دارالاپ ۇلى دالا ۇلاعاتىن

القالى جيىنعا مەملەكەتتىك حاتشى قىرىمبەك كوشەرباەۆ, پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى بەردىبەك ساپارباەۆ, مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى ومىر­بەك بايگەلدي, تۇركيا رەسپۋب­ليكا­سىنىڭ قازاقستانداعى توتەنشە جانە وكىلەتشى ەلشىسى نەۆزات ۋيانىك, ازەربايجان ەلشىسى راشاد مامەدوۆ, قىرعىزستان ەلشىسى جەەنبەك كۋلۋباەۆ, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى جانسەيىت تۇيمەباەۆ, تۇركى كەڭەسى اقساقالدار كەڭە­سىنىڭ مۇشەسى ءادىل احمەتوۆ, قا­زاق­ستان مۇسىلماندارى ءدىني باس­قارماسىنىڭ توراعاسى, باس ءمۇف­تي سەرىكباي قاجى وراز جانە پار­لامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتتارى مەن ەلىمىزگە تانىمال عالىمدار قاتىستى.

قوس تۋىندى جايلى پىكىر ايتىپ, كوسىلە سويلەگەن مەملەكەتتىك حاتشى قىرىمبەك كوشەرباەۆ: «ۇلتىمىزدىڭ رۋحاني قازىناسى تاعىلىمدى دۇنيە­لەرمەن تو­لى­عىپ وتىر. قازاقتا «وزعان ەل تاريحىن تاسپەن جازادى, توزعان ەل تاريحىن جاسپەن جازادى» دەگەن ءتامسىل بار. ياعني, اتا-بابالارىمىز ورحون ەسكەرت­كىشتەرى ارقىلى تاريحىمىزدى تاسقا تاڭ­بالاپ كەتكەن. وسى ماتىندەردى قازاقشالاۋ ارقىلى ۇستاز-عالىم, مەملەكەت جانە قوعام قاي­رات­كەرى مىرزاتاي جولداسبەكوۆ اعا­مىزدىڭ حالقى­مىزدىڭ ادەبيەت تاريحىن 12 عا­سىرعا تەرەڭدەتىپ بەرگەن ەڭبەگى ءوز الدىنا ءبىر توبە. تەرەڭ­نەن تامىر تارتىپ, ءبىر-بىرىنەن ءنار الىپ جات­قان تۇركىلىك مۇرانىڭ رۋحاني ساباقتاستىعى بۇل. ياعني, بۇل ءۇردىس ۇلكەن جازۋشى ءابىش كەكىلباەۆ ايتقانداي, ۇلى ارنالاردىڭ, الىپ مادەنيەتتەردىڭ توعىسىنان تۋعان ناتيجە دەۋگە بولادى. دەمەك, بۇل تۋىندىلار عالىم ەڭبەگىنىڭ جەڭىسى مەن جەمىسى. اسىرەسە « ۇلى دالا ادەبيەتى» تۋىندىسى مىر­زەكەڭنىڭ بۇعان دەيىن زەرتتەپ, زەردەلەگەن ادەبي ەڭبەكتەرىنىڭ جۇيەلەنىپ, ساراپتالعان زاڭدى جالعاسى. سونىمەن قاتار ورحون ەسكەرتكىشتەرى ارقىلى ۇلى دا­لاعا بيلىك جۇرگىزگەن بۋمىن, ەستەمي, تاسپار, قۇتىلىق قا­عان­دار تىزبەسى جاساقتالىپ, تاريحتا بولعان كۇلتەگىن, بىلگە, تونىكوك تۇلعالارىن «الپامىس», «قوبىلاندى», «وعىزناما», «قورقىت اتا» سەكىلدى ەجەلگى جىر­لار كەيىپكەرىنىڭ سيۋجەتتىك جەلى­سىمەن, پوەتيكالىق كەستەسىن سا­لىستىرا زەرتتەپ, ساليقالى باي­لامدارعا, بايىپتى ۋاجدەرگە قول جەتكىزدى. وسى مۇرالاردىڭ كەشەگى وتكەن كەنەن ازىرباەۆقا دەيىن جالعاسۋى اتالمىش ەڭبەكتىڭ قۇندىلىعىن ايعاقتاپ تۇر» دەدى.

ال كەلەسى قۇندى ەڭبەك «قور­قىت اتا كىتابى» جايلى قى­رىمبەك ەلەۋ ۇلى, بۇل تۋىندىدا قازاق ەپوسىنا ءتان كوركەمدىك كەستەلەرمەن قاتار, قازاق تاريحى مەن مادەنيەتىن قو­ساتىن دەرەكتەر مول. ءبىزدىڭ ادە­بي ءھام تاريحي مۇرامىز سانالاتىن تۋىندىنىڭ تۇپنۇسقادان قازاق تىلىنە ترانسكريپتسيالانۋى – ءتىلىمىزدىڭ اسا باي قازىناسىنا قوسىلعان زور ۇلەس. كىتاپتا 8 مىڭ­عا جۋىق ءسوز بەن ءسوز تىركەستەرى كەزدەسەدى. اتاپ ايتار بولساق, كىتاپتاعى «الاتاۋ», «قازىلىق», «قازىعۇرت», «كوكشەتاۋ», «ار­قابەل», «قاراتاۋ», «قاراشىق», «تۇر­كىستان», ت.ب. جەر-سۋ اتاۋلا­رى قازىرگى قازاق جەرىنىڭ گەو­گرا­فيالىق نىساندارى ەكەنى اي­قىن. دەمەك بۇل كىتاپ ۇرپاق ءۇشىن باعا جەتپەس بايلىق دەپ ءوز باعاسىن بەردى.

وسى جيىنعا قاتىسقان پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى بەر­دىبەك ساپارباەۆ: ء«اربىر ۇلتتى, ءاربىر مەملەكەتتى باسقا ۇلتقا تانىتاتىن – ونىڭ  ونەرى مەن مادەنيەتى. وسى وراي­دا حالقىمىزدىڭ رۋحاني قا­­زىناسىنا ۇلكەن ۇلەس قوسىپ جۇرگەن مىرزاتاي جولداسبەكوۆ اعا­مىزدىڭ بۇگىنگى جارىق كورىپ وتىرعان ەڭبەكتەرى بولاشاق ءۇشىن وتە قاجەت. اسىرەسە بۇل تۋىندىلار – بۇگىنگىدەي تاريح پەن وتكەنگە تالاس تۋىپ جاتقان كەزدە قازاق تاريحىن بۇرمالاۋشىلارعا تويتارىس بەرەتىن قۇندى قۇرال. تاعى ءبىر ايتا كەتەتىن دۇنيە, كەلەسى جىل قازاق تاريحى ءۇشىن ۇلكەن وقيعالارعا تولى بولماق. اتاپ ايتقاندا, بابامىز ءال-ءفارابيدىڭ 1150, التىن وردا ۇلىسىنىڭ 750, ۇلى ابايدىڭ 175 جىلدىق مەرەيتويلارى وتكىزىلەدى. بۇل ۇردىستەر ۇر­پاققا مەملەكەتشىلدىك سانا قالىپتاستىرۋعا ۇلەس قوساتىن بو­لادى», دەپ قايراتكەر-عالىمعا شىعارماشىلىق تابىس تىلەدى.

ال مادەنيەت جانە سپورت ءمي­نيسترى اق­توتى رايىمقۇلوۆا قوس تۋىندى اۆتورى م.جولداسبەكوۆكە ارنايى جولداعان قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى سەنا­­تىنىڭ توراعاسى داريعا نازار­باە­ۆا­نىڭ حاتىن وقىپ بەردى.

«قۇرمەتتى مىرزاتاي جولداس­بەك ۇلى, ءسىزدىڭ تاعىلىمى مول تاعدىرىڭىز كوپكە ۇلگى. ەگەمەن ەلىمىزدىڭ سىندارلى ساياساتىن دا­مى­تىپ, بەدەلىن ارتتىرۋعا, تاري­حىن تولعاپ, مەملەكەتتىگىن نى­عايتۋعا قوسقان ۇلەسىڭىز زور. ادام ءومىرىنىڭ ماعىنالى دا مازمۇندى تۇستارى دامىلسىز اتقارعان ەڭبەك­تىڭ قاستەرلى بەلەستەرىمەن, ادام­دىق ادالدىعىمەن ولشەنەدى. بۇگىنگى « ۇلى دالا ادەبيەتى» جانە «قورقىت اتا كىتابى» اتتى تۋىن­­دىلارىڭىزدىڭ جارىققا شىعۋى دا سول بەينەتتى ەڭبەك جولىن­داعى جەتىستىكتەرىڭىزدىڭ باعامى. بۇل كىتاپتارىڭىز تەرەڭ زەردەلەنىپ, بولاشاق ۇرپاققا تارتۋ رەتىندە زور ەڭبەكپەن كەلگەن دۇنينە ەكەنى ءسوزسىز. قوعام مەن ادەبيەتتىڭ يگىلىگىنە باعىشتالعان ەڭبەكتەرىڭىز تاۋەلسىز ەلىمىزدى تا­عى ءبىر رۋحاني بەلەسكە كوتەردى» دەلىنگەن ەكەن قۇتتىقتاۋ حاتتا.

سونىمەن قاتار اقتوتى راح­مەتول­لاقىزى مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنىڭ الەۋمەتتىك ادە­بيەتتەردى باسىپ شىعارۋ جانە تاراتۋ باعدارلاماسى بويىنشا كەلەسى جىلى بۇگىنگى تۇساۋى كە­سىلىپ وتىرعان قوس تۋىندى 5 مىڭ دانا تيراجبەن شىعارىلىپ, ەل كولەمىندەگى بارلىق كىتاپحانالارعا تاراتىلاتىنى تۋرالى ءسۇيىنشى جاڭالىقتى دا جەتكىزدى.

ايتا كەتەيىك, ماڭىزدى باس­قوسۋدىڭ مودە­راتورى, تاريح­شى-عالىم, حا­لىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى دارحان قىدىرالى اتالعان تۇساۋ­كەسەرگە ۇلى دالا مۇراسىنا قۇر­مەتپەن قارايتىن تۇلعالار جانە ەجەلگى تۇركىنىڭ ۇرپاقتارى جينالىپ وتىرعانىن كوپشىلىككە ريزاشىلىقپەن جەت­ى­كىزىپ, قوس تۋىندىنىڭ ءبىرى « ۇلى دالا ادەبيەتى» كىتابى حا­لىق­ارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ قولداۋىمەن جارىق كورگەنىن جەتكىزدى.

وسىلاي جاقسى جاڭالىق ەستىپ, قاناتتانعان قاۋىم قوس تۋىن­دىنىڭ اۆتورى مىرزاتاي جول­داسبەكوۆتىڭ وزەكجاردى پىكى­رىنە قۇلاق ءتۇردى.

–قورقىت اتا – بار­شا تۇركى جۇرتىنا ورتاق ءVىىى عا­سىردا ءومىر سۇرگەن تۇلعا. سول سەبەپتى ونىڭ مۇراسىن تۇركيا, ازەر­بايجان, تۇرىكمەنستان عا­لىم­دارى تەرەڭ زەرتتەۋدە. بۇل ۇردىستەن قازاقتار دا قالىس قالعان جوق. ۇلكەن عالىمدار م.اۋەزوۆ, ءا.مارعۇلان, ت.ب. قورقىت جىرى­نا نازار اۋداردى. باتىرلىق جىر­لار جيناعى بولىپ تابىلاتىن ابىز مۇراسى ءحىV-XV عا­سىرلاردا انادولى توپىراعىندا جيناقتالىپ, كى­تاپقا اينالعان. بۇل تۋىندى الەم­گە «قورقىت اتا كىتابى» دەگەن اتپەن تانىمال. وسىلاردىڭ ىشىندە بۇگىنگە جەتكەن جىردىڭ ەكى نۇسقاسى عىلىمعا بەلگىلى. سونىڭ ءبىرى – ۆاتيكان كىتاپحاناسىندا تۇرىك جازبالارى قورىندا ساقتالعان, كولەمى 107 پاراق. بۇل نۇسقا 6 جىردان تۇرادى. تىلدىك تۇرعىدان وسمان-تۇركى تىلىنە جا­قىن ءارى جىر ماتىندەرىنە قارەكە (بەلگى) قويىلعان. ال مىنا تۇساۋى كەسىلىپ وتىرعان الدارىڭىزداعى كىتاپ وعىز-قىپشاق تىلىندە جازىل­عان درەزدەن نۇسقاسىنىڭ قازاقشا ترانسكريپتسيالانۋى. تۋىندى سوزدىگىمەن قوسا قازىرگى تىلىمىزگە ىڭعايلاستىرىلعان. بۇل ءىستى گ ۇلىم شاديەۆا قارىنداسىمىزبەن بىر­­­لەسىپ 4 جىلدىڭ ىشىندە ات­قارىپ شىقتىق, – دەگەن عالىم اعا­مىز «قورقىت اتا كىتابىن» اۋدا­رۋ­­داعى باستى ەرەكشەلىكتەرگە توقتالدى. سونىڭ ەڭ ءبىرىنشىسى – تۇپ­نۇسقا فاكسيميلەسىن وقىپ, ترانسكريپتسياسىنىڭ جاسالۋى. ەكىنشى ەرەكشەلىگى – الدىڭعى ترانسكريپتسيالاردا باسقاشا وقىلعان كۇماندى سوزدەردى قايتا قاراپ, وعان جاڭاشا تۇسىنىكتەمە بەرىلگەنى, ءۇشىنشى ەرەكشەلىك – جىرداعى قىپشاق ەلەمەنتتەرىنە باسا نازار اۋدارىلدى. ءتورتىنشى ەرەكشەلىك – سوزدىك قۇراستىرۋ بارىسىندا تاريحي-سالىستىرما­لى ءتىل زەرتتەۋلەرى ءۇشىن عانا ەمەس, ەتنولينگۆيستيكالىق, ەتنو­گرا­­فيكالىق زەرتتەۋلەر ءۇشىن دە ماڭىزدى دۇنيەلەر جاسالدى.

اتالمىش كىتاپ بۇعان دەيىن دە قازاق تىلىنە اۋدا­رىل­عان. العاش رەت 1986 جىلى ادەبيەتشى عالىم­دار ءا.قو­ڭى­راتباەۆ پەن م.باي­دىلداەۆ ورىس تىلىندەگى نۇسقا بو­يىن­شا قازاقشالاسا, كەيىنگى جىلدارى فولكلورتانۋشى ش.ىبى­راەۆتىڭ باسشىلىعىمەن ءبىر توپ عالىمدار تۇرىك تىلىندەگى نۇسقا­سىنان قازاقشالاعان ەكەن. ال مىنا كىتاپتىڭ وزگەشەلىگى – تۇپ­نۇس­قادان كەڭ ماعىنالى تۇردە تۇسىندىرىلۋىندە.

«سونداي-اق تۋىندىنى قازاق­شالاۋعا بۇعان دەيىن ەجەلگى كوك تۇرىكتەردەن جەتكەن مۇرا ور­حون ەس­كەرتكىشتەرىنىڭ جىر ءماتىنىن قا­­زاقشالاعان تاجىريبەم كوپ كو­مەگىن تيگىزدى. ويتكەنى ور­حون مۇ­رالارى وزىنە دەيىنگى مىڭ جىل­­­­دىقتار تاريحىن بويىنا سىڭىر­گەن اسا قۇندى قازىنا. قور­قىت مۇراسى دا وسى ۇردىسپەن ساباق­تاسىپ جاتقاندىقتان ءتاڭىر قولداپ, جۇمىس وڭ شەشىمىن تاپتى», دەدى م.جولداسبەكوۆ.

ءسوزىنىڭ سوڭىندا عالىم ۇزاق جىل اينالىسقان ادەبي زەرت­تەۋلەرىن تولىققاندى تۇردە شى­عارىپ بەرگەن حالىقارالىق تۇر­كى اكادەمياسىنىڭ باسشىسى دار­حان قۋاندىق ۇلى مەن ەكىنشى تۋىن­دى «قورقىت اتا كىتابىنا» دەمەۋشىلىك جاساعان بولات ءجا­ميت ۇلىنا كوپشىلىكتىڭ الدىندا زور العىسىن ءبىلدىردى.

سونداي-اق تىڭ تۋىندىلار اۆتورىنىڭ زامانداسى, مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى ومىربەك بايگەلدى, حالىقتىڭ تاريحىن بىل­مەي كەلەشەكتى باعامداي المايسىز. بۇگىنگى تۇساۋى كەسىلىپ وتىرعان كىتاپتار ۇلتىمىزدىڭ رۋحاني قازى­ناسىنا قوسىلعان ۇلكەن ەڭبەك دەسە, كەلەسى كەزەكتە ءسوز تىزگىنى بۇيىرعان پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ ءوز ءسوزىن جازۋشى ءا.كەكىلباەۆتىڭ «ادامدى ادام ەتكەن – كىتاپ, ادام­زات ەتكەن – كىتاپحانا» دەگەن تاعىلىمىمەن باستاپ, تۇساۋى كەسىلىپ جاتقان قوس كىتاپتىڭ اۆتورى مىرزاتاي جولداسبەكوۆتىڭ تۇلعاسىن شىعار­ماشىلىق ءھام قايراتكەرلىك جا­عى­نان تالداپ ءتۇسىندىردى. دە­پۋ­تات مىرزانىڭ پايىمىنشا م.جولداسبەكوۆ اۋەلى ورحون جا­زۋلارىن جاڭاشالاپ كانو­ن­دىق تەكست جاساي الدى. ەكىن­شى­دەن, تاۋەلسىزدىك يدەولوگياسىن ەلباسىمەن بىرگە جۇرگىزە ءبىلدى, ءۇشىنشىسى – بۇگىنگى ەكى كىتاپ. اسىرەسە «قورقىت اتا كىتابى». ەپوستىڭ ينتەگراتسياسى وعىز-قىپشاق اجىراماعان تۇستا سىر بويىندا تۋعان. كەيىنگى رەداكتسيا­لارى ازەربايجان توپىراعىندا جەتىلدىرىلگەن. بۇل ۇلكەن تاريحي ميسسيانىڭ ورىندالۋى. بيىل قورقىت اتانىڭ 1320 جىلدىق مەرەي­تويى. تۋىندىنىڭ پوە­تيكالىق لەبى, كوركەمدىگى ەڭ باس­تىسى ەسكى سارىننىڭ ءسوز ساپتاۋى وتە جاقسى ساقتالعان.

سونىمەن ماڭىزدى جيىندى قورىتىندىلاي پىكىر بىلدىرگەن ەلىمىزدىڭ باس ءمۇفتيى سەرىكباي قاجى ورازوۆ, بايسالدى ادامنان بايىپتى ءسوز شىعادى. مىر­زەكەڭ وسىعان لايىق تۇلعا. پاي­عامبارىمىزدىڭ حاديسىندە «ار­تىنا پايدالى ءبىلىم قالدىرعان عالىمنىڭ سوڭىنان ۇزىلمەي ساۋاپ بارىپ تۇرادى» دەگەن ۇكىم بار. اعامىزدىڭ ەڭبەكتەرى جوعارىداعى پايعامبار وسيەتىنە جاقىن دۇنيە بولارىنا بەك سەنىمدىمىز دەپ ءسوزىن اياقتادى.