قاشىقتان قالتاڭدى قاعادى
عالامتورداعى قاراپايىم ساۋدا-ساتتىقتاعى الاياقتىقتى بىلاي قويعاندا, تسيفرلى جۇيەلەردى بۇزىپ, ەلدىڭ ەلەكتروندى اميانىنداعى جيعانىن جىمقىرۋ فاكتىلەرى دە ءجيى تىركەلەدى. ءىت-تەحنولوگيا ماماندارى بىلتىر وسى تەكتەس كيبەرقىلمىستاردىڭ جيىلەي تۇسكەنىن العا تارتۋدا.
مامانداردىڭ ۋاجىنە قۇلاق تۇرسەك, كوپ جاعدايدا كيبەرقىلمىسكەرلەر ادامداردىڭ اڭعالدىعى مەن ساۋاتسىزدىعىن پايدالانادى. ەلىمىزدە قىلمىستىڭ وسى ءتۇرى بىلتىر 47%-عا جوعارىلاپتى. عالامتورداعى اشىق اقپاراتتارعا جۇگىنسەك, تسيفرلى تەحنولوگيانى قولداناتىن ءاربىر ءتورتىنشى قازاقستاندىققا كيبەرشابۋىل جاسالادى ەكەن. شابۋىلداۋ پروتسەسى ەلىمىزدە ءبىر جىلدىڭ ىشىندە 54%-عا كوبەيگەن. ۆەبرەسۋرستارعا جاسالعان قاستاندىققا كەلەر بولساق, 2017 جىلى 2016 جىلمەن سالىستىرعاندا – 23%-عا كوبەيسە, 2018 جىلى بۇل كورسەتكىش 32%-عا جەتىپتى.
كيبەرقىلمىسپەن كۇرەسۋشى ورگاندار حابارلاعانداي, شابۋىل جاساۋشىلار مەكەمەنىڭ ىشكى قۇجاتتارى مەن اقپاراتىن الۋعا تىرىسادى. كوپ جاعدايدا جالاقى جايلى اقپارات, ەڭبەك كەلىسىمشارتتارى, قارجىلىق قۇپيا قۇجاتتارعا شابۋىلدار جاسالادى.
كيبەرقىلمىستان مەملەكەتتىك مەكەمەلەر جاپا شەگىپ وتىرعانىن ايتا كەتكەن ءجون. «Expert Security Center Positive Technologies» ۇيىمىنىڭ وكىلى ميحايل لەۆيننىڭ مالىمەتىنشە, 2018 جىلدىڭ ەكىنشى توقسانىندا قازاقستان, رەسەي, بەلارۋس جانە ۋكراينانىڭ 300 مىڭنان اسا تۇرعىنى وسى باعىتتاعى الاياقتاردىڭ ارباۋىنا ءتۇسىپتى. قاستىق ويلاعاندار مەملەكەتتىك مەكەمەلەردىڭ پورتالدارىنا ۇقساس سايت جاساپ, ادامداردىڭ اڭعالدىعىن پايدالانىپ, ءتۇرلى دەرەكتەردى قولدى قىلدى.
ارام پيعىلىن جۇزەگە اسىرۋشىلار كوپ جاعدايدا زيانكەس باعدارلامالاردى كادەلەرىنە جاراتادى. قورعانىستى باعدارلامالاردىڭ كومەگىمەن بۇعان دا تويتارىس بەرۋگە بولادى. ماسەلەن, 2018 جىلدىڭ العاشقى 2 توقسانىندا باعدارلامالاردىڭ كۇشىمەن جاسالعان شابۋىلداردىڭ 49%-ى تويتارىلعان. ەسەسىنە, ۆەب-پورتالداردىڭ وسال تۇسىن تابۋ مەن تىركەۋ دەرەكتەرىن سايكەستەندىرۋ ارقىلى جەكە دەرەكتەرگە قول جەتكىزۋ فاكتىلەرى جيىلەي ءتۇسىپتى.
سوڭعى رەت ەڭ اۋقىمدى شابۋىل 2017 جىلدىڭ 12 مامىرىندا تىركەلىپتى. زيانكەس باعدارلامانى ءبىر مەزەتتە الەمنىڭ 74 مەملەكەتىنە تاراتقان قىلمىستىق توپ ميلليونداعان كومپيۋتەردى بۇعاتتاپ, ونى اشۋ ءۇشىن كريپتوۆاليۋتا مەن «وتەماقى» تولەۋدى تالاپ ەتكەن. «WannaCry» دەپ اتالعان زيانكەس باعدارلاما رەسەي, ۇلىبريتانيا, اقش, قىتاي, يسپانيا, يتاليا سىندى مەملەكەتتەردىڭ ۇيالى بايلانىس وپەراتورلارىنىڭ جۇمىسىن بۇعاتتاپ, ىشكى اسكەري قۇرىلىمداردىڭ بايلانىس جەلىسىن بۇزعان. ارتىنشا 74 مەملەكەتتىڭ ىشكى قورعانىس قۇرىلىمى مەن بايلانىس وپەراتورلارىنا ءبىر ساعاتتىڭ كولەمىندە 45 مىڭ شابۋىل جاسالدى. وسىنىڭ سالدارىنان ۇلىبريتانيا مەن شوتلانديانىڭ 40-تان استام مەديتسينالىق مەكەمەسى, يتاليا, يسپانيا, ۆەتنام ەلدەرىنىڭ بايلانىس وپەراتورلارى جاپا شەكتى.
كيبەرقاۋىپسىزدىك سالاسىندا قىزمەت اتقارىپ جۇرگەن امەريكالىق «Symantec» كومپانياسى مۇنداي شابۋىلداردىڭ الەمنىڭ ون مەملەكەتىنىڭ اۋماعىنان جاسالعانىن حابارلادى. اتاپ ايتقاندا ۆەتنام, جاپونيا, فرانتسيا, ۇلىبريتانيا, رەسەي, گەرمانيا, ءۇندىستاننان قاۋىپتىڭ كوپتەپ تاراعانىن ايتقان. «Symantec» كومپانياسىنىڭ حابارلاۋىنشا, كيبەرقىلمىستىڭ سالدارىنان الەمنىڭ دامىعان ءاربىر ەلى جىلىنا 2 ملرد اقش دوللارىنان قاعىلادى.
الەۋمەتتىك جەلىنىڭ اۋرەسى
لوندون. ترافالگار الاڭىنىڭ ءبىر شەتىنە قۇرىلعان شاتىردا اتى-ءجونى بەيمالىم ءبىر كورىپكەل الدىنا كەلگەننىڭ ءبارىنىڭ قايعىسى مەن قۋانىشىنىڭ, مۇڭ-مۇقتاجىنىڭ تامىرىن ءدال باسىپ, انىق ايتىپ جاتقان بەينەتۇسىرىلىم الەۋمەتتىك جەلىدە كەڭ تارالعان-دى. بەينەباياندا كورىپكەلدىڭ الدىنا بارعان ادامدار شىنىمەن تاڭعالعانى, قولىن ۇستاعان كورىپكەلگە تابىنارداي كەيىپتە تۇرعانى انىق كورىنەدى.
شىن مانىسىندە, كورىپكەل جىگىت – قاتارداعى اكتەر بولاتىن. الدىنا كەلگەن ادامدار تۋرالى اقپاراتتاردى «بولجاۋىنا» شاتىردىڭ ەكىنشى بولىگىندە وتىرعان ەكى باعدارلاماشى سەپتىگىن تيگىزدى. ولار اتى اتالعان ازاماتتاردىڭ الەۋمەتتىك جەلىلەردەگى پاراقشالارىندا جاريالانعان اقپاراتتارىن تاۋىپ, كورىپكەلگە جەتكىزىپ وتىرعان ەدى. بانكتىك ەسەپشوت پەن ونداعى جۇرگىزىلگەن قارجىلىق وپەراتسيالار تۋرالى اقپاراتتار دا اشىق الەۋمەتتىك جەلىلەردەن الىنعانىن ايتا كەتكەن ابزال. وسىعان قاراپ, تۇتىنۋشىلاردىڭ قاراپايىم قاۋىپسىزدىك شارالارىنا ءمان بەرمەيتىنىن اڭعارۋعا بولادى.
–الىستاعىنى جاقىنداتىپ, جاقىنىڭدى الىستاتىپ قويعان الەۋمەتتىك جەلىلەرگە تۇتىنۋشىلاردىڭ دەنى وزدەرىنىڭ جەكە مالىمەتتەرىن جۇكتەپ وتىرادى. ونىڭ سەبەبى مىنادا: عالامتور جۇيەسى دامىعالى ادامدار ءبىر-بىرىمەن شىنايى ومىردە ارالاسۋدى ازايتتى. قوزعالىسسىز ءومىر سالتىن ۇستانىپ, ۆيرتۋالدى الەمدە «مۇددەلەس دوستارىن» تابۋ ءۇشىن ءوزى تۋرالى مالىمەتتەردى بارىنشا كوپ جۇكتەۋگە تىرىسادى. ءسويتىپ تۋعان جىلى, وقىعان جەرى ىسپەتتى قاراپايىم اقپاراتتاردان باستاپ, ومىرلىك ۇستانىمى, ءدىني كوزقاراسى مەن وزگە دە ماڭىزدى اقپاراتتارىن الاقانداعىداي اشىپ قويادى. ولاردىڭ اراسىنان قارجىلىق دەرەكتەرىڭىزدى دە تابۋعا بولادى, – دەيدى دەنيس موروز ەسىمدى باعدارلاماشى.
1, 2, 3... – قارجى جەلگە ۇش!
ينتەرنەتتىڭ مۇمكىندىگى كەڭەيگەن سايىن, ونى كادەگە جاراتۋشىلاردىڭ سانى دا ارتا ءتۇستى. ماسەلەن, كوپتەگەن دۇكەن وزدەرىنىڭ ونلاين پاراعىن اشىپ قويعان. الەۋمەتتىك جەلىلەردە بانك ەسەپشوتتارى مەن تولەم كارتالارىنىڭ اقپاراتىن ەنگىزۋگە نەگىزدەلگەن جۇيەلەر قالىپتاستى.
بۇعان دەيىن الەمدىك الپاۋىت جەلىلەرگە اينالعان facebook.com, twitter, gmail.com, mail.ru, vk.com ىسپەتتى پورتالداردى بۇزۋ مۇمكىن ەمەستەي كورىنەتىن. قازىرگى كيبەر-قىلمىسكەرلەر بۇل جەلىلەردىڭ دە وسال تۇستارىن تابا باستاعان. ماسەلەن, Facebook-كە تىركەلگەن ازاماتتاردىڭ دەرەكتەرى ءتۇرلى ماقساتتارعا قولدانىلعانى ۇلكەن داۋ تۋدىرعانى بەلگىلى.
تۇتىنۋشىلاردىڭ جەكە دەرەكتەرى قىلمىسكەرلەرگە ءمالىم بولۋىنا ولاردىڭ وزدەرى دە كىنالى. جوعارىدا اتالعان الەۋمەتتىك جەلىلەردىڭ باسىم بولىگى بۇعان دەيىن جەكە پاراقشاعا كىرەر كىلت تاڭبالارىن 4-تەن كەم بولماۋىن تالاپ ەتەتىن ەدى. الەۋمەتتىك جەلىلەردە زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزگەن «Ebizmba» حالىقارالىق ساراپتامالىق ۇيىمى سايت قولدانۋشىلارىنىڭ شيرەگىنىڭ «1111», «1234» ىسپەتتى جەڭىل كومبيناتسيالاردى پارولعا جازعانىن انىقتادى. وسى ولقىلىقتى ەسكەرگەن جەلى قۇراستىرۋشىلارى كومبيناتسيالىق تاڭبالاردىڭ 6-دان كەم بولماۋىن تالاپ ەتە باستادى. بۇعان قىڭعان تۇتىنۋشى جوق, بىرلىك سانىن 6-عا جەتكىزىپ, يا بولماسا 1-دەن 6-عا دەيىن ءتىزىپ بەرۋمەن شەكتەلىپتى. بۇل مالىمەتتەر دە اتالعان ۇيىمنىڭ رەسمي پاراقشاسىنان الىندى.
ساقتىق شارالارىن كۇشەيتۋدى ءجون كورگەندەر قازىر كومبيناتسيا سانىن 8-گە جەتكىزىپ وتىر. ونىڭ بىرەۋى مىندەتتى تۇردە ءارىپ بولۋى ءتيىس. ەندى مىنا قىزىقتى قاراڭىز, «Ebizmba» حالىقارالىق ساراپتامالىق ۇيىمىنىڭ رەسمي سايتىنا جۇگىنەر بولساق, تۇتىنۋشىلار ءالى دە جەڭىل كومبيناتسيالاردى قولدانادى ەكەن. ماسەلەن, «ا1234567», «A123456a» «ا1111111», «Zz11zz11zz» ىسپەتتى كومبيناتسيالاردى گەنەراتسيالاۋ ارقىلى ءاربىر 50-ءشى ادامنىڭ جەكە پاراقشاسىنا كىرۋگە بولاتىن كورىنەدى.
ساقتانساڭ ساقتايدى
2018 جىلدىڭ 2-ءشى توقسانىندا عانا الەمدە 765 ملن-داي ادام كيبەرقىلمىستان زارداپ شەگىپ, قىرۋار قارجى كيبەر-قىلمىسكەرلەردىڭ قالتاسىندا كەتىپتى. قازاقستانداعى كورسەتكىشتەرگە توقتالار بولساق, جەكە دەرەكتەردى ۇرلاۋ – 31%-عا, جەكە الەۋمەتتىك جەلىلەردەگى لوگين, ءپارولدى بۇزۋ – 22%-عا ءوسىپ وتىر. اقپاراتتاردىڭ دەنى الەۋمەتتىك جەلىلەردى بۇزۋ جانە ونلاين دۇكەندەردەن تاۋار جانە قىزمەت الۋ بارىسىندا ۇرلانىپ وتىرعان. بىلىكتى مامانداردىڭ ۋاجىنە قۇلاق اسار بولساق, جەكە اقپاراتتاردى ۇرلاۋعا باعىتتالعان باعدارلامالار ۇيالى تەلەفون, پلانشەت ىسپەتتى گادجەتتەردىڭ وپەراتسيالىق جۇيەسىنە قوساقتالعان بولۋى دا ىقتيمال. تەك ونىڭ انىق-قانىعىنا جەتىپ جاتقان ساۋداگەر جوق.
قازىر قازاقستاندىقتارعا SongXY دەپ اتالاتىن قىلمىستىق توپ قاۋىپ توندىرۋدە. قاۋىپسىزدىك سالاسىندا قىزمەت اتقارىپ جۇرگەندەردىڭ ايتۋىنشا, ايتۋلى قىلمىستىق توپ مەملەكەتتىك مەكەمەلەردىڭ اتىنان ءتۇرلى قىزىقتى اقپارات تاراتىپ, تۇزاققا ىلىككەندەردىڭ جەكە مالىمەتىن ۇرلايدى. سپام حابارلامالاردان انتيۆيرۋستىق باعدارلامالاردىڭ كومەگىمەن قورعانۋعا بولادى. دەسەك تە, باعدارلامادان بۇرىن, ادامداردىڭ ىشكى ساقتىعى بەرىك بولعانى ابزال. ەسەبىڭىز سوندا عانا تۇگەل بولماق.
جۇماتاي كاكىمجانوۆ,
جۋرناليست
قوستاناي
