رۋحانيات • 21 قازان، 2019

ساكەن جانە «ەڭبەكشى قازاق»

124 رەتكورسەتىلدى

«ەڭبەكشى قازاق» گازەتى – ساكەن سەيفۋل­ليننىڭ ءومىرى مەن شىعارماشى­لى­عىنىڭ ايتۋلى ءبىر كەزەڭى.

«ەڭبەكشى قازاق» گازەتى – ساكەن سەيفۋل­ليننىڭ ءومىرى مەن شىعارماشى­لى­عىنىڭ ايتۋلى ءبىر كەزەڭى. ياعني، ساكەننىڭ ءومىربايانىنا زەر سال­ساڭىز دا، شىعارماشىلىعى توڭىرە­گىندە ءسوز قوزعاساڭىز دا «ەڭبەكشى قازاق» گازە­تىنسىز اياق اتتاپ باسا المايسىز. سە­بەبى ساكەن – «ەڭبەكشى قازاق» گازەتىنىڭ بەل­سەندى اۆتورلارىنىڭ ءبىرى بولعان. بۇل – ءبىر.

ەكىنشىدەن، ساكەندى 1922 جىلدىڭ شىل­دە ايىنان پارتيا ورگانى «ەڭبەكشى قازاق» گازەتىنە جاۋاپتى رەداكتور قىز­مەتىنە تاعايىنداعان .

ۇشىنشىدەن، ساكەنگە «ەڭبەكشى قازاق» گازەتىندەگى جاۋاپتى رەداكتورلىعىنىڭ ۇستىنە وسى 1922 جىلدىڭ قاراشا ايىندا قازاقستان ۇكىمەتىنىڭ ياعني، قازاق اسسر حالىق كوميسسارلارى كەڭەسىنىڭ توراعاسى قىزمەتى قوسا تاپسىرىلعان. سول كەزدىڭ تىلىمەن ايتساق، سوۆناركومنىڭ توراعاسى. ال بۇگىنگى تۇسىنىك-تانىممەن – پرەمەر- مينيستر. ساكەن وسى ەكى قىزمەتتى دە ءۇش جىل – 1925 جىلعا دەيىن قاتار اتقارعان. ساكەننىڭ سوۆناركومنىڭ توراعاسى بولىپ تۇرعانداعى ءاربىر ىسىنەن ۇلتتىق مۇددەنى باستى ماقسات تۇتقانى عىلىمي تۇرعىدا زەرتتەلىپ، دالەلدەنىپ، باسپاسوزدە جا­ريا­لانسا دا، تەلە-راديودان تالاي رەت ايتىلدى.

ۇكىمەت كرەسلوسىندا وتىرعان ساكەن، قول قويسا دا، ءمور قويسا دا قازاق بالا­سى­نىڭ بولاشاعىنا باسىمدىق بەرىپ وتىرعان. وسىنداي يگى باستامالارىمەن «ەڭبەكشى قازاق» ارقىلى حالىقتى قۇلاق­تاندىرۋدى، وي سالۋدى سانالى تۇردە الدىنا ماقسات تۇتقان.

ساكەن – «ەڭبەكشى قازاققا» جاۋاپتى رەداكتور بولىپ كەلگەن بويدا گازەت تالابىنىڭ ۇدەسىنەن شىققان پۋبليتسيست. ول ۇكىمەت باسىندا ءوزى كوتەرگەن، ءوز قولىمەن شەشكەن ماسەلەلەردەن وقىر­ماندارىن حاباردار ەتىپ، جاستاردىڭ ءىلىم-بىلىمگە كوزدەرىن اشىپ، قوعامعا ەمىن-ەركىن ارالاسۋىنا ۇگىت-ناسيحات جۇمىس­تارىن دا بىردەن باستاپ، ۇزدىكسىز جۇرگىزىپ وتىرعان.

ساكەن – ەكى لاۋازىمدى قىزمەتتى قا­تار اتقارعان وسى ءۇش جىلدىڭ ىشىندە، ءبىر عانا «ەڭبەكشى قازاقتىڭ» وزىندە ۇل­كەندى-كىشىلى 200-دەي ماقالا جازىپ جاريا­لاعان. تاقىرىپتارى ءار الۋان. كوتەرگەن ماسەلەلەرىنىڭ ارقايسىسى «اتان تۇيەگە جۇك بولارلىقتاي» ۇلتتىق قۇن­دىلىقتار. ساكەننىڭ قازاقتىڭ جوعىن ىزدەگەن پۋبليتسيستيكالىق ماقالاسى دا، نە ىستەرىن بىلمەي دال بولعان جاسقا، تىعى­رىقتان شىعاتىن جول سىلتەپ، باعىت-باعدار كورسەتكەن ماقالاسى دا، سوقىر كورەتىندەي، كەرەڭ ەستيتىندەي توگىپ-تو­گىپ ايتقان ساياسي-الەۋمەتتىك وتكىر ماقا­لالارى دا، بەتىڭ بار-ءجۇزىڭ بار دەمەي «سوگىپ» ايتقان ازاماتتىق سوزدەرى دە «ەڭبەكشى قازاق» گازەتىنىڭ بەتىندە ايناداي جارقىراپ جاتىر.

ساكەننىڭ «ەڭبەكشى قازاق» گازەتىن باسقا­رىپ وتىرعان كەزدەگى ءوزى جازىپ،­ جاريا­لاعان ماقالالارى سانىمەن عانا ەمەس، ساپاسىمەن دە قۇندى. تاقىرىپتىق اۋقىمى دا وتە كەڭ، ساكەن جازعان ماقا­لالاردىڭ نەگىزگى ارقاۋى – قازاقتىڭ مۇڭى، قازاق­تىڭ جوعىن ىزدەگەن پروبلەمالىق ماقالالار.

ولار: ۇلت ماسەلەسى. جاستار ماسەلەسى. ادەبيەتكە قاتىستى. مادەنيەتكە قاتىس­تى. وقۋ-اعارتۋ ماسەلەسى. ءباسپاسوز. گازەت-جۋرنال وقۋ. ساياسات. قازاق ءتىلى. ەڭبەككە ۇندەۋ. ەگىن سالۋ. مال باعۋ. ونەر­كاسىپ. اۋە كەمەسى. ساكەن جازعان ماقا­لالاردى تاقىرىپتىق جاعىنان جيناقتاپ، توپتاپ قانا كورسەتىپ وتىرمىز. ال ونى ىشتەي تارامداتىپ الىپ كەتەتىن بولساق،وندا ول ءبىر ماقالانىڭ ەمەس، ۇلكەن ءبىر مونوگرافيانىڭ كەرەگەسىن كەرىپ-اق جىبەرەر ەدى. ساكەن تاراپىنان كوتەرىلمەگەن ماسەلە، جازىلماعان تاقىرىپ جوق.

ساكەننىڭ «قازاق» دەپ سوققان جۇرەگىن، «قازاق» دەپ توككەن تەرىن كورگىڭىز كەلسە، 1923 جىلدىڭ 15 اقپانىندا «ەڭبەكشى قازاق» گازەتىندە جاريالاعان «قازاقتى قازاق دەيىك، قاتەنى تۇزەتەيىك» دەگەن ماقا­لاسىن وقىڭىز.

اۆتور: «قازاقتى ورىستار كيرگيز دەپ كەلەدى، ورىس پاتشاسىنىڭ تورەلەرى، جاساۋىل­دارى قازاقتى ءبىر ءتۇرلى مۇگەدەك، ماقاۋ جانۋار دەپ ساناپ، «كيرگيز» دەگەندە ءبىر ءتۇرلى مەنمەندىك قياپاتپەن، قور­لاعان مازاقپەن ايتاتىن... تورەلەردىڭ قاتىندارى يتىنە ۇرىسقاندا «اح، تى پال­كان، كيرگيزدان دا جامانسىڭ» دەيتىن...قازاق­تى قورقىتقاندا كوزىن الارتىپ، ءتىسىن قاي­راپ; «ۋ،ۋ،ۋ، كيرگيز!» دەپ ىزبارلانىپ ايتاتىن» دەگەندى ساكەننىڭ قازاقتىق قانى قايناپ، ىزاعا بۋلىعىپ ايتىپ وتىرعانى سەزىلەدى.

«باسقا جۇرتتان بۇرىن ءوزىمىزدى ءوزىمىز «كيرگيز» دەيمىز. بۇل ءبىزدىڭ السىز­دىگىمىزدى كورسەتەدى»، دەگەندەگى ساكەننىڭ جانايقايىن ەستىمەۋ، سەزىنبەۋ مۇمكىن ەمەس. ءسوزى وتەتىن، داۋسى جەتەتىن­دەر­دىڭ ۇلتتىق نامىسىن قايراپ، جان-جاعى­نا قارمانىپ-اق باققانىن كورگىسى كەل­مەيتىندەر عانا كورمەس...

ساكەن وكىمەتكە: «قازاقستاننىڭ ورتا­لىق وكىمەتى «كيرگيز» دەگەندى قويىپ، «قازاق»دەگەن ەسىمدى قولدانۋعا جارلىق (دەكرەت) شىعارۋ كەرەك. «قازاقتى» قا­زاق دەيىك، تاريحي قاتەنى تۇزەتەيىك»-دەپ، تىعىرىقتان شىعاتىن جولدى دا، شىعاراتىن جوبانىڭ دا ءجون-جوسىعىن كورسەتىپ وتىرعانىنا قاراعاندا، ساكەننىڭ جانىن جەگىدەي جەگەن ۇلتتىق نامىس ، «باس كەسپەك بولسا دا، ءتىل كەسپەك جوق» – دەگەن تاۋەكەلگە بەل بايلاتقان سياقتى.

ءبىر تاڭقالارلىق ءجاي، ساكەن باس باسىلىم «ەڭبەكشى قازاق» گازەتى ارقىلى «قازاقتى قازاق دەيىك»-دەپ، باسىن تاۋعا دا، تاسقا دا ۇرىپ جاتقاندا قازاق زيالىلارىنىڭ ءتورت كوزى تۇگەل ەدى... ارينە ساكەنشە نەگە ويلامادى ەكەن دەمەگەنىمىزبەن، قازاقتىڭ وقىعاندارى، اق جاعالىلارى ءوز قولدارىمەن شەكەسىندە «كيرگيز» ەكەنىن ۇمىتتىرمايتىن شتامپىسى باتتيتىپ تۇرعان تالاي بلانكىنى تولتىرىپ، تالاي بلانكىگە قول قويعانىن ورىنبور، ومبى ارحيۆتەرىنەن تۇرسەكەڭ-تۇرسىنبەك كاكىشەۆتىڭ قاسىندا ءجۇرىپ تالاي كورگەنىمىز بار. ال وسى ماقالانى جازۋ بارىسىندا، ساكەننىڭ ساياسي يدەياسىن قولداماسا دا، ۇلتتىق پروبلەما كوتەرىلىپ وتىرعاندا، قازاق زيالىلارىنىڭ، ءبىر جاعادان باس، ءبىر جەڭنەن قول شىعارا الماعاندىعى وكىنىشتى-اق. سوۆناركومنىڭ توراعاسى كوتەرگەن پروبلەمالىق ماقالا ۇكىمەتتىك باس باسىلىم «ەڭبەكشى قازاقتا» جاريالانعاننان كەيىن دە نە اۆتوردى، نە «ەڭبەكشى قازاقتى» قۋانا قوشتاعان ەشكىمنىڭ ءۇن قاتپاۋى، «جالعىزدىڭ ءۇنى، جاياۋدىڭ شاڭى» بولىپ قالعان. سوندىقتان دا، ساكەن كوتەرگەن ۇلتتىق پروبلەما قانشالىقتى وزەكتى بولسا دا، ناتيجەسى قولما-قول ورىندالماي، 1925 جىلدىڭ جازىنان باستاپ قانا ىسكە استى. ۇلتىمىز «كيرگيز» دەگەن اتاۋدان زاڭدى قۇتىلىپ، قازاق بولىپ شىعا كەلدىك.

سوندىقتان دا، بۇگىنگى كۇنى ءاربىر قازاق بالاسى «مەن – قازاقپىن» دەگەندى جاسقانباي ايتا الاتىن بولسا، وندا، ناعىز ۇلتتىق كودىمىز – قازاق دەگەن اتىمىزدى قايتارۋدا ساكەن سەيفۋللين ۇلەسىنىڭ باعا جەتپەس قۇندىلىعىن ءاربىر سانالى ادام جادىندا ساقتاۋ كەرەك.

سول كەزدە ساكەننىڭ گازەتكە جاۋاپتى رەداكتورلىعى ماقالانىڭ جاريالانۋى­نا ەش قيىندىق تۋعىزباعان عوي دەيىك. ال تاقىرىبىن ايقايلاتىپ قويىپ، ۇلت­­تىق تەڭسىزدىكتى ناقتى مىسالدارمەن اتىن اتاپ، ءتۇرىن تۇستەپ اشىق جازۋىن قالاي تۇسىنەمىز؟ ەگەر ساكەن، ءوز با­سى­نىڭ عانا قامىن ويلايتىن ادام بولسا، وندا وسى ماقالانى ءدال وسى كەزدە، ەكىنىڭ ءبىرى قولى جەتە بەرمەيتىن سوۆناركومدىق كرەسلودا وتىرعاندا جازار ما ەدى؟ الدى-ارتىن ەسەپتەپ، اقىرىن سويلەپ «انىق» باساتىنداردىڭ وسىنداي باتىل قادامدارعا بارۋى مۇمكىن بە؟ نە بولماسا، ساكەن باسى كەتەتىن باس ماقالانى بۇرق ەتكىزىپ جەدەل جازۋىنىڭ قانداي دا ءبىر سەبەبى بار ما؟ قالاي بولعاندا دا وسى «كيرگيز» اتاۋى ساكەننىڭ جانىن كوپتەن بەرى جەگىدەي جەپ جۇرگەنى داۋسىز. قاتارىنىڭ ءبارى «كيرگيز» اتانىپ جۇرگەندە، ساكەن نەگە اياقاستىنان ەر-تۇرمانىن باۋىرىنا الىپ تۋلاپ شىعا كەلدى؟

مۇنداي قاپتاعان تىعىرىققا تىرەيتىن، كۇرمەۋى توقسان تاراۋ كۇردەلى سۇراققا جاۋاپ تاپپاي قينالعاندا، ەسىمىزگە ەڭ ءبىرىنشى الارىمىز دا، ماڭداي تىرەرىمىز دە، ساكەنتانۋدىڭ زەرتتەلۋىن ابايدان كەيىن ەكىنشى ورىنعا كوتەرىپ كەتكەن – تۇرسىنبەك كاكىشەۆتىڭ زەرتتەۋلەرى.

ساكەندى زەرتتەگەندەر كوپ. بىراق، ساكەن­نىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىنىڭ زەرتتەلۋىندە تۇرسىنبەك كاكىشەۆتىڭ ساكەن­تانۋداعى ۇلەسى وق بويى وزىق تۇرا­تىنى باسى اشىق شىندىق. ارحيۆ­تەردىڭ قازىنالى قويناۋىن قوپارا قارا­عاندىقتان تۇرسەكەڭ ساكەندى ءسوز ەتسە دە، الاش ارىستارىن ايتسا دا اۋىردىڭ ءۇستى، جەڭىلدىڭ استىمەن ەمەس، اۋماعىمەن اق­تارىپ ايتادى دا، اپ-انىق فاكتىنى قولىڭىزا ۇستاتا قويادى.

«قازاقتى قازاق دەيىك، قاتەنى تۇزە­تەيىكتىڭ» مازمۇنىنان تولىق حاباردار تۇرسەكەڭ، ماقالانىڭ جازىلۋ تاريحىن دا انىقتاپ، تاسقا باسقانداي جازىپ كەتكەن.

«كوممۋنيستىك پەردەنى جامىلعان شوۆينيستەر شەت ايماقتاردا، اسىرەسە قازاقستان مەن تۇركىستاندا ءاربىر وي-پىكىر­دەن، اتتاعان قادامداردان ۇلتشىلدىق نيەت تاۋىپ، ماسكەۋدى پانتيۋركيزممەن، پانيسلاميزممەن ادەيى قورقىتىپ جاتتى» – دەپ وقىرمانعا ءمان-جايدى الدىن الا ءتۇسىندىرىپ العان تۇرسەكەڭ، ءوزىنىڭ ادەتتەگى ماشىعىمەن بۇلتارتپايتىن فاكتىسىن: «يزداۆاليس انتيماركسيستكيە، ناتسيوناليستيچەسكيە پو دۋحۋ بروشيۋرى س.سادۆاكاسوۆا. گلۋبوكو وشيبوچنىم بىلي وتدەلنىە وپۋبليكوۆاننىە ۆ پەچاتي پرويزۆەدەنيا س.سەيفۋللينا. وشيبكي ۆ پرويزۆەدەنياح سەيفۋللينا يمەلي سەرەزنىي پوليتيچەسكي حاراكتەر ي موگلي بىت يسپولزوۆانى ۆو ۆرەد نام ناشيمي ۆراگامي» دەگەندەر ساكەننىڭ 1922 جىلعى «ازيا (ەۆروپاعا)»، تروتسكيگە ارنالعان «قارا بۇركىت» ولەڭدەرىنە بايلانىستى III پارتيا كونفەرەنتسياسىندا ماسكەۋ وكىلى ە.ياروسلاۆسكيدىڭ اۋزىمەن ايتىلدى. ونى ءوزىمىزدىڭ بەلسەندى اپامىز ا.ورازباەۆا اشىق قولدادى. «كيرگيزسكيە كوممۋنيستى كاتەگوريچەسكي پروتەستۋيۋت پروتيۆ پرەدياۆلياەمىح يم وبۆينەني ۆ ناتسيوناليزمە» دەپ كونفەرەتسيا ۇستىندە مالىمدەمە جاسادى. ساكەن كونفەرەنتسيا وتىسىمەن «قازاقتى قازاق دەيىك، قاتەنى تۇزەتەيىك»، «كەڭسە ىستەرىن قازاق تىلىندە جۇرگىزەيىك» دەگەن ايبىندى دا ۇلتجاندى ناۋقاندارعا جەل بەرىپ، باسشى بولدى»-دەگەن قيۋى قىرىق قاتپار تاريحتى الدى­مىزعا تارتادى.

وسىدان كەيىن ساكەننىڭ قازاق تىلىنە بايلانىستى جازىلعان توعىز ماقا­لا­سىنىڭ دا باستاۋى قايدان، قاشان، قالاي باستالعانىنان حابار بەرىپ تۇرعانداي. .

ساكەننىڭ قازاق تىلىنە قاتىستى «ەڭبەك­شى قازاقتا» جاريالاعان ماقالا­لارى – ومىرشەڭ. «كەڭسەلەردە ءىستى قازاق تىلىندە جۇرگىزۋگە كىرىسۋ» دەگەن ماقالاسى – ساكەننىڭ ءتىل «مايدانىنداعى» توعىز ماقالاسىنىڭ العاشقى ءۇنى. ماقالادا «قازاقشا حاتشىلىق كۋرستارىن اشىپ، قىرعا، بولىستارعا حاتشى بولارلىق كىسىلەر دايارلاۋ. ...كەڭسە جۇرگىزۋ ىستەرىنە ورىسشا حات بىلمەيتىن بولسا دا، قازاقشا حات بىلەتىن قازاق جىگىتتەرىن تانىستى­رۋ قاجەت»، دەگەندە، قازاق جەرىنە ءتىل­ماش بولىپ كەلىپ، شالا ساۋاتىن كۇن­كورىس قامىمەن بالا وقىتۋعا پايدالانىپ جۇرگەن، دۇمشە مولدالاردان قۇت­قارۋدىڭ امالى بولسا، قازاق بالالارىن ءبىر جاعىنان جاڭاشا ساۋاتتاندىرۋ، ەكىنشى جاعىنان قوعامعا ارالاستىرۋدىڭ وڭتايلى جولىن قاراستىرىپ تاپقان ءتاسىلى بولسا كەرەك.

اسىرەسە ساكەننىڭ «قازاق تىلىندە سويلەۋدى تومەننەن ەمەس، جوعارىدان، باسقارۋشى ورگانداردان تالاپ ەتۋ كەرەك» دەگەن ويى، بۇگىن دە قۇندىلىعىن جويعان جوق.

«ەڭبەكشى قازاقتا» 1923 جىلى جاريا­لاعان «قازاق كەدەيىنە فابريك كەرەك» دەگەن ماقالاسىندا «قازاق كەدەيى قايتسە تەڭەلەدى؟ كەدەيدىڭ قايتسە كوزى، ساناسى اشىلادى؟»، دەگەن كوكەيىندەگى سۇراق­تاردى كوپشىلىكتىڭ ورتاسىنا سالا وتىر­ىپ، ء«بىراز جىلدان بەرى قازاق كەدەيىنە «ۇيتسەڭ تەڭەلەسىڭ، بۇيتسەڭ تەڭەلەسىڭ» دەپ ايقايلاپ كەلە جاتىرمىز. ونىمىزدان كوڭىلدەگىدەي تولىق ءىس شىعا قويعان جوق»- دەپ، ۇكىمەت تاراپىنان كەتكەن قاتەلىككە ءوزى عانا كىنالىدەي كۇي كەشۋى، جابىققان جارلىنى الدارقاتۋ ەمەس، جانىنا جالاۋ بولسام-اۋ دەگەن ازاماتتىڭ شىن نيەتى. سول شىن نيەتى: «قازاق كەدەيىنىڭ تەڭەلۋىنە قاتەسىز ەكى جول بار: بىرەۋى وقۋ، ەكىنشىسى – قازاقستاندا كەدەيلەردىڭ تاپ بولىپ ۇيىمداسۋى ءۇشىن ءام كەدەيلەر ازىپ-توزىپ قۇرىپ كەتپەس ءۇشىن كاسىپ دۇكەنىن ورناتۋ، كاسىپ دۇكەنىن جۇرگىزۋ»- دەگەن پىكىرى. بۇل – بۇگىنگى كۇننىڭ دە اجەتىنە جارايتىن، كەدەيدىڭ كۇنكورىسى ءۇشىن قاجەتتىلىكتى عانا ەمەس، ۇلتتىڭ ۇلت بولىپ ساقتالىپ قالۋىنا سەپتىگى تيەتىن ۇلتتىق ماقساتتا ايتىلعان وي.

بۇل ماقالانى باستان-اياق وقىعان ادام، قازاقتىڭ قاۋىمداسىپ ەل بولىپ كەتۋىنە كەسىرىن تيگىزەتىن كوپ كەدەرگىنىڭ ءبىرى – بيۋروكراتيا ەكەنىن ساكەننىڭ: «سانسىز قاۋلى، سانسىز سۇلۋ قارار، سانسىز ادەمى سوزدەر كەرەك پە؟

جوق، كوزگە كورىنەرلىك ءبىر شىن كومەك، نەگىزدى ءىس كەرەك پە؟-دەپ وقىرماننىڭ قاجە­تىن وقۋشىسىنا سۇراققا-جاۋاپ تاسى­لىمەن جەتكىزەدى. ديالوگ ءستيلىن ابدەن مەڭ­گەرگەن ساكەن، قازاقستاندا فابريك اشۋ كەرەكتىگىن جان-جاقتى دالەلدەپ، اشا قال­عان جاعدايدا قاي جەر، قاي قالا ءتيىمدى دەگەن ويدى وقىرماننىڭ ورتاسىنا تاستاي وتىرىپ، ءوز تۇسىنىگى ارقىلى نەنى ەسكەرۋ كەرەك ەكەنىنەن وقىرمانىن حاباردار ەتىپ قويادى.

ساكەننىڭ ويىنشا، قازاقستانداعى فابريك اشۋعا بىردەن-ءبىر قولايلى قالا پاۆلودار. ونى ساكەن «...ەڭ الدىمەن ءجۇن-جۇرقا مولداۋ قالىڭ قازاقتىڭ ورتاسى ءام تەمىر جولدارى، ۇلكەن وزەن پارو­حودى، كوپ تاس كومىرى بار پاۆلودار قالا­سىندا بولۋ كەرەك دەپ ويلايتىنىن «ەڭبەكشى قازاقتىڭ» وقىرماندارىنىڭ ورتاسىنا سالادى. ونى: «بۇل تۋرالى قانداي بولسا دا حابارلاردى، قانداي بولسا دا اركىم ءوز ويلارىن، ءوز پىكىرلەرىن «ەڭبەكشى قازاق» گازەتىنە تەز جىبەرىپ وتىرسىن»، دەپ حالىقتىڭ قاجەتىنە جارايتىن جاۋاپتى ءىستى تەك حالىقپەن عانا اقىلداسىپ شەشۋ كەرەكتىگىن ەسىنەن ءبىر شىعارمايدى.

قازاقتىڭ قامىن جان-جاقتى ويلاستىرىپ جۇرەتىن ساكەن: «اەروپلان – كەيىنگى كەلەشەك جاس بۋىنىمىزدىڭ قاناتى» ەكەنىن حالىققا «ەڭبەكشى قازاق» ارقىلى ءتۇسىندىرىپ «ۇشۋ بىزگە قاجەت»، «اەروپلاننان قۇر قالمايىق» دەگەن ماقالالارىن جاريالادى. گازەتتىڭ نەگىزگى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى جالپى وقىرماندى ەل جاڭالىقتارىنان حاباردار بولۋ ءۇشىن عانا بەرىلەتىن قىسقاشا حابارلامانىڭ ورنىنا تۇسىندىرۋگە مۇمكىندىگى بار ماقالانى جازۋدى ءجون ساناعان. بۇل كوپ جاعدايدا ءبىلىمدى-بىلىكتى قاجەت ەتەتىنىن ەسكەرسەك، ساكەن بۇل جاعىنان ءتىپتى دە قينالماعانى ءار ماقالاسىندا كورىنەدى.

قازاق بالاسىن وقۋ-بىلىمگە ۇگىتتەۋدەن جالىقپاعان ساكەن، ء«ار قازاقتىڭ جادىندا وقۋ بولسىن» دەگەن ماقالاسىندا، «قازاق حالقىنا ەڭ اۋەلى وقۋ كەرەك، وقۋ كەرەك،وقۋ كەرەك!»، دەپ ساۋاتتاندىرۋعا جالپى قازاقتى ءبىر ۇندەسە، ەكىنشىدەن، «ەلدىڭ اتقا مىنگەن باستىقتارى وقۋ ىسىنە قاراماي كەتسە، ەل بالالارى وقۋسىز جۇرسە، اتقا مىنگەن ەل ادامدارىنىڭ موينىنا قازاقتىڭ كەيىنگى كەلەشەك جاس بۋىنىنىڭ مىڭ لاعناتى ارتىلادى. كوڭىلىندە ازىراق ادامدىقتىڭ ساڭىلاۋى بار ءار قازاقتىڭ بالاسى ەندى بۇدان بىلاي جادىنان وقۋ ءىسىن تاستاماۋ كەرەك»، دەگەنى كەلەشەگىن ويلاماي ءبىر كۇندىك دۇنيەنىڭ راحاتىنا ءماز بولعان ادامنىڭ ءسوزى مە؟

نە بولماسا، قازاقتىڭ كوپ جاعدايدا ويى جەتكەن جەرگە قولىنىڭ جەتە بەر­مەيتىنىن جاقسى بىلەتىن ساكەن، «قازاق ەل بولسىن دەپ شىن ويلاعان قىردىڭ قازاعى وقۋ ىسىنە جاردەم، كومەك بەرىپ وتىرۋى ءتيىس. ىسىڭمەن، كۇشىڭمەن، تىلىڭمەن بولسا دا وقۋ ىسىنە جاردەم قىلماساڭ – كەيىنگى جاس بۋىننىڭ قولى جاعاڭدا»-دەپ قابىرعا قايىستىرار ءسوز ايتقاندا، كىمگە، نەنى ەسكەرتىپ، كىمنىڭ ماقساتىن كوزدەپ وتىرعانىن ءتۇسىنۋ قيىن ەمەس. سەبەبى، ساكەن كىمگە ايتسا دا، نە ايتسا دا كوكەيىندەگى ويىن كىبىرتىكتەمەي اشىق ايتقان. اشىق ايتۋ – باتىلدىقتىڭ بەلگىسى. باتىلدىق – اقيقاتتىڭ ايناسى. سوندىقتان، شىنشىل ادامعا شىندىقتى سىبىرلاپ ايتۋدان وتكەن سورلىلىق جوق. شىندىقتى – سىبىرلاپ ايتۋ، وتىرىك ايتقانمەن تەڭ.

ساكەن ادەبيەت، مادەنيەت، ونەركاسىپ سياقتى قازاققا تىكەلەي قاتىستى جاعداي­لاردىڭ بارىنە نازار اۋدارىپ قانا قوي­ماي، «ەڭبەكشى قازاق» گازەتى ارقىلى وقىر­ماندى دا حاباردار ەتىپ وتىردى. ال وتە وزەكتى تاقىرىپتاردى تەرەڭدەي تالداپ، وقۋشىنىڭ وي-ءورىسىن وسىرۋگە، قاتاردان قالماي قوعاممەن ارالاسۋعا، اسىرەسە جاستاردى باۋلۋعا اتسالىستى.

سوندا، كەڭەس وكىمەتىن ءوز قولىمەن ور­ناتقان ساكەن، «ەڭبەكشى قازاق» گازەتىندە كەڭەستىك جۇيەنىڭ ابىرويىن اسقاقتاتاتىن ماقالالار جازباعان با، – دەگەن وي بولاتىن بولسا، جازدى. ارينە، جازادى. ونىڭ ەكى ءتۇرلى سەبەبى بار. بىرىنشىدەن، ساكەن- سوۆناركومنىڭ توراعاسى.

ەكىنشىدەن، «ەڭبەكشى قازاق» گازەتى – پارتيانىڭ ورگانى. ساكەن وسى ەكى بىردەي مەملەكەتتىك قىزمەتتىڭ باسشىلىعىندا وتىرعاندىقتان مەملەكەتتىك جانە رەداك­تسيالىق حابارلامالار مەن رەتىنە قاراي ۇلكەندى-كىشىلى ماقالالارىن جاريالاپ وتىرعان.

ساكەن «ەڭبەكشى قازاقتاعى» رەداكتور­لىق پەن سوۆناركومدىق قىزمەتتى قاتار اتقارعان كەزدە شىعارماشىلىعىن قاڭتارىپ قويماعان. قىزمەتى ءوسىپ، شىعار­ماشىلىعى وركەندەپ تۇرعان كەزدىڭ وزىندە دە «جاعاسى جايلاۋدا جاتقان» ساكەندى كورمەيمىز. بۇگىنگى كەيبىر كىسىلەردىڭ «ەلەسىندەگى» قىزىل جالاۋىن جالاۋلاتىپ سەيىل قۇرىپ جۇرگەن ساكەندى دە ىزدەپ تابا المايسىز.

قايتا ۇلتتىق نامىسى قانىن قاي­ناتقان، قارا باسىنىڭ ەمەس، قازاق­تىڭ قامىن ويلاپ جانىن قويارعا جەر تاپ­پاعاندىقتان: «گازەتكە ماقالا جازعان­دا، كوممۋنيست پارتياسىنىڭ ءام سوۆەت ۇكىمەتىنىڭ ىستەي الماي وتىرعان ىستەرىن ايتىپ جانە ىستەپ وتىرعان ىستەرىن دە ايتىپ، بىلاي ىستەسە دۇرىس بولار ەدى، بۇيتسە قولايلى بولار ەدى دەگەن ماقالالار جازۋ كەرەك» – دەپ، اتا-باباسى سوزدەن ساراي سالعان قازاق بالاسى – ەمىن-ەركىن ويلاۋعا قابىلەتتى بولۋعا ءتيىس دەگەن ساكەن ويىن كىم ءجونسىز دەي الادى؟

نە بولماسا، ساكەننىڭ ءسوز بوستاندىعى دامىعان دەموكراتيالىق ەلدەردىڭ مادەنيەتىن سىنالاپ بولسا دا قازاق اراسىنا كىرگىزۋگە نيەتتەنىپ، وعان قازاق­تىڭ ءوزىنىڭ اتسالىسقانى دۇرىس دەپ تاپقانىن كىم سوكەتتەي الادى؟

«ەڭبەكشى قازاق» گازەتىندە جاريالاعان ساكەننىڭ سۇبەلى ماقالالارىنىڭ ءبىرى – «احمەت بايتۇرسىن ۇلى ەلۋگە تولدى». 1923 جىلى 2 اقپاندا جاريالاندى. ماقالا تاقىرىبى ايتىپ تۇرعانداي احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ قۇرمەتىنە ەڭ ءبىرىنشى بولىپ ماقالا جاريالاعان دا – ساكەن. سالتاناتتى جيىندى ۇيىمداستىرعان دا – ساكەن، كىرىسپە سوزبەن اشىپ، باستان-اياق جۇرگىزىپ وتىرعان دا ساكەن.

سول كەزدە ساكەننىڭ احاڭا دەگەن قۇر­مەتىن ورىنسىز دەپ ەسەپتەگەن ءاب­دىراحمان ايتيەۆ «ستەپنايا پراۆدا» گازەتىندە «فاكتيچەسكيە پوپراۆكي» دە­گەن ەسكەرتپە ماقالاسىن جازدى. ءاب­دى­­راحمان ايتيەۆتىڭ ماقالاسىنا قار­سى ساكەن «تاعى دا احمەت تۋرالى» (ايتيەۆكە جاۋاپ) دەگەن ماقالامەن جاۋاپ بەردى. ساكەن ۇيىمداستىرعان احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ ەلۋ جىلدىق تويى – قازاق ادەبيەتى مەن مادەنيەتىنىڭ تاريحىندا قازاق قايراتكەرلەرىنە كورسەتىلگەن تۇڭعىش قۇرمەت. تۇڭعىش توي.

ال الاش ازاماتتارى 1988-1989 جىلدارى اقتالدى. ەگەمەندىگىمىزدى العاننان كەيىن مەملەكەتتىك دەڭگەيدە تويلانعان تۇڭعىش توي ساكەننىڭ 100 جىلدىق مەرەيتويى. بۇل – 1994 جىل بولاتىن.

جەزقازعاندا وتكەن ساكەننىڭ تويى سارىارقانىڭ ءتوسىن دۇبىرلەتىپ جىبەردى. پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆ الماتىداعى رەسپۋبليكا سارايىنا حالىقتى جيىپ، ءۇش ارىستىڭ مەرەيلى تويىمەن جينالعان حالىقتى قۇتتىقتاپ تۇرىپ: «ساكەن سەي­فۋللين حالىق جادىندا ماڭگى ساقتالار جان، اسىلداردىڭ اسىلى، اياۋلىلاردىڭ اياۋلىسى دەپ ەسكە الامىز. ساكەن – ءبىزدىڭ ۇلتتىق ماقتانىشىمىز، ەل ءۇشىن ەڭىرەگەن ەر، قايتپاس قايسار كۇرەسكەر. ەگەر ول ءتىرى بولسا، ءسوز جوق وزىنە ءتان وتكىرلىكپەن، وت پەن سۋدان قورىقپايتىن باتىرلىقپەن تەك حالىق مۇددەسى جاعىندا عانا تۇرار ەدى. ەگەمەن ەل اتانىپ، تاۋەلسىزدىك تۋىن تىككەن قازاق ەلىنە ساكەننىڭ ۇزدىك ۇلگىسى، ورەلى ونەگەسى وتە كەرەك»، دەگەندى پرەزيدەنت تاريح تارازىسىنا سالىپ بارىپ ايتقان بولاتىن. ساكەننىڭ بيىلعى – 125 جىلدىق مەرەيتويى تۇسىندا دا وسى پىكىردى قايتالاۋعا بولادى. بۇل – عاسىردان-عاسىرعا وتەتىن كلاسسيكالىق پىكىر.

بۇكىل ءبىر ۇلتتىڭ مادەنيەتىنىڭ ايناسى – «ەڭبەكشى قازاق» گازەتى ءوز ميسسياسىن جوعارى دەڭگەيدە اتقارعان باسىلىم. سوندىقتاندا، قازاقتىڭ ۇلتتىق ءباسپاسوز تاريحىندا «ەڭبەكشى قازاق» گازەتىنىڭ الار ورنى ەرەكشە. سونىڭ ىشىندە ساكەننىڭ سوۆناركومنىڭ توراعاسى بولا تۇرا «ەڭبەكشى قازاق» گازەتىنىڭ وتىمەن كىرىپ، ك ۇلىمەن شىعىپ كۇندىز-ءتۇنى اتقارعان قىزمەتىن قاي قازاق قايتالاي الدى؟.. سول كەزدە ساكەن بار بولعانى 28-اق جاستا. ەگەمەندى قازاق ەلىنىڭ ءاربىر وتباسىندا قازاق ءتىلىن ساكەندەي قولدايتىن، قازاق ۇلتىن ساكەندەي قورعايتىن باتىل، شىنشىل، نامىستى ۇرپاقتىڭ قاتارى كوبەيسىن!

كۇلاش احمەت،
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى

سوڭعى جاڭالىقتار

كۇلكى كەرۋەنى № 16

رۋحانيات • بۇگىن، 12:04

اقىنعا ارنالعان كۇن

رۋحانيات • بۇگىن، 07:46

قالانى دامىتۋ قۇجاتى دايىن

ايماقتار • بۇگىن، 07:43

باسپانامەن قامتيتىن باستى قۇجات

باعدارلامالار • بۇگىن، 07:23

ەر ەدىگە جانە ەلدىك مۇددە

رۋحانيات • بۇگىن، 07:20

بولمىسى ءبۇتىن باعاەۆ

رۋحانيات • بۇگىن، 07:19

ۇقساس جاڭالىقتار