وتىرىسقا قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەمەر-ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى بەردىبەك ساپارباەۆ, سونىمەن قاتار, ۋاكىلەتتى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ باسشىلارى, ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنە قاراستى رەسپۋبليكالىق ۇيىمداردىڭ باسشىلارى قاتىستى.
ۇكىمەت ساعاتىن جۇرگىزگەن ءماجىلىس توراعاسىنىڭ ورىنباسارى گۇلميرا يسيمباەۆا مەملەكەتتىك باعدارلامانىڭ الدىن-الا كورسەتكىشتەرى, بەلگىلى ءبىر ناتيجەلەرى مەن پروبلەمالارىنا توقتالدى.
اتاپ ايتقاندا, مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىمدار جەلىسى كوبەيىپ 3 – 6 جاستاعى بالالاردىڭ 95,2 پايىزىن قامتۋعا مۇمكىندىك بەرگەن. قامتۋ دەڭگەيى جوعارى, بىراق ءالى 500 مىڭنان استام بالا ءوز كەزەگىن كۇتىپ وتىر. ونىڭ ىشىندە 1 جاس – 3 جاس ارالىعىنداعى 437 مىڭ بالا بار. وسى ساناتتاعى بالالاردى تولىق قامتۋ تۇرعىسىنان ءتيىستى شارالار قابىلداپ, ولاردىڭ دا ەسەبىن جۇرگىزۋ قاجەت.
بالاباقشالاردى ءتيىستى ماماندىعى بار كادرلارمەن قامتۋ بويىنشا جوسپارلانعان 50 پايىزدىق كورسەتكىشى ارتىعىمەن ورىندالىپ, قازىر 60 پايىزعا جۋىقتاپ قالدى. دەگەنمەن, مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىمداردا بالا تاربيەسىمەن جانە ولاردى وقىتۋمەن اينالىساتىن قىزمەتكەرلەردىڭ 40 پايىزعا جۋىعىندا ءتيىستى ءبىلىمنىڭ بولماۋى الاڭداتادى.
ورتا ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا 3 جىلدان اسا ۋاقىت ىشىندە جاڭا مەكتەپتەر سالىنىپ, جاڭارتىلعان مازمۇنعا كوشۋ جالعاستىرىلىپ جاتىر. دەپۋتات ايتقانداي, اۆاريالىق جاعدايداعى مەكتەپتەر مەن ءۇش اۋىسىمدا وقىتاتىن مەكتەپتەردىڭ پروبلەماسى شەشىلمەي كەلەدى. بۇگىنگى كۇنى ولاردىڭ سانى 160-تان اسادى.
سوندىقتان مەملەكەتتىك باعدارلامادان ءۇش اۋىسىمدى جانە اۆاريالىق مەكتەپتەر كورسەتكىشىن الىپ تاستاعان مينيسترلىكتىڭ ارەكەتى نەگىزسىز بولىپ وتىر. ونىڭ ۇستىنە بۇل – «Nur Otan» پارتياسىنىڭ سايلاۋ الدى باعدارلاماسىندا بەلگىلەنگەن مىندەت. مەكتەپتەردى جىلدامدىعى سەكۋندىنا 4 مەگابيت بولاتىن كەڭ جولاقتى ينتەرنەتپەن قامتاماسىز ەتۋ كورسەتكىشى دە ارتىعىمەن ورىندالعان.
بىراق 93 مەكتەپ ينتەرنەتكە مۇلدەم قوسىلماي قالعان. ينتەرنەتتىڭ جىلدامدىعى مالىمدەلگەن جىلدامدىقتان الدەقايدا تومەن مەكتەپتەر دە از ەمەس. تەحنيكالىق جانە كاسىپتىك ءبىلىم بەرۋ بويىنشا: «بارشاعا ارنالعان تەگىن كاسىپتىك جانە تەحنيكالىق ءبىلىم» جوباسىنىڭ ارقاسىندا مەملەكەتتىك تاپسىرىس نەگىزىندە كوللەدجدەردە وقيتىنداردىڭ سانى ءبىرشاما ارتتى.
باعدارلاماعا سايكەس دۋالدى وقىتۋمەن قامتىلعان كوللەدجدەر سانى وسكەنىمەن, كوللەدج ستۋدەنتتەرىن دۋالدى وقىتۋمەن قامتۋ دەڭگەيى وتە تومەن – 19,8 پايىزدىق دەڭگەيدە قالىپ قويعان. جوعارى جانە جوعارى وقۋ ورنىنان كەيىنگى ءبىلىم بەرۋ سالاسى بويىنشا جىل سايىن گرانتتار سانى ارتىپ كەلەدى. ماسەلەن, بيىلعى جىلدىڭ وزىندە مەملەكەتتىك تاپسىرىس 3 167 ورىنعا كوبەيتىلىپ, 71,5 مىڭ ورىن بولدى.
الايدا 3 مىڭنان اسا گرانت بولىنبەگەندىكتەن, دەپۋتاتتاردا گرانتتاردى كوبەيتۋ نەگىزسىز بولعانى ما دەگەن سۇراق تۋىنداعان. «سەرپىن» جوباسى بويىنشا بەلگىلەنگەن ورىننىڭ 50 پايىزدان استامى, ماگيستراتۋرا بويىنشا 20 پايىزدان استامى بولىنبەي قالدى. ال, جاراتىلىستانۋ عىلىمى تسيكلى بويىنشا اعىلشىن ءتىلىن مەڭگەرگەن مۇعالىمدەر دايارلاۋ ءۇشىن بولىنگەن ورىنداردىڭ 57 پايىزى يگەرىلمەگەن.
گ.يسيمباەۆا عىلىم سالاسىندا دا جوسپارلانعان نىسانالى ينديكاتورلار مەن كورسەتكىشتەر ورىندالىپ جاتقاندىعىن اتاپ ءوتتى. مەملەكەتتىك باعدارلامانى ىسكە اسىرۋعا مەملەكەتتىك بيۋدجەتتەن جالپى 2 ترلن تەڭگەدەن استام (2 ترلن 228 ملرد 531 ملن) قاراجات قاراستىرىلعانىن اتاپ ءوتۋ كەرەك. بۇل – بۇكىل ءبىلىم جانە عىلىم جۇيەسى بيۋدجەتىنىڭ 30 پايىزى (7 437,4 ملرد تەڭگە).
تاقىرىپتى جالعاستىرا كەلە, نەگىزگى باياندامامەن ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى اسحات ايماعامبەتوۆ ءسوز سويلەدى. ءبىلىم بەرۋدى جانە عىلىمدى دامىتۋدىڭ 2016-2019 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاما 5 ماقسات جانە 23 مىندەتتەن تۇرادى.
بيىل مەملەكەتتىك باعدارلامانى ىسكە اسىرۋدىڭ 3 جىلدىق قورىتىندىسى ۇكىمەتتە قارالدى. پرەزيدەنت اكىمشىلىگى ونىڭ 12 مەملەكەتتىك باعدارلامالارمەن سالىستىرعاندا 94,3% ورىندالعانىن اتاپ, جوعارى باعا بەردى. 12 ينديكاتوردان 11-ءى, 71 كورسەتكىشتىڭ 65-ءسى, 262 ءىس-شارانىڭ 259 - تولىق ورىندالدى. قازىرگى كۇنى اتتەستاتسيانى وتكىزبەۋگە بايلانىستى مەملەكەتتىك باعدارلامانىڭ كورسەتكىشى ورىندالماي وتىر. سوندىقتان مينيسترلىك بالاباقشالارعا تالاپتاردى كۇشەيتۋدى جوسپارلاپ وتىرعانى تۋرالى ايتتى ا.ايماعامبەتوۆ. ماسەلەن, بۇگىنگى كۇنى مينيسترلىك «اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىمەن بىرلەسىپ, بالاباقشالاردا كەلەڭسىز جاعدايلاردى بولدىرماۋ ءۇشىن رەيتينگ ەنگىزۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋدە.
قازىرگى ۋاقىتتا «الىپپە» تۋرالى سۇراق كوپتەپ كوتەرىلىپ جاتىر. ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى «الىپپەنى» قايتارۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيدى دەگەن پىكىر ءبىلدىردى مينيستر. «الىپپە» 2021 جىلى لاتىن ارىپىنە كوشۋمەن قاتار وزدەرىڭىزگە جاقسى تانىس, قازاق تىلىنە بەيىمدەلگەن احمەت بايتۇرسىنوۆتىڭ ادىستەمەسى نەگىزىندە ەنگىزىلەتىن بولادى. عىلىم سالاسى بويىنشا جوسپارلى ينديكاتورلار مەن كورسەتكىشتەر ورىندالۋدا.
قازاقستاندا عىلىمي زەرتتەۋلەر جانە جۇمىستارمەن 384 ۇيىم, 22 378 ادام, ونىڭ ىشىندە 35 جاسقا دەيىنگى 7 748 جاس عالىم اينالىستى. 2019 جىلى عىلىمي-زەرتتەۋ جانە تاجىريبەلىك-كونسترۋكتورلىق جۇمىستاردىڭ شىعىندارىنداعى بيزنەس شىعىستارىنىڭ ۇلەسى 37,2%-دى قۇرادى. جەكە سەكتوردىڭ كوممەرتسيالاندىرۋعا قوسا قارجىلاندىرۋى وسۋدە, 2018 جىلى سالىنىم 2,3 ملرد تەڭگەنى, 2019 جىلى 2,5 ملرد تەڭگەنى قۇرادى. عىلىمي ۇيىمدار الەمنىڭ ەڭ بەدەلدى كومپانيالارىنىڭ دەرەكتەر قورىنا تەگىن قولجەتىمدىلىكپەن قامتاماسىز ەتىلگەن. حالىقارالىق رەيتينگتىك باسپالاردا عالىمداردىڭ جاريالانىمدىق بەلسەندىلىگى ارتۋدا.
Clarivate Analytics حالىقارالىق كومپانياسىنىڭ دەرەكتەر بازاسى بويىنشا 2016 جىلى 1055 جاريالانىمعا دايەكسوز جاسالىندى (2017 ج. – 1696, 2018 ج. – 2137). وسىلايشا, جاريالانىمداردان دايەكسوز كەلتىرۋ دەڭگەيى 2016-2018 جىلدار ارالىعىندا ەكى ەسە ارتتى. عىلىم بويىنشا مەملەكەتتىك باعدارلامادا زەرتتەۋشىلەردىڭ سانىن ارتتىرۋ كورسەتكىشى ورىندالعان جوق. بىراق 2014 جىلمەن سالىستىرعاندا عىلىمي-زەرتتەۋلىك تاجىريبە-كونسترۋكتورلىق جۇمىستار زەرتتەۋلەرىمەن اينالىسقاندار سانى 2018 جىلى 16,6%-عا ءوستى.
سونىمەن بىرگە, مينيستر عىلىم سالاسىنىڭ اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا كەزەڭ-كەزەڭىمەن جۇمىستار جۇرگىزىلىپ جاتقانى تۋرالى ايتتى. مەملەكەتتىك باعدارلامادا جانە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2025 جىلعا دەيىنگى ستراتەگيالىق دامۋ جوسپارىندا كورسەتىلگەن ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ بەرگەن تاپسىرمالارىن ىسكە اسىرۋ جالعاسادى.
العا قويىلعان مىندەتتەر 2020-2025 جىلدارعا ارنالعان جاڭا مەملەكەتتىك باعدارلامادا قاراستىرىلاتىن بولادى.
ۇكىمەت ساعاتىندا دەپۋتاتتار تاراپىنان ايتىلعان بارلىق ەسكەرتپەلەر مەن ۇسىنىستار ءماجىلىستىڭ ءتيىستى ۇسىنىمدارىنا جيناقتالاتىن بولادى.
