قازاقستان • 21 قازان، 2019

«گاۋھارتاس» – سىر سۇلۋىنا ارنالعان ءان

30 رەتكورسەتىلدى

«اجارىڭ اشىق ەكەن اتقان تاڭداي،

نۇرلى ەكەن ەكى كوزىڭ جاققان شامداي.

اناڭنان سەنى تاپقان اينالايىن،

ك ۇلىم كوز، ويماق اۋىز، جازىق ماڭداي»،

– دەپ باستالاتىن ايگىلى «گاۋ­ھار­تاس» ءانىن كوپشىلىك جاق­سى بى­لەدى. بۇل – جازۋشى دۋ­لات يسا­بەكوۆكە كوركەم شى­عار­ما جازۋعا سەپ بولعان، شابىت­تاندىرعان، قانات­­تاندىرعان ءان. قازاقتىڭ ال­عاشقى عارىش­كەرى توقتار اۋبا­كىروۆتىڭ كوڭىل تۇكپى­رىندەگى سا­عىنىشىن باسقان، قالا دالاعا دەگەن ماحابباتىن ەسەلەي تۇسكەن تۋىندى.«گاۋھارتاستىڭ» قانشالىقتى باعالى ەكەنىن ءبىز ايتپاي-اق قويايىق. بىراق حالىق مۇراسىنا اي­نال­عان قازىنا ومىرگە قالاي كەلدى؟ ول كىمگە ارنالدى؟ قاي جەر­دە شىقتى؟ مىنە، ماسەلە قاي­دا جاتىر.

ءان تاريحىن زەرتتەگەن ماماندار بۇل ولەڭدى سەگىز سەرىنىكى ەكەنىن ايتادى. بۇل كىسى ءارى باتىر، ءارى اقىن، ءارى كومپوزيتور بول­­عان ءوز زامانىنىڭ وزىق ويلى ادام­دارىنىڭ ءبىرى ەدى. ول جايىندا بەكسۇلتان نۇرجەكە ۇلى: «سەگىز سەرى 1818 – بارىس جىلىن­ىڭ ناۋرىز ايىندا تۋىپ، وتىز جەتى مۇشەل جاسىندا قايتىس بولعان. از جاساسا دا، الىپتىڭ ءىسىن اتقا­رىپ كەتكەن ادام. ول العاش ءانى «نازقوڭىردى» مۇكاراما سۇ­لۋعا ارناپ 15-16 جاسىندا شى­عارعان. ءوزىنىڭ ولەڭدەرى مەن زامانداستارىنىڭ ايتۋىنا قارا­عاندا، وعان سەگىز سەرى دەگەن ات وتە ەرتە قويىلعان. ول ون جاسىندا ومبى مەدرەسەسىنە بارىپ، وندا التى جىل وقىعان. ورىسشانى وقى­تۋشى جالداپ ۇيرەنگەن. مەن اتاقتى باتىرلاردىڭ، اي­گىلى ادامداردىڭ ۇرپاعىمىن دە­­گەن ۇعىم ونى بالا كەزىنەن باۋ­­­­لىعان. سوندىقتان ول ءوزىنىڭ ءجۇ­رىس-تۇرىسىنا، ءىسى مەن سوزىنە جاس كەزىنەن جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراعان. سونىڭ ناتيجەسىندە ومبى­داعى مەدرەسەدە وقىعانعا دەيىن-اق ول دومبىرا شەرتىپ، قوبىز تارتىپ، ساداق اتىپ، نايزا تۇيرەپ ۇيرەنگەن. باتىر بابالارىنا ۇقساپ كيىنىپ، بەس قا­رۋىن اسىنىپ جۇرەتىن بولعان. سوندىقتان وعان «سەگىز جاسار سەرى»، «سەگىز قىرلى، ءبىر سىرلى بالا» دەگەن ءسوزدىڭ ەكەۋى دە جا­راسىمدى ەدى. مۇحاممەد-قا­نافيا اتىنىڭ ايتىلماي، سەگىز سەرى دەگەن اتاۋ وعان ەرتە بە­رىلۋى وسى ەكى ءسوزدىڭ ءبىر ارنادا تو­عى­سۋىنان دا بولعان شىعار دەپ وي­لايمىز. ويتكەنى ول مەدرەسە قابىرعاسىندا جۇرگەندە-اق سولاي اتالعان» دەگەن ويىن بىلدىرەدى. جازۋشىنىڭ «ايقىن» گازەتىندە جارىق كورگەن وسى ماقالاسىندا ونىڭ اكەسى باھرام جايىندا كوپ ايتىلا بەرمەيتىنى تىلگە تيەك ەتىلەدى. دەگەنمەن، بالاسىنىڭ اتىن مۇحاممەد-قانافيا دەپ قويۋىنا قاراعاندا، وزىندىك ءبىلىمى بار، اتا جولىن ارداقتاعان ازامات ەكەنى كورىنىپ تۇر. اتاسى شاق­­شاق تا باتىر بولعان. ونىڭ قانشايىم دەگەن قىزىنان ايگىلى جازۋشى عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ اناسى تۋعان. دەمەك، سەگىز سەرى – عابەڭنىڭ ناعاشى جۇرتى. جازۋشى راحىمجان وتار­باەۆتىڭ «ەرلىگىن يساتايدىڭ جىر­­عا قوسقان»، نا­بي­دەن ابۋتاليەۆتىڭ «سەگىز سەرى باھرام ۇلى شاقشاقوۆ»، تا­ريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور زۇلقارناي الدام­جار­دىڭ «تاريح: پايىم مەن تا­عى­لىم» اتتى ەڭبەكتەرىندە سە­گىز سەرىنىڭ اتاسى شاقشاقتىڭ شە­شەسى اقبوتا ايگىلى سىرىم با­­­تىردىڭ تۋعان اپاسى دەگەن ما­لى­مەت كەلتىرىلەدى. دەمەك، ول دا داتتىڭ قىزى. بۇل دەرەك­تەرگە قا­را­عاندا سەگىز سەرى ءوزىن «اتاقتى باتىرلار مەن ايگىلى ادامداردىڭ ۇرپاعىمىن» دەۋى – زاڭدىلىق.

اڭگىمەنىڭ اۋانىن «گاۋ­ھار­تاس» انىنە قايتا بۇرايىق. سەگىز سەرى باھرام ۇلى سىر بويىن مەكەن ەتكەن باقتيار دەگەن كىسىنىڭ ماقپال اتتى قىزىنا عا­شىق بول­عان. ونىڭ بۇل سۇلۋعا ارناپ شىعارعان بىرنەشە ولەڭى دە بار. «گاۋھارتاس» – سونىڭ ءبىرى. بۇل ءان­نىڭ تاريحىن زەرتتەۋشىلەر ونىڭ شىن عاشىق بولعان، قۇلاي سۇيگەن ادامنىڭ جۇرەگىنەن شىققان جىر ەكەنىن ايتادى. ەكەۋىنىڭ ماحابباتى ءتىپتى اڭىزعا اينالعان. اجا­رى دا، قىلىعى دا كوڭىلىن باۋراپ العان سەرى قىزعا ارناپ اۋەلى «ماق­پال» اتتى ءبىر ءان شىعارادى. «اقشا ءجۇز، بوتا كوزدى، قاسىڭ قارا، شاشىڭدى تۇندە جۋىپ، كۇن­­دىز تارا. نيازبەنەن ەكەۋمىز كەلگەن شاقتا، ماقپالجان، بۇل­عاق­تاماي بىزگە قارا»، دەيدى. بۇل سەگىزدىڭ ماقپالعا جاڭا ىن­تىققان كەزىندە شى­عارىلعان ءان سەكىلدى. «الىپ قاشىپ كەتۋگە كەلەر شامام» دەپ، قىزعا ءوزىنىڭ تۇپكى ويىن تۇگەل اشادى. بۇدان سەرىنىڭ قىزدى قۇلاي سۇيگەنىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. عاشىق سەرى ماقپالعا ايگىلى «گاۋھارتاس» ءانىن ارنايدى. ب.نۇرجەكە ۇلى: «بۇل ءان – ادام شىعاردى دەۋگە قيمايتىن ءان. الدەبىر قۇدىرەت ادام تۇسىنبەيتىن اسەرمەن تۋدىرا سالعانداي. ول قۇدىرەت، ارينە، عاشىقتىقتىڭ قۇدىرەتى. اۋىزدان شىققان ءسوز قانداي، جۇرەكتەن توگىلگەن اۋەن قانداي؟!» دەپ ءوز باعاسىن بەرەدى. ماقپال سۇلۋدىڭ ادەمىلىگىنە قاراقالپاق جابى دەگەن دە ءتانتى بولىپ جۇرەدى ەكەن. «قىزىڭدى ماعان بەر!» دەگەن جابى باقتيار بايدىڭ ابدەن مازاسىن الادى. اقىرى داۋقارا دەگەن دوسىمەن بىرگە ماقپالدى الىپ قاشادى. ونى ەستىگەن سەگىز سەرى ولاردى قۋىپ جەتىپ، جەكپە-جەككە شىعادى. ماحاببات ءۇشىن بولعان شايقاستا سەگىز مىقتىلىق تانىتادى. «ماعان بۇيىرماعان سۇلۋ ساعان دا بۇيىر­ماسىن» دەگەن جابى ماقپالدى ساداقپەن اتقان ەكەن. جەبەدەن قاتتى جارالانعان ماقپال اۋىلعا جەتەمىن دەگەن­­شە قايتىس بولادى. بۇل تۋرالى نۇرجان ناۋشاباەۆتىڭ «سەگىز سەرى ءباھا­دۇر» داستانىندا ايتىل­عان. ول جابى مەن داۋقارا ەكەۋىن دە سەگىز نايزامەن شان-شىپ ولتىر­گەنىن باياندايدى.

ماقالانى جازۋ بارىسىن­دا كوپتەگەن مالىمەتتى پاي­دا­لان­دىق. ءتىپتى تىڭ دەرەكتەر­گە دەيىن دەن قويدىق. م.اۋەزوۆ اتىن­داعى ادەبيەت جانە ونەر ينس­تي­تۋتىندا ىزدەنگەنگە ازىق بو­لار­لىق تاريحي دەرەكتەر بار. بۇ­گىندە الماتىدا تۇرا­­تىن شە­جىرەشى ورازحان سەيى­توۆ دەگەن ازا­مات عىلىم اكادە­ميا­سىن­داعى تىڭ دەرەكتەردى تاۋىپ، قول­جازبالاردىڭ سۋرەتكە تۇسى­رىل­گەن نۇسقاسىن جىبەردى. سول جاز­­بادان ءمادي بولات ۇلى ەل ءىشىن ارالاپ ءجۇرىپ، جاڭاقورعان اۋدانىنداعى ەكپىندى اۋىلىنىڭ تۇرعىنى بەكەن اقساقالمەن كەز­دەسىپ، كوپتەگەن ما­لىمەت جازىپ العانىن اڭ­عارۋعا بولادى. وسى كىسى ايتتى دەگەن ءبىر اڭگىمەدە سەگىز سەرى مەن ماقپال سۇلۋدىڭ وقي­عاسى باياندالادى. ءتىپتى، جان­كىسى جىراۋ قوس عاشىققا ارناپ داستان شىعارعان.

ەل اراسىندا «گاۋھارتاس» حالىق ءانى دەپ تە ايتىلادى. وسى تۇستا مىنا ءبىر دەرەكتەردى العا تارت­قىم كەلەدى. ماقپالدان ايى­­رىلعان سەگىز رىسبيكە ەسىمدى قىز­بەن باس قوسادى. وسى رىسبيكە اپامىزدىڭ ۇيىنە بارىپ، بەس اي بويى بۇكىل شىعار­ماسىن كوشىرىپ العان نۇر­جان ناۋشاباەۆ: «ناي­ماندا باقتياردىڭ قىزىنا ارناپ شىعارعان كوپكە اي­گىلى «ماقپال» ءانىن»، دەپ جىرلاسا، ء«دال ءۇش جىل سەگىزگە شا­كىرت بولدىم»، دەگەن جاياۋ مۇ­سا «ەر سەگىز» داستانىندا «شى­­عارعان ماقپالعا ارناپ «گاۋ­ھارتاستى»، دەپ تەبىرەنەدى. سە­گىز­بەن دامدەس بولعان شىنياز جۇ­باي­ ۇلى: «شىعارعان ماقپالعا ار­ناپ «گاۋ­ھارتاستى»، بال­قىتقان ولەڭىمەن تاۋدى، تاستى»، دەپ كەس­تەلى سوزبەن ورنەكتەيدى.

بۇل ايعاقتاردا «گاۋھار­تاس­تىڭ» سەگىز سەرىنىڭ ءانى ەكەنى انىق كورىنىپ تۇر. بۇدان ارتىق دا­لەل­دىڭ قاجەتى دە جوق شىعار. قا­لاي دەسەك تە سىر بويىندا ومىرگە كەلگەن، سىر سۇلۋىنا ارنالعان ءاننىڭ حالىق مۇراسىنا اينالعانى شىندىق.

 

                                                                                                                         ءازيز باتىربەكوۆ،

                    قىزىلوردا وبلىسى جالاعاش اۋداندىق «جالاعاش جارشىسى» گازەتىنىڭ باس رەداكتورى

سوڭعى جاڭالىقتار

كۇلكى كەرۋەنى № 16

رۋحانيات • كەشە

اقىنعا ارنالعان كۇن

رۋحانيات • كەشە

باسپانامەن قامتيتىن باستى قۇجات

باعدارلامالار • كەشە

بولمىسى ءبۇتىن باعاەۆ

رۋحانيات • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار