100 • 21 قازان، 2019

توپاستىق جامان بولادى

126 رەتكورسەتىلدى

1925 جىلى «ەڭبەكشى قازاق» گازەتىنىڭ №300 سانىنا شىققان «توپاستىق جامان بولادى» اتتى ماقالانى نازارلارىڭىزعا ۇسىنامىز. 

مادەنيەتى ناشار ەل كەرەگىن مادەنيەتتى ەلدەردەن ىزدەمەك، ونەر-عىلىمدى سولاردان ۇيرەنبەك. ۇيرەنە السا، ەل قاتارىنا كىرىپ، العا باسپاق. ۇيرەنە الماسا، كەرى كەتپەك; ازا كەلە، جوعالىپ بىتپەك. بۇل زاماندا مادەنيەتى ارتىق، ونەر-عىلىمنىڭ تۋىن ۇستاعان ەلدەر – ەۋروپا ەلدەرى. مادەنيەتسىز نادان ەلدەر ساباقتى سول ەۋروپادان ۇيرەنۋگە ءتيىستى. تۇرىك ەلدەرى دە سول ەۋروپاعا قول ارتۋعا ءتيىس. ونسىز ەل قاتارىنا كىرىپ، كۇنەلتۋ مۇمكىن بولمايدى. ءبىزدىڭ مادەنيەتتى وسمان، ازەربايجاندارىمىز سول جولعا تۇسكەن. ولاردىڭ بىزدەن ارتىق بولىپ وتىرعانى – ەۋروپاعا بىزدەن گورى بۇرىنىراق قاتىناسىپ، ساباققا بىزدەن بۇرىن كىرىسكەننەن. وسمان، ازەربايجانداردىڭ بىزدەن كاسىبى ارتىق، ادەبيەتى دە باي، مەكتەپتەرى دە ىلگەرى، عىلىم كىتاپتارى دا كوپ. ءتۇرلى پاندەردىڭ قاندايىنان دا بۇلاردىڭ ءوز تىلىندە جازىلعان كىتاپتارى بار. بۇلار قانداي ءپاندى دە ءوز تىلدەرىندە تەكسەرىپ، وقي الادى. سويتسە دە ءوز تىلدەرى تاقىرىپتى جۇيەلى عىلىم شىعارا الماي وتىر. مۇنىڭ سەبەبىن ءبىز بۇلاي جوريمىز: وسمان، ازەربايجاندار ەۋروپانىڭ دايار عىلىمىن العان. ەۋروپا تىلىندەگى عىلىم كىتاپتارىن ءوز تىلدەرىندە اۋدارعان. ەۋروپا تىلىندەگى دايار عىلىمداردىڭ ىشىندە تۇرىك ءتىلى، تۇرىك شەجىرەسى سىقىلدى پاندەر جوق. سوندىقتان ساباقتى ەۋروپادان ۇيرەنىپ، ەۋروپانىڭ شايناپ بەرگەنىن عانا جەپ داعدىلانعان تۇرىكتەر تۇرىك ءتىلى، تۇرىك شەجىرەسى سىقىلدى شيكى استى ءوزى شايناۋ تۇگىل، پىسىرۋگە دە قولىنان كەلمەگەن.

مادەنيەتى تومەن ەلدە وزگەشە توپاستىق بولادى. بۇلار ىلگەرى ەلدەردىڭ قاتارىنا كىرىپ بولماي، ءوز بەتىمەن ەشتەمە ىستەي المايدى. الدىندا ءبىر قارا بولماسا، داعدارىپ قالاتىن قاراشىل ات سىقىلدى بيشارا بولادى. ءوزىن ۇلگىگە العان ونەرلى ەلدەن باسقا ەشكىمگە سەنبەيدى دە، مەنسىنبەيدى دە، وزىنە دە سەنبەيدى، ءوزىن دە مەنسىنبەيدى. بۇل كۇي ءبىر كەزدە ورىستا دا بولعان. ول كەزدە ورىس تا سونداي بيشارا ەدى. سول كەزدە ورىستىڭ ءوز ىشىنەن لومونوسوۆتار سىقىلدى قولتۋما دانىشپاندارى دا بولعان. لومونوسوۆ   زامانىنداعى ەۋروپا دانىشپاندارىنىڭ ەشقايسىسىنان دا كەم بولعان جوق ەدى. بىراق ول كەزدە ەۋروپاعا عانا مۇلگىپ ۇيرەنگەن ەل (ورىس) ءوزىنىڭ لومونوسوۆىن باعالاي العان جوق.

ەۋروپاعا تەزىرەك جۋىقتاۋ ءۇشىن مۇنداي توپاستىقتىڭ بىزگە پايداسى بولۋى دا مۇمكىن: ەۋروپانىڭ بىلگەنىن ءبىلىپ الساق، بىزگە سول دا از بولمايدى. ءوز ارامىزدان شىققان لومونوسوۆتارىمىز بولسا، تۇبىندە ولار دا دالادا قالماس. ەۋروپا ساباعىنا شۇعىل بولساق، توپاستىقتىڭ ونشا كەمشىلىگى بولا قويماس. بىراق ءبىزدىڭ توپاستىعىمىز اسقىنىپ بارا جاتىر. توپاستىقتىڭ شەگى «قالاننابي عالايسسالام» بولسا، ءبىز وعان دا جەتتىك. ءبىز ايتقان، جازعان سوزدەرىمىزدى ءوز اقىلىمىزبەن قيسىندىرۋدى مۇلدە قويىپ، تەك «قالامەن» عانا سيپاتتايتىن بولدىق. بىزگە «قالا» بولسا بولعانى، سوعان تۇرامىز. وعان شەك كەلتىرۋگە باتىلدىعىمىز بارمايدى.

ءبىزدىڭ قازاق ەۋروپاعا بەت العانى جاڭادا عانا. قازاقتىڭ ونان بۇرىنعى بەتالىسى ەۋروپا ەمەس، كۇنشىعىس ەدى. «قالاننابي عالايسسالام» ايتتى، پايعامبار عالايسسالامدى عانا دالەل قىلۋ ءبىزدىڭ سول كۇنشىعىسقا تابىنعان زامانىمىزدا بار ەدى. ەندى تۋرا جولعا ءتۇسىپ، بەتىمىزدى جاڭا عانا تۇزەپ الىپ وتىرعاندا تاعى دا سول «قالاعا» قامالۋىمىز كوڭىلدى ءىس ەمەس.

وقۋشىعا مىسال ءۇشىن ءنازىردىڭ «جاڭا ءالىپبي نەگە كەرەك؟» دەگەن كىتابىن ۇسىنامىن. ءنازىر كىتابىندا ءوزىن بارىپ تۇرعان ەۋروپاشىل قىلىپ كورسەتەدى. جاڭا پىكىر، جاڭا جولعا توپاستىق قىلىپ تۇسىنبەي جۇرگەن ەسكىشىلدەرمەن ايتىسادى. ءنازىردىڭ تۇسىندىرۋىنشە: ءنازىر قازاقتىڭ لومونوسوۆى دا، وعان قارسى كىسىلەر ەسكىشىلدەر، توپاستىقپەن ونىڭ قادىرىن بىلمەي ءجۇر. سويتسە دە ءنازىر وعان قاجىمايدى، ءوزىن بىلاي جۇباتادى:

...«بۇل ءالىپبيدى المايمىز. الساق جۇرت تۇسىنبەي، جاتىرقاپ قالادى، ۇركىپ كەتەدى دەگەندەر دە بولعان ەكەن» دەپ 20-50 جىلدان سوڭ جۇرت تاڭىرقاپ سويلەر. بىراق نە بولعاندا دا قازىرگى زاماندا جاڭا ءالىپبي ءۇشىن كۇيىپ، تالاسىپ جۇرگەندەردى جۇرت جاقسى اتپەن جاتتار»، – دەيدى. ءسويتىپ وتىرىپ، ماعجان، ساكەن، ەلدەستەرگە «نادانسىڭ، توپاسسىڭ، دۇنيەدەن حابارسىز، مارستان جاڭا تۇسكەنسىڭدەر» دەپ ۇرسىپ وتىرىپ، كىتابى مەن ءوزىنىڭ توپاستىعىن، ءوزىنىڭ ناداندىعىن، سوقىرعا تاياق ۇستاتقانداي ىسپاتتاپ كورسەتەدى. ءنازىر (كىتابىنداعى سوزدەرىنە قاراعاندا) قازاق اراسىنا مارستان ەمەس، قۇداي ءبىلسىن قايدان ەكەنىن، ءتىپتى تۇسپەگەن كىسى سىقىلدى. كىتابىندا «لەنيننىڭ ءسوزىن دالەلگە كەلتىردىڭ» دەپ قوشكەگە ۇرسادى. ءوزىنىڭ دالەلگە كەلتىرىپ وتىرعان سوزدەرى مىرزا شيرازي «يران پاتشالارىنىڭ تۇقىمانان پرينتس ريزاحان»، مۇحتار پاشا، سۇلەيمەن قاتىنى سىقىلدى ارتىقشا بەدەلدى كىسىلەر عانا. بۇل نە؟ ايلا ما، ءادىس پە؟ يا قۇر دەمەۋكوك پە؟ بۇل قازاق ىشىنە تۇسىنبەگەندىك. قازاق نادان ەكەنى راس. بىراق جالپى بۇقارا ءنازىر ويلاعانداي توپاس ەمەس. بۇقارا شيرازي، ريزاحانداردىڭ سوزىنە قۇدايداي نانىپ، لەنيننىڭ ءسوزى دەگەننەن شوشىپ كەتەدى دەپ ءبىلۋ – قازاقتى مۇلدە بىلمەگەندىك، قازاق ىشىنە تۇسىنبەگەندىك. توپاستىقتىڭ شەگىنە جەتىپ وتىرعان – ءبىزدىڭ وقىعاندىرىمىز. ەلدەگى بۇقارا اقىل مەن قيسىندىرعان دالەلدەن باسقاعا قاناعاتتانبايدى. شاريعات جولى، اۋليە ءسوزى سىقىلدى دالەلسىز قۇرعاق سوزبەن بۇقارانى اۋزىما قاراتامىن دەۋ – قازاقتى بىلمەگەندىك.

قازاق ءتىلىنىڭ زاڭدارى باسقا تۇرىكتەرگە قاراعاندا جەتە تەكسەرىلگەن دەۋگە بولادى. قازاق ءتىلىنىڭ جازۋ ەرەجەلەرى دىبىس جۇيەسى جاعىنان ءمىنسىز دەۋگە دە بولادى. جەڭىلدىككە قالعاندا ءبىزدىڭ جازۋ ەرەجەلەرىمىزدەي جەڭىل ەرەجە اسپاننىڭ استىندا جوق. ءنازىر جولداس قازاقشا ءالىپبي شىعارامىن دەپ وتىرىپ، تىم بولماسا، سول جەڭىل ەرەجەلەردى ۇيرەنىپ الا الماعان. ونى ۇيرەنىپ الۋ ءۇشىن احمەتتىڭ ء«تىل – قۇرالدارىن» وقىپ شىقسا دا بولادى عوي. بىراق ءنازىر ونى كەرەك قىلماعان كورىنەدى. كىم ءبىلسىن، ءوزى ايتقانداي وقىماسا دا بولادى دەپ بىلەتىن بولار. ءسويتىپ وتىرىپ، جازۋدى ەملە جاعىنان تۇزەتۋ ءىسى ءالى بىتكەن جوق دەيدى. «ەكەن» مەن «دەپ» ەكەۋى ەكى ءسوز ەكەنىن بىلمەي وتىرىپ، قازاقشا ەملەنىڭ نە كۇيدە ەكەنىن ءسوز قىلماسا دا بولاتىن ەدى عوي. اينالا كەلە ءوزىنىڭ ءتىل، ەملە سىقىلدى ماسەلەلەردى مەنسىنبەيتىنىن ىسپاتتايىن دەگەن بولسا كەرەك. ءنازىردىڭ ءوزى ايتقانداي مۇنان دا قىزىعى بار.

قوجاحمەت ۇلى ش

 

سوڭعى جاڭالىقتار

كۇلكى كەرۋەنى № 16

رۋحانيات • كەشە

اقىنعا ارنالعان كۇن

رۋحانيات • كەشە

باسپانامەن قامتيتىن باستى قۇجات

باعدارلامالار • كەشە

بولمىسى ءبۇتىن باعاەۆ

رۋحانيات • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار