ءان تاريحىن زەرتتەگەن ماماندار بۇل ولەڭدى سەگىز سەرىنىكى ەكەنىن ايتادى. بۇل كىسى ءارى باتىر, ءارى اقىن, ءارى كومپوزيتور بولعان ءوز زامانىنىڭ وزىق ويلى ادامدارىنىڭ ءبىرى ەدى. ول جايىندا بەكسۇلتان نۇرجەكە ۇلى: «سەگىز سەرى 1818 – بارىس جىلىنىڭ ناۋرىز ايىندا تۋىپ, وتىز جەتى مۇشەل جاسىندا قايتىس بولعان. از جاساسا دا, الىپتىڭ ءىسىن اتقارىپ كەتكەن ادام. ول العاش ءانى «نازقوڭىردى» مۇكاراما سۇلۋعا ارناپ 15-16 جاسىندا شىعارعان. ءوزىنىڭ ولەڭدەرى مەن زامانداستارىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, وعان سەگىز سەرى دەگەن ات وتە ەرتە قويىلعان. ول ون جاسىندا ومبى مەدرەسەسىنە بارىپ, وندا التى جىل وقىعان. ورىسشانى وقىتۋشى جالداپ ۇيرەنگەن. مەن اتاقتى باتىرلاردىڭ, ايگىلى ادامداردىڭ ۇرپاعىمىن دەگەن ۇعىم ونى بالا كەزىنەن باۋلىعان. سوندىقتان ول ءوزىنىڭ ءجۇرىس-تۇرىسىنا, ءىسى مەن سوزىنە جاس كەزىنەن جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراعان. سونىڭ ناتيجەسىندە ومبىداعى مەدرەسەدە وقىعانعا دەيىن-اق ول دومبىرا شەرتىپ, قوبىز تارتىپ, ساداق اتىپ, نايزا تۇيرەپ ۇيرەنگەن. باتىر بابالارىنا ۇقساپ كيىنىپ, بەس قارۋىن اسىنىپ جۇرەتىن بولعان. سوندىقتان وعان «سەگىز جاسار سەرى», «سەگىز قىرلى, ءبىر سىرلى بالا» دەگەن ءسوزدىڭ ەكەۋى دە جاراسىمدى ەدى. مۇحاممەد-قانافيا اتىنىڭ ايتىلماي, سەگىز سەرى دەگەن اتاۋ وعان ەرتە بەرىلۋى وسى ەكى ءسوزدىڭ ءبىر ارنادا توعىسۋىنان دا بولعان شىعار دەپ ويلايمىز. ويتكەنى ول مەدرەسە قابىرعاسىندا جۇرگەندە-اق سولاي اتالعان» دەگەن ويىن بىلدىرەدى. جازۋشىنىڭ «ايقىن» گازەتىندە جارىق كورگەن وسى ماقالاسىندا ونىڭ اكەسى باھرام جايىندا كوپ ايتىلا بەرمەيتىنى تىلگە تيەك ەتىلەدى. دەگەنمەن, بالاسىنىڭ اتىن مۇحاممەد-قانافيا دەپ قويۋىنا قاراعاندا, وزىندىك ءبىلىمى بار, اتا جولىن ارداقتاعان ازامات ەكەنى كورىنىپ تۇر. اتاسى شاقشاق تا باتىر بولعان. ونىڭ قانشايىم دەگەن قىزىنان ايگىلى جازۋشى عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ اناسى تۋعان. دەمەك, سەگىز سەرى – عابەڭنىڭ ناعاشى جۇرتى. جازۋشى راحىمجان وتارباەۆتىڭ «ەرلىگىن يساتايدىڭ جىرعا قوسقان», نابيدەن ابۋتاليەۆتىڭ «سەگىز سەرى باھرام ۇلى شاقشاقوۆ», تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور زۇلقارناي الدامجاردىڭ «تاريح: پايىم مەن تاعىلىم» اتتى ەڭبەكتەرىندە سەگىز سەرىنىڭ اتاسى شاقشاقتىڭ شەشەسى اقبوتا ايگىلى سىرىم باتىردىڭ تۋعان اپاسى دەگەن مالىمەت كەلتىرىلەدى. دەمەك, ول دا داتتىڭ قىزى. بۇل دەرەكتەرگە قاراعاندا سەگىز سەرى ءوزىن «اتاقتى باتىرلار مەن ايگىلى ادامداردىڭ ۇرپاعىمىن» دەۋى – زاڭدىلىق.
اڭگىمەنىڭ اۋانىن «گاۋھارتاس» انىنە قايتا بۇرايىق. سەگىز سەرى باھرام ۇلى سىر بويىن مەكەن ەتكەن باقتيار دەگەن كىسىنىڭ ماقپال اتتى قىزىنا عاشىق بولعان. ونىڭ بۇل سۇلۋعا ارناپ شىعارعان بىرنەشە ولەڭى دە بار. «گاۋھارتاس» – سونىڭ ءبىرى. بۇل ءاننىڭ تاريحىن زەرتتەۋشىلەر ونىڭ شىن عاشىق بولعان, قۇلاي سۇيگەن ادامنىڭ جۇرەگىنەن شىققان جىر ەكەنىن ايتادى. ەكەۋىنىڭ ماحابباتى ءتىپتى اڭىزعا اينالعان. اجارى دا, قىلىعى دا كوڭىلىن باۋراپ العان سەرى قىزعا ارناپ اۋەلى «ماقپال» اتتى ءبىر ءان شىعارادى. «اقشا ءجۇز, بوتا كوزدى, قاسىڭ قارا, شاشىڭدى تۇندە جۋىپ, كۇندىز تارا. نيازبەنەن ەكەۋمىز كەلگەن شاقتا, ماقپالجان, بۇلعاقتاماي بىزگە قارا», دەيدى. بۇل سەگىزدىڭ ماقپالعا جاڭا ىنتىققان كەزىندە شىعارىلعان ءان سەكىلدى. «الىپ قاشىپ كەتۋگە كەلەر شامام» دەپ, قىزعا ءوزىنىڭ تۇپكى ويىن تۇگەل اشادى. بۇدان سەرىنىڭ قىزدى قۇلاي سۇيگەنىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. عاشىق سەرى ماقپالعا ايگىلى «گاۋھارتاس» ءانىن ارنايدى. ب.نۇرجەكە ۇلى: «بۇل ءان – ادام شىعاردى دەۋگە قيمايتىن ءان. الدەبىر قۇدىرەت ادام تۇسىنبەيتىن اسەرمەن تۋدىرا سالعانداي. ول قۇدىرەت, ارينە, عاشىقتىقتىڭ قۇدىرەتى. اۋىزدان شىققان ءسوز قانداي, جۇرەكتەن توگىلگەن اۋەن قانداي؟!» دەپ ءوز باعاسىن بەرەدى. ماقپال سۇلۋدىڭ ادەمىلىگىنە قاراقالپاق جابى دەگەن دە ءتانتى بولىپ جۇرەدى ەكەن. «قىزىڭدى ماعان بەر!» دەگەن جابى باقتيار بايدىڭ ابدەن مازاسىن الادى. اقىرى داۋقارا دەگەن دوسىمەن بىرگە ماقپالدى الىپ قاشادى. ونى ەستىگەن سەگىز سەرى ولاردى قۋىپ جەتىپ, جەكپە-جەككە شىعادى. ماحاببات ءۇشىن بولعان شايقاستا سەگىز مىقتىلىق تانىتادى. «ماعان بۇيىرماعان سۇلۋ ساعان دا بۇيىرماسىن» دەگەن جابى ماقپالدى ساداقپەن اتقان ەكەن. جەبەدەن قاتتى جارالانعان ماقپال اۋىلعا جەتەمىن دەگەنشە قايتىس بولادى. بۇل تۋرالى نۇرجان ناۋشاباەۆتىڭ «سەگىز سەرى ءباھادۇر» داستانىندا ايتىلعان. ول جابى مەن داۋقارا ەكەۋىن دە سەگىز نايزامەن شان-شىپ ولتىرگەنىن باياندايدى.
ماقالانى جازۋ بارىسىندا كوپتەگەن مالىمەتتى پايدالاندىق. ءتىپتى تىڭ دەرەكتەرگە دەيىن دەن قويدىق. م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىندا ىزدەنگەنگە ازىق بولارلىق تاريحي دەرەكتەر بار. بۇگىندە الماتىدا تۇراتىن شەجىرەشى ورازحان سەيىتوۆ دەگەن ازامات عىلىم اكادەمياسىنداعى تىڭ دەرەكتەردى تاۋىپ, قولجازبالاردىڭ سۋرەتكە تۇسىرىلگەن نۇسقاسىن جىبەردى. سول جازبادان ءمادي بولات ۇلى ەل ءىشىن ارالاپ ءجۇرىپ, جاڭاقورعان اۋدانىنداعى ەكپىندى اۋىلىنىڭ تۇرعىنى بەكەن اقساقالمەن كەزدەسىپ, كوپتەگەن مالىمەت جازىپ العانىن اڭعارۋعا بولادى. وسى كىسى ايتتى دەگەن ءبىر اڭگىمەدە سەگىز سەرى مەن ماقپال سۇلۋدىڭ وقيعاسى باياندالادى. ءتىپتى, جانكىسى جىراۋ قوس عاشىققا ارناپ داستان شىعارعان.
ەل اراسىندا «گاۋھارتاس» حالىق ءانى دەپ تە ايتىلادى. وسى تۇستا مىنا ءبىر دەرەكتەردى العا تارتقىم كەلەدى. ماقپالدان ايىرىلعان سەگىز رىسبيكە ەسىمدى قىزبەن باس قوسادى. وسى رىسبيكە اپامىزدىڭ ۇيىنە بارىپ, بەس اي بويى بۇكىل شىعارماسىن كوشىرىپ العان نۇرجان ناۋشاباەۆ: «نايماندا باقتياردىڭ قىزىنا ارناپ شىعارعان كوپكە ايگىلى «ماقپال» ءانىن», دەپ جىرلاسا, ء«دال ءۇش جىل سەگىزگە شاكىرت بولدىم», دەگەن جاياۋ مۇسا «ەر سەگىز» داستانىندا «شىعارعان ماقپالعا ارناپ «گاۋھارتاستى», دەپ تەبىرەنەدى. سەگىزبەن دامدەس بولعان شىنياز جۇباي ۇلى: «شىعارعان ماقپالعا ارناپ «گاۋھارتاستى», بالقىتقان ولەڭىمەن تاۋدى, تاستى», دەپ كەستەلى سوزبەن ورنەكتەيدى.
بۇل ايعاقتاردا «گاۋھارتاستىڭ» سەگىز سەرىنىڭ ءانى ەكەنى انىق كورىنىپ تۇر. بۇدان ارتىق دالەلدىڭ قاجەتى دە جوق شىعار. قالاي دەسەك تە سىر بويىندا ومىرگە كەلگەن, سىر سۇلۋىنا ارنالعان ءاننىڭ حالىق مۇراسىنا اينالعانى شىندىق.
ءازيز باتىربەكوۆ,
قىزىلوردا وبلىسى جالاعاش اۋداندىق «جالاعاش جارشىسى» گازەتىنىڭ باس رەداكتورى
