قوعام • 21 قازان، 2019

كيبەرقىلمىس كۇشەيىپ بارادى

24 رەتكورسەتىلدى

تسيفرلى تەحنولوگيا ومىرىمىزگە دەندەپ ەنگەن سايىن، جۇمىس پەن تۇرمىس جەڭىلدەي ءتۇستى. عالامتوردىڭ كۇشىمەن كۇندەلىكتى قاجەتىمىزدى تۇگەندەپ، ءبىراز شارۋانى تىندىراتىن مۇمكىندىك تۋدى. الايدا، بارىس-كەلىس، الىس-بەرىستى جەڭىلدەتكەن جۇيەنىڭ كەلەڭسىز جاقتارى دا جەتەرلىك.

قاشىقتان قالتاڭدى قاعادى

عالامتورداعى قاراپايىم ساۋدا-سات­تىقتاعى الاياقتىقتى بىلاي قويعان­دا، تسيفر­لى جۇيەلەردى بۇزىپ، ەلدىڭ ەلەكتروندى اميانىنداعى جيعانىن جىم­قىرۋ فاكتىلەرى دە ءجيى تىركەلەدى. ءىت-تەحنو­لوگيا ماماندارى بىلتىر وسى تەكتەس كيبەرقىلمىستاردىڭ جيىلەي تۇسكەنىن العا تارتۋدا.

مامانداردىڭ ۋاجىنە قۇلاق تۇرسەك، كوپ جاعدايدا كيبەرقىلمىسكەرلەر ادامداردىڭ اڭعالدىعى مەن ساۋاتسىز­دىعىن پايدالانادى. ەلىمىزدە قىل­مىس­تىڭ وسى ءتۇرى بىلتىر 47%-عا جوعا­­رىلاپتى. عالامتورداعى اشىق اقپا­راتتارعا جۇگىنسەك، تسيفرلى تەحنولوگيانى قولداناتىن ءاربىر ءتورتىنشى قا­زاق­ستاندىققا كيبەرشابۋىل جاسالادى ەكەن. شابۋىلداۋ پروتسەسى ەلىمىزدە ءبىر جىلدىڭ ىشىندە 54%-عا كوبەيگەن. ۆەبرەسۋرستارعا جاسالعان قاستاندىققا كەلەر بولساق، 2017 جىلى 2016 جىلمەن سالىستىرعاندا – 23%-عا كوبەيسە، 2018 جىلى بۇل كورسەتكىش 32%-عا جەتىپتى.

كيبەرقىلمىسپەن كۇرەسۋشى ورگان­دار حابارلاعانداي، شابۋىل جاساۋشىلار مەكەمەنىڭ ىشكى قۇجاتتارى مەن اقپاراتىن الۋعا تىرىسادى. كوپ جاع­دايدا جالاقى جايلى اقپارات، ەڭبەك كەلىسىم­شارتتارى، قارجىلىق قۇپيا قۇجاتتارعا شابۋىلدار جاسالادى.

كيبەرقىلمىستان مەملەكەتتىك مەكەمەلەر جاپا شەگىپ وتىرعانىن ايتا كەتكەن ءجون. «Expert Security Center Positive Technologies» ۇيىمىنىڭ وكىلى ميحايل لەۆيننىڭ مالىمەتىنشە، 2018 جىلدىڭ ەكىنشى توقسانىندا قازاقستان، رەسەي، بەلارۋس جانە ۋكراينانىڭ 300 مىڭنان اسا تۇرعىنى وسى باعىتتاعى الاياقتاردىڭ ارباۋىنا ءتۇسىپتى. قاستىق ويلاعاندار مەملەكەتتىك مەكەمەلەردىڭ پورتالدارىنا ۇقساس سايت جاساپ، ادام­دار­دىڭ اڭعالدىعىن پايدالانىپ، ءتۇرلى دەرەكتەردى قولدى قىلدى.

ارام پيعىلىن جۇزەگە اسىرۋشىلار كوپ جاعدايدا زيانكەس باعدارلامالاردى كادەلەرىنە جاراتادى. قورعانىستى باعدار­لامالاردىڭ كومەگىمەن بۇعان دا تويتارىس بەرۋگە بولادى. ماسەلەن، 2018 جىلدىڭ العاشقى 2 توقسانىندا باعدار­لامالاردىڭ كۇشىمەن جاسالعان شابۋىلداردىڭ 49%-ى تويتارىلعان. ەسەسىنە، ۆەب-پورتالداردىڭ وسال تۇسىن تابۋ مەن تىركەۋ دەرەكتەرىن سايكەستەندىرۋ ارقىلى جەكە دەرەكتەرگە قول جەتكىزۋ فاكتىلەرى جيىلەي ءتۇسىپتى.

سوڭعى رەت ەڭ اۋقىمدى شابۋىل 2017 جىلدىڭ 12 مامىرىندا تىركە­لىپ­تى. زيانكەس باعدارلامانى ءبىر مەزەتتە الەم­نىڭ 74 مەملەكەتىنە تاراتقان قىل­مىس­تىق توپ ميلليونداعان كومپيۋتەردى بۇعات­تاپ، ونى اشۋ ءۇشىن كريپتوۆاليۋتا مەن «وتەماقى» تولەۋدى تالاپ ەتكەن. «WannaCry» دەپ اتالعان زيانكەس­ باع­دارلاما رەسەي، ۇلىبريتانيا، اقش، قىتاي، يسپانيا، يتاليا سىندى مەم­لە­كەتتەردىڭ ۇيالى بايلانىس وپەرا­تورلا­رىنىڭ جۇمىسىن بۇعاتتاپ، ىشكى اسكەري قۇرىلىمداردىڭ بايلانىس جەلى­سىن بۇزعان. ارتىنشا 74 مەملەكەتتىڭ ىشكى قورعانىس قۇرىلىمى مەن بايلانىس وپەراتورلارىنا ءبىر ساعاتتىڭ كولەمىندە 45 مىڭ شابۋىل جاسالدى. وسىنىڭ سالدارىنان ۇلىبريتانيا مەن شوتلانديانىڭ 40-تان استام مەديتسينالىق مەكەمەسى، يتاليا، يسپانيا، ۆەتنام ەلدەرىنىڭ بايلانىس وپەراتورلارى جاپا شەكتى.

كيبەرقاۋىپسىزدىك سالاسىندا قىزمەت اتقارىپ جۇرگەن امەريكالىق «Symantec» كومپانياسى مۇنداي شابۋىلداردىڭ الەمنىڭ ون مەملەكەتىنىڭ اۋماعىنان جاسالعانىن حابارلادى. اتاپ ايتقاندا ۆەتنام، جاپونيا، فرانتسيا، ۇلىبري­تانيا، رەسەي، گەرمانيا، ءۇندىس­تان­نان قاۋىپتىڭ كوپتەپ تاراعانىن ايت­قان. «Symantec» كومپانياسىنىڭ حابارلاۋىنشا، كيبەرقىلمىستىڭ سالدارىنان الەمنىڭ دامىعان ءاربىر ەلى جىلىنا 2 ملرد اقش دوللارىنان قاعىلادى.

 الەۋمەتتىك جەلىنىڭ اۋرەسى

لوندون. ترافالگار الاڭىنىڭ ءبىر شە­تىنە قۇرىلعان شاتىردا اتى-ءجونى بەي­مالىم ءبىر كورىپكەل الدىنا كەلگەننىڭ ءبارىنىڭ قايعىسى مەن قۋانىشىنىڭ، مۇڭ-مۇقتاجىنىڭ تامىرىن ءدال باسىپ، انىق ايتىپ جاتقان بەينەتۇسىرىلىم الەۋمەتتىك جەلىدە كەڭ تارالعان-دى. بەينەباياندا كورىپكەلدىڭ الدىنا بارعان ادامدار شىنىمەن تاڭعالعانى، قولىن ۇستاعان كورىپكەلگە تابىنارداي كەيىپتە تۇرعانى انىق كورىنەدى.

شىن مانىسىندە، كورىپكەل جىگىت – قا­تار­داعى اكتەر بولاتىن. الدىنا كەل­گەن ادامدار تۋرالى اقپاراتتاردى «بولجاۋىنا» شاتىردىڭ ەكىنشى بولى­گىندە وتىرعان ەكى باعدارلاماشى سەپ­تىگىن تيگىزدى. ولار اتى اتالعان ازا­مات­­تاردىڭ الەۋمەتتىك جەلىلەردەگى پاراق­شالارىندا جاريالانعان اقپارات­تارىن تاۋىپ، كورىپكەلگە جەتكىزىپ وتىرعان ەدى. بانكتىك ەسەپشوت پەن ونداعى جۇر­گىزىلگەن قارجىلىق وپەراتسيالار تۋرالى اقپاراتتار دا اشىق الەۋمەتتىك جە­لى­لەردەن الىنعانىن ايتا كەتكەن ابزال. وسىعان قاراپ، تۇتىنۋشىلاردىڭ قاراپايىم قاۋىپسىزدىك شارالارىنا ءمان بەرمەيتىنىن اڭعارۋعا بولادى.

 –الىستاعىنى جاقىنداتىپ، جا­قىنىڭدى الىستاتىپ قويعان الەۋمەت­تىك جەلىلەرگە تۇتىنۋشىلاردىڭ دەنى وزدەرىنىڭ جەكە مالىمەتتەرىن جۇكتەپ وتىرادى. ونىڭ سەبەبى مىنادا: عالامتور جۇيەسى دامىعالى ادامدار ءبىر-بىرىمەن شىنايى ومىردە ارالاسۋدى ازايتتى. قوزعالىسسىز ءومىر سالتىن ۇستانىپ، ۆيرتۋالدى الەمدە «مۇددەلەس دوستارىن» تابۋ ءۇشىن ءوزى تۋرالى مالىمەتتەردى بارىنشا كوپ جۇكتەۋگە تىرىسادى. ءسويتىپ تۋعان جىلى، وقىعان جەرى ىسپەت­تى قاراپايىم اقپاراتتاردان باستاپ، ومىرلىك ۇستانىمى، ءدىني كوزقاراسى مەن وزگە دە ماڭىزدى اقپاراتتارىن الا­قان­داعىداي اشىپ قويادى. ولاردىڭ اراسىنان قارجىلىق دەرەكتەرىڭىزدى دە تابۋعا بولادى، – دەيدى دەنيس موروز ەسىمدى باعدارلاماشى.

 1، 2، 3... – قارجى جەلگە ۇش!

ينتەرنەتتىڭ مۇمكىندىگى كەڭەيگەن سا­يىن، ونى كادەگە جاراتۋشىلاردىڭ سانى دا ارتا ءتۇستى. ماسەلەن، كوپتەگەن دۇكەن وزدەرىنىڭ ونلاين پاراعىن اشىپ قويعان. الەۋمەتتىك جەلىلەردە بانك ەسەپشوتتارى مەن تولەم كارتالارىنىڭ اقپاراتىن ەنگىزۋگە نەگىزدەلگەن جۇيەلەر قالىپتاستى.

بۇعان دەيىن الەمدىك الپاۋىت جەلى­لەرگە اينالعان facebook.com، twitter، gmail.com، mail.ru، vk.com ىسپەتتى پورتال­داردى بۇزۋ مۇمكىن ەمەستەي كورى­نە­تىن. قازىرگى كيبەر-قىلمىسكەرلەر بۇل جەلىلەردىڭ دە وسال تۇستارىن تابا باستاعان. ماسەلەن، Facebook-كە تىركەل­گەن ازاماتتاردىڭ دە­رەكتەرى ءتۇرلى ماقساتتار­عا قولدانىلعانى ۇلكەن داۋ تۋدىرعانى بەلگىلى.

تۇتىنۋشىلاردىڭ جەكە دەرەكتەرى قىلمىسكەرلەرگە ءمالىم بولۋىنا ولاردىڭ وزدەرى دە كىنالى. جوعارىدا اتالعان الەۋ­مەتتىك جەلىلەردىڭ باسىم بولىگى بۇ­عان دەيىن جەكە پاراقشاعا كىرەر كىلت تاڭ­بالارىن 4-تەن كەم بولماۋىن تالاپ ەتەتىن ەدى. الەۋمەتتىك جەلىلەردە زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزگەن «Ebizmba» حالىقارالىق ساراپتامالىق ۇيىمى سايت قولدانۋشىلارىنىڭ شيرەگىنىڭ «1111»، «1234» ىسپەتتى جەڭىل كومبيناتسيا­لار­­دى پارولعا جازعانىن انىقتادى. وسى ولقىلىقتى ەسكەرگەن جەلى قۇراس­تىرۋشىلارى كومبيناتسيالىق تاڭبا­لاردىڭ 6-دان كەم بولماۋىن تالاپ ەتە باستادى. بۇعان قىڭعان تۇتىنۋشى جوق، بىرلىك سانىن 6-عا جەتكىزىپ، يا بولماسا 1-دەن 6-عا دەيىن ءتىزىپ بەرۋمەن شەكتەلىپتى. بۇل مالىمەتتەر دە اتالعان ۇيىمنىڭ رەسمي پاراقشاسىنان الىندى.

ساقتىق شارالارىن كۇشەيتۋدى ءجون كورگەندەر قازىر كومبيناتسيا سانىن 8-گە جەتكىزىپ وتىر. ونىڭ بىرەۋى مىندەتتى تۇردە ءارىپ بولۋى ءتيىس. ەندى مىنا قىزىقتى قاراڭىز، «Ebizmba» حالىقارالىق ساراپتامالىق ۇيىمىنىڭ رەسمي سايتىنا جۇگىنەر بولساق، تۇتىنۋشىلار ءالى دە جەڭىل كومبيناتسيالاردى قولدانادى ەكەن. ماسەلەن، «ا1234567»، «A123456a» «ا1111111»، «Zz11zz11zz» ىسپەتتى كومبيناتسيالاردى گەنەراتسيالاۋ ارقىلى ءاربىر 50-ءشى ادامنىڭ جەكە پاراقشاسىنا كىرۋگە بولاتىن كورىنەدى.

 ساقتانساڭ ساقتايدى

2018 جىلدىڭ 2-ءشى توقسانىندا عانا الەمدە 765 ملن-داي ادام كيبەر­قىلمىستان زارداپ شەگىپ، قىرۋار قارجى كيبەر-قىلمىسكەرلەردىڭ قالتاسىندا كەتىپتى. قازاقستانداعى كورسەتكىشتەرگە توقتالار بولساق، جەكە دەرەكتەردى ۇرلاۋ – 31%-عا، جەكە الەۋمەتتىك جەلىلەردەگى لوگين، ءپارولدى بۇزۋ – 22%-عا ءوسىپ وتىر. اقپاراتتاردىڭ دەنى الەۋمەتتىك جەلىلەردى بۇزۋ جانە ونلاين دۇكەندەردەن تاۋار جانە قىزمەت الۋ بارىسىندا ۇرلا­نىپ وتىرعان. بىلىكتى مامانداردىڭ ۋا­جىنە قۇلاق اسار بولساق، جەكە اقپا­رات­­تاردى ۇرلاۋعا باعىتتالعان باعدار­لامالار ۇيالى تەلەفون، پلانشەت ىسپەتتى گادجەتتەردىڭ وپەراتسيالىق جۇيەسىنە قوساق­تالعان بولۋى دا ىقتيمال. تەك ونىڭ انىق-قانىعىنا جەتىپ جاتقان ساۋ­داگەر جوق.

قازىر قازاقستاندىقتارعا SongXY دەپ اتالاتىن قىلمىستىق توپ قاۋىپ توندىرۋدە. قاۋىپسىزدىك سالاسىندا قىز­­مەت اتقارىپ جۇرگەندەردىڭ ايتۋىن­شا، ايتۋلى قىلمىستىق توپ مەم­لە­كەتتىك مەكەمەلەردىڭ اتىنان ءتۇرلى قى­زىقتى اقپارات تاراتىپ، تۇزاققا ىلىك­كەندەردىڭ جەكە مالىمەتىن ۇرلايدى. سپام حابارلامالاردان انتيۆيرۋستىق باعدارلامالاردىڭ كومەگىمەن قورعانۋعا بولادى. دەسەك تە، باعدارلامادان بۇرىن، ادامداردىڭ ىشكى ساقتىعى بەرىك بولعانى ابزال. ەسەبىڭىز سوندا عانا تۇگەل بولماق.

 

جۇماتاي كاكىمجانوۆ،

جۋرناليست

قوستاناي

 

سوڭعى جاڭالىقتار

كۇلكى كەرۋەنى № 16

رۋحانيات • بۇگىن، 12:04

اقىنعا ارنالعان كۇن

رۋحانيات • بۇگىن، 07:46

قالانى دامىتۋ قۇجاتى دايىن

ايماقتار • بۇگىن، 07:43

باسپانامەن قامتيتىن باستى قۇجات

باعدارلامالار • بۇگىن، 07:23

ەر ەدىگە جانە ەلدىك مۇددە

رۋحانيات • بۇگىن، 07:20

بولمىسى ءبۇتىن باعاەۆ

رۋحانيات • بۇگىن، 07:19

ۇقساس جاڭالىقتار