ايماقتار • 21 قازان، 2019

باستاعان دا تاستاعان قۇبىر قۇرىلىسى

138 رەتكورسەتىلدى

سولتۇستىك قازاقستاننىڭ ەسىل اۋدانىندا تاۋاعاش دەگەن اۋىل بار. بۇل اۋىل وزگە ەلدى مەكەندەردەي ەمەس، ورنىنان جىلجىماي، ەشقايدا كوشپەي وتىرعان، دىڭگەگى بەرىك، ىرگەلى قازاق اۋىلى. باسقا جەردىڭ ءبارى كوشىپ جاتقاندا تاۋاعاشتىقتاردىڭ كوشپەگەنىنە جۇرتتىڭ ءبارى تاڭعالادى. كوشپەيتىن سەبەبى – اۋىلدىقتار ەڭبەكقور. قيىندىقتان قاشپاي مال، قۇس ءوسىرىپ، ءتىپتى اۋلاسىندا كوكونىستى كوكمايساداي قۇلپىرتىپ وتىر.

اۋىل تۇرعىندارى تەگىس قارا­كوز­دەر. ءبارى دە اتا-باباسىنىڭ ەجەل­گى قونىسىندا وتىرعان جاندار. اۋلا سايىن ءبىر-ءبىر تراكتوردان بار. قىستىق وتىن-ءشوبىن، جەم-ازىعىن الا جازداي تىپىرلاپ، ءبىر-بىرىنەن قالماي، وزدەرى دايىنداپ الادى. ەشكىمنەن ەشتەڭە سۇراپ، تەلمىرمەيدى. جالعىز-اق سۇرايتىندارى – وكىمەت ءبىر دۇرىس جول سالىپ بەرسە ەكەن دەيدى. ويتكەنى كوكتەم مەن جازدىڭ لايساڭىندا، قىستىڭ قىستالاڭىندا بۇل اۋىلعا جەتۋ نەمەسە اۋىلدان شىعۋ قيىن. اۋىرىپ، سىرقامايتىن ادام جوق، جولدىڭ قيىندىعى اسىرەسە سىرقاتتانعاندارعا اۋىر تيەدى. شيەت­تەي بالالار ءتيىستى مەديتسينالىق جار­دەم الاتىن جەرگە ۋاقىتىندا جەتە الماي، شەتىنەپ تە كەتەدى. ال اياعى اۋىر كەلىنشەكتەر جول ۇستىندە بوسانىپ، ابدەن ابىگەرگە ءتۇسىپ جاتقانى.

اۋىلدا «100 مەكتەپ، 100 اۋرۋحانا» باعدارلاماسى بويىنشا زاماناۋي مەكتەپ عيماراتى سالىنعان. بالا سانى سەكسەننىڭ توڭىرەگىندە، تىم ازايمايدى، كوبەيىپ تە كەتپەيدى. وڭتۇستىكتەن جەتكەن اعايىندار مەن ورالماندار وسىناۋ قالىڭ قازاق ورتاسىنا كەلگىسى بار-اق، بىراق جولدىڭ قيىندىعىن ەستىگەندە ات-توندارىن الا قاشادى.

تازا اۋىز سۋعا اۋىل تۇرعىندارى 2006 جىلدان بەرى قول جەتكىزگەن. تەرەڭ­دەگى جەراستى سۋ قورىنان سور­عىش ارقىلى تارتىلىپ الىنعان سۋ تۇر­عىندارعا تازالانىپ بەرىلەدى. الاي­دا كوپتەن قولدانعان سوڭ ەسكىرگەن تازا­لاعىش سۇزگىلەر مەن سۋ سورعىش قۇرال ءجيى ىستەن شىعىپ جاتادى. ونى جوندەۋگە ءتيىستى «قامقور ەسىل» جشس بريگاداسى دا وڭايلىقپەن كەلە قويماي، تۇرعىندار بىرنەشە كۇن تازالانباعان سۋ ىشۋگە ءماجبۇر بولىپ قالاتىن كەزدەر ءجيى بولىپ تۇرادى.

مىنە، وسىنداي قيىندىقتان شىعۋ­دىڭ جولى بيىل تابىلعانداي، اۋىل تۇرعىندارى ءماز بولىپ قالعان ەكەن. ماسەلە مىنادا. ايماقتى تۇ­تاس­تاي اۋىز سۋمەن قامتيتىن ەسىل وزەنىنەن سۋ تارتاتىن «پرەسنوۆ توپ­تىق سۋ قۇبىرى» تاۋاعاشتان ون شاقىرىم جەردەگى سپاسوۆكا اۋىلى ارقىلى جامبىل اۋدانىنىڭ اۋما­عى­نا قۇبىر تارتاتىن-دى. ولاردىڭ قۇبى­رىنىڭ ءبىر تارماعى تاۋاعاشقا دا تارتىلادى دەپ بەلگىلەنىپ، 23 ملن تەڭگەگە قىسىممەن رەتتەگىش قۇرىلىس (قرق) سالىنعان. بۇل وسىدان ەكى جىل بۇرىن بولعان وقيعا. اۋىل تۇرعىندارى بۇعان قۋانىپ، ەندى ەسىلدىڭ سۋىن ىشەتىن بولدىق دەپ ءماز بولىپ جۇرەدى.

الايدا قرق قۇرىلىسىن «كيماكي» جشس نەگىزىنەن اياقتاعان، بىراق جەرىنە جەتكىزبەگەن. نەگىزگى شارۋاعا قاجەتتى قوسالقى بولشەكتەر سالىنباعان، ەلەكتر قۋاتىنا قوسىلماعان. مەردى­گەر­دىڭ ءوزى مەملەكەتتىك سۋ رەسۋرستارى جونىندەگى كوميتەتىنىڭ ماڭىنداعى داۋلارعا ىلىگىپ، بۇل ارادان تابانىن جالتىراتقان. ويتكەنى ولاردى جالداعان اتالعان كوميتەت بولاتىن.

سودان بەرى ادەمى باستالىپ، ابىروي­سىز تاستالعان قۇرىلىس تاۋاعاش­تىق­تار­دىڭ كوزىن قىزىقتىرىپ، اۋىلدىڭ باسىندا ءالى تۇر. جەلگە شاشىلعان ميلليونداردىڭ دا سۇراۋى جوق، نە قارجى باقىلاۋ باسقارماسى، نە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى ىزدەۋ سالمايدى.

وسىنداي جاعدايدا بيىلعى كوك­تەم­گە اۋىل تۇرعىندارىمەن كەزدەسۋگە كەلگەن اۋدان اكىمى ءۇمىت وتىن جاعىپ كەتەدى. ول سۋدى اۋىلعا عانا ەمەس، كوشەگە ەنگىزىپ بەرەمىز دەگەن ۋادەنى ءۇيىپ-توگەدى. تەك كوشەگە تارتاتىن قۇبىردىڭ ورنىن اقشا جيناپ، قازدىرىڭدار دەيدى ول. بۇعان قۋانىپ قالعان تۇرعىندار ورتالارىنان اقشا جيناپ، ەكسكاۆاتور جالداپ، ترانشەيانى قازدىرىپ تاستايدى. ول بۇرىن سۋ تارتىلعان قۇبىردىڭ بويىمەن وڭاي قازىلادى.

الايدا... سول اكىم ەكى-ءۇش ايدان سوڭ ءبىر سەبەپتەرمەن ورنىنان ءتۇسىپ قالادى. ال جاڭا كەلگەن اكىم التىن­بەك ابدۋللاەۆ بۇل شارۋانىڭ وڭاي شە­شىل­مەيتىنىن ايتادى. ويتكەنى ءبارى قارا­جاتقا كەلىپ تىرەلەدى. بۇل شى­عىن­­عا ارنالعان قاراجات بيۋدجەتتە قاراستىرىلماعان. ءوزى وبلىس اكىم­دىگىنە دە، وبلىسقا كەلگەن اۋىل شار­ۋا­­­شىلىعى ءمينيسترىنىڭ سۋ رەسۋرس­تارىن باقىلايتىن ورىنباسارىنا دا ماسەلەنى تۇسىندىرگەنىن ايتتى. «ۆيتسە-مينيستر بۇل ماسەلەگە تۇسىنىستىكپەن قارادى. ول قاجەتتى قاراجات وبلىسقا اۋدارىلىپ، ايماقتىق سۋ تاراتۋ شى­عىن­دارىن ەندىگى جەردە وڭىرلەردىڭ ءوزى باسقاراتىنىن ايتتى»، دەيدى اكىم. سولاي بولعانى دۇرىس قوي، ارينە. بىراق ءبارى جاي ءسوز بولىپ قالماسا يگى ەدى دەيدى تۇرعىندار.

ال ازىرگە تاۋاعاشتىقتار، «وزدەرىڭ قازدىرىڭدار» دەگەن دىگەرگە قۇلاق اسىپ، قۇلشىنا كىرىسىپ قازعان تەرەڭ ورلارىنا ءتۇسىپ كەتكەن قوزى-لاقتارىن، ق ۇلىن-تايلارىن، توقتى-تورىمدارىن، ءتىپتى ۇلكەن مالدارىن شىعارا الماي، الەككە ءتۇسىپ جاتادى. قارعىستى كىمگە ايتارلارىن دا بىلمەيدى، قازعان وزدەرى...

اۋدانعا كەلگەنىنە ەكى-ءۇش اي عانا بول­عان جاڭا اكىم التىنبەك ابدۋل­لاەۆ ازىرگە بۇل ماسەلەنى شەشپەسە دە تاۋا­عاشتىقتارعا باسقا قىرىنان ءبىر جاقسىلىق جاساعالى وتىر. ونى دا ايتپاي كەتۋگە بولمايدى. وبلىس باسشىلارىنا تۇسىندىرە ءجۇرىپ، ول تاۋاعاشقا جول سالۋ قاجەتتىگىن دالەل­دەپ بەرىپتى. قازىر سول جولدىڭ جوبا­لىق-سمەتالىق قۇجاتتارى جاسالۋدا ەكەن. «اللا قالاسا، الداعى كوكتەمدە قۇرىلىس جۇمىستارى دا باستالىپ كەتەر دەگەن ۇمىتتەمىز»، دەيدى اۋدان باسشىسى.

ەگەر ەڭ باستى پروبلەماسى بولىپ وتىرعان جول سالىنسا، تاۋاعاشتىقتار بوركىن اسپانعا اتىپ، قۋانار ەدى. ءتىپتى ورعا ءتۇسىپ ولگەن مالدارىن دا ساداقا دەپ سانار ەدى.

تەرىستىكتىڭ تۇكپىرىندە جاتقان ءبىر اۋىلدىڭ تىنىس-تىرشىلىگى وسىلاي وربۋدە.

 

سوڭعى جاڭالىقتار

كۇلكى كەرۋەنى № 16

رۋحانيات • بۇگىن، 12:04

اقىنعا ارنالعان كۇن

رۋحانيات • بۇگىن، 07:46

قالانى دامىتۋ قۇجاتى دايىن

ايماقتار • بۇگىن، 07:43

باسپانامەن قامتيتىن باستى قۇجات

باعدارلامالار • بۇگىن، 07:23

ەر ەدىگە جانە ەلدىك مۇددە

رۋحانيات • بۇگىن، 07:20

بولمىسى ءبۇتىن باعاەۆ

رۋحانيات • بۇگىن، 07:19

ۇقساس جاڭالىقتار