا قارىم-قاتىناستى رەتتەيتىن «دەمەۋ» وقۋ-پراكتيكالىق ورتالىعى, «قورعاۋ-استانا» ورتالىعى پسيحوتەراپەۆتەرىمەن قارىم-قاتىناس جاسايدى. وتباسىلىق زورلىق – بۇل ءبىر ادام ەكىنشى ادامنىڭ ءىس-قيمىلى مەن سەزىمىن باقىلاۋدا ۇستاعىسى كەلەتىن جاعداي. ادىستەر ءارتۇرلى بولۋى مۇمكىن, قورقىتۋ, قورقىنىش سەزىمىن ۇيالاتۋ, كومەككە زارۋلىك, ابىرويىن ءتۇسىرۋ, ت.ب. ايەلدەردى زورلىق-زومبىلىقتان قورعاۋ ءبولىنىسى قىزمەتكەرلەرى جۇرگىزگەن الەۋمەتتىك زەرتتەۋ ناتيجەسى كورسەتكەندەي, وتباسىنداعى زورلىق ارەكەتىنىڭ ورىن الۋىنا باستى سەبەپ – ءسپيرتتى ىشىمدىك قولدانۋ, ۇرىس جانە قىزعانىش بولىپ تابىلادى», دەلىنگەن نۇر-سۇلتان قالالىق پوليتسيا دەپارتامەنتىنىڭ اقپاراتىندا.
الماتىداعى «امان-ساۋلىق» قوعامدىق قورى جوعارى وقۋ ورىندارىمەن بىرلەسىپ, ارنايى ساۋالداما جۇرگىزگەن. وعان 18 بەن 25 جاس ارالىعىنداعى 773 ستۋدەنت قاتىسىپتى. ناتيجەسىندە 38%-ى ىشىمدىكتىڭ ءدامىن 16 جاستا تاتقانىن, 37%-ى 18 جاسقا دەيىن, 20%-ى 21 جاسقا دەيىن جانە 5%-ى 21 جاستان اسقان سوڭ ىشىمدىك ىشكەنىن ايتقان. الايدا, ساۋالداماعا قاتىسۋشىلاردىڭ 5%-ى جاسى 21-گە تولماسا دا, ىشىمدىكتى ءجيى پايدالانادى ەكەن. ستاتيستيكا بويىنشا ەلىمىزدە جان باسىنا شاققاندا ىشىمدىك ورتا ەسەپپەن ءار ادامعا جىلىنا 9 ليتردەن كەلەدى ەكەن. بۇل كورسەتكىش ناتيجەسىندە ەۋرازيا قۇرلىعى بويىنشا 19 ورىندامىز. جالپى, الەم بويىنشا قازاقستان ىشىمدىكتى پايدالانۋ كورسەتكىشىنەن 77-ورىنعا شىققان.
جۋىردا سۋيتسيد, شاڭىراقتىڭ شايقالۋى, وتباسىنداعى زورلىق-زومبىلىق سياقتى وتكىر دە وزەكتى الەۋمەتتىك ماسەلەلەردى تالقىلاۋ ءۇشىن پرەزيدەنت جانىنداعى مەملەكەتتىك باسقارۋ اكادەمياسى مەن «دانالىق» وتباسىلىق قۇندىلىقتاردى دامىتۋ ينستيتۋتى بىرلەسىپ كوۋچ-سەسسيا ۇيىمداستىرىپ, شاعىن شاڭىراقتاعى ورىن الاتىن كەلەڭسىز جاعدايلاردى كەڭىنەن تالقىلاعان بولاتىن.
«ەگەر ءبىز بۇكىل قازاقستان بويىنشا ناركولوگيالىق جاعدايعا نازار اۋداراتىن بولساق, وندا سوڭعى 10 جىل ىشىندە ناشاقورلىقپەن تىركەلگەن ادامداردىڭ, ياعني الكوگول مەن ەسىرتكىگە تاۋەلدى ادامدار سانىنىڭ تۇراقتى تومەندەۋىن بايقايمىز», دەگەن بولاتىن نۇر-سۇلتان قالالىق ناركولوگيا جانە پسيحوتەراپيا ورتالىعىنىڭ تاجىريبەلى ناركولوگى توقتار قويشىبەكوۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا, قازىر ەلىمىزدە ناشاقورلىق دياگنوزىمەن 20 مىڭعا جۋىق ادام جانە الكوگولگە تاۋەلدىلىگى بار 100 مىڭ ادام بار. سونىمەن قاتار ول ەلوردامىزدا ناشاقورلاردىڭ سانى 13 پايىزعا تومەندەگەنىن اتاپ ءوتتى. بۇل ناشاقورلىققا تاۋەلدى دەگەن دياگنوز قويىلعان شامامەن 1200 ادام. نۇر-سۇلتاندا الكوگولدى تۇتىناتىنداردىڭ كوبى نەگىزىنەن 30 بەن 44 جاس ارالىعىندا ەرلەر مەن ايەلدەر ەكەن.
«ەگەر ەسىرتكىگە تاۋەلدى ادامنىڭ جاس ەرەكشەلىگىنە جانە الەۋمەتتىك سيپاتتامالارىنا نازار اۋداراتىن بولساق, وندا بۇل كوبىنەسە 25 پەن 44 جاس ارالىعىنداعى جاستار. بۇل ورتا جانە ورتا ارناۋلى ءبىلىمى بار, تۇراقتى جۇمىسى جوق ادامدار», دەدى ت.قويشىبەكوۆ.
Lancet جۋرنالىندا جاريالانعان بۇۇ دەرەكتەرى بويىنشا 2018 جىلى 15-49 جاس ارالىعىنداعى ازاماتتار, ياعني ءاربىر 100 مىڭ ادامعا شاققاندا 62,2 ءولىم وسى الكوگولدىڭ كەسىرىنەن كەلەدى. قازاقستان الكوگولدىڭ كەسىرىنەن ومىردەن وتەتىن ازاماتتارىنىڭ سانى جونىنەن الەمدە 10-ورىنعا كىرگەن. ياعني ءسپيرتتى ىشىمدىكتەردىڭ تىكەلەي نەمەسە جاناما اسەرىنىڭ كەسىرىنەن جىلىنا جۇزدەگەن ازاماتىمىز وپات بولىپ جاتىر.
كەڭ بايتاق جەرىمىز بەن كەڭ پەيىل ەلىمىزدىڭ كەلەشەگى جارقىن بولۋى ءۇشىن قۇرعان وتباسىنىڭ قۇلاماۋىنا ءھام قۇلدىراماۋىنا ەجەلدەن ەر ادامنىڭ جاۋاپتى ەكەنىن ەستەن شىعارماعان ابزال. «ەركەك ءۇيدىڭ ەگەسى, ايەل ءۇيدىڭ شەگەسى» دەگەن ءتالىمدى ءتامسىلدىڭ مازمۇنى ماڭىزدى. ەر مەن ايەلدىڭ ەتەنە جاقىن, تاعدىردا تاتۋ بولىپ ءومىر ءسۇرۋى ەلدىڭ ەرتەڭى ءۇشىن دە, ۇلت پەن ۇرپاقتىڭ وركەندەۋى ءۇشىن دە اۋاداي قاجەت ەكەنىن ەسكەرگەن دانالارىمىز «وتان – وتباسىنان باستالادى» دەگەن ورامدى وي, پايىمدى پىكىر قالدىرعان.
