قوعام • 21 قازان، 2019

جاڭا الەۋمەتتىك كومەك:وي. پىكىر. ۇسىنىس

131 رەتكورسەتىلدى

ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى ۇسىنعان جاڭا زاڭ جوباسىنا سايكەس كەلەسى جىلدان باستاپ اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەكتى (ااك) تاعايىنداۋدىڭ ءتارتىبى وزگەرەدى. الەۋمەتتىك جاعدايىنا قاراماستان بارلىق كوپ بالالى وتباسىلارعا جاردەماقى بەرىلىپ، تۇرمىسى تومەن كوپ بالالى وتباسىنداعى بالالارعا كەپىلدەندىرىلگەن الەۋمەتتىك توپتاما قاراستىرىلادى. قوعامدا الەۋمەتتىك قولداۋدىڭ جاڭا ءتۇرى تۋرالى ايتىلىپ جاتقان پىكىرلەر – ءارتۇرلى. ونىڭ قانداي ارتىقشىلىقتارى مەن ولقىلىقتارى بار؟ وسى ساۋال توڭىرەگىندە بىرنەشە مامانمەن سويلەستىك.

ەڭ تومەنگى كۇنكورىس دەڭگەيىن كوتەرۋ كەرەك

بيىل 1 ساۋىردەن باستاپ ەڭ­بەك­كە جارامدى ازاماتى جوق وتبا­سىلاردىڭ قۇجاتى ءبىر جىلدا ءبىر-اق رەت قارالىپ، ولار­عا ااك-ءتىڭ شارتسىز ءتۇرى تاعا­يىن­دالسا، جۇمىسقا  جارامدى، ۋاقىتشا جۇمىسسىز جاندار­دىڭ قۇجاتى جارتى جىل سايىن تەك­سەرىلىپ، ولارعا شارتتى ااك كور­سەتىلىپ كەلدى. ال كەلەسى جىلدان باستاپ ااك توقسان سايىن تىڭنان تاعايىندالىپ وتىرادى. مامانداردىڭ ايتۋىن­شا، ءبىر شاڭىراقتا ءۇش ايدا  كوپتەگەن وزگەرىس بولادى. سوندىقتان بۇل وڭاي ولجاعا كەنەلگىسى كەلگەن­دەردىڭ جولىن كەسەدى.

بيىل ەڭ تومەنگى كۇنكورىس دەڭ­گەيى 29 698 تەڭگە بولىپ بەل­گىلەنىپ، ادام باسىنا شاققانداعى وتباسى كىرىسى ونىڭ 70 پايىزىنان از (20 789 تەڭگە) بولعان جاعدايدا ااك تاعايىندالدى. ەكونوميست ماقسات حالىق ەڭ تو­مەنگى كۇنكورىس دەڭگەيىن بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە كوتەرۋ كەرەك دەگەن پىكىردى ايتادى.

«بۇل ۇنەمدەپ جۇمسايتىن بولسا، ءبىر ادام ايىنا 30 مىڭ تەڭگەگە ءومىر سۇرە الادى دەگەن قاعيدا عوي. وتكەن جىلدارى ەڭ تومەن جالاقىنىڭ ءوزى 30 مىڭ تەڭگە شاماسىندا بولدى. بيىل 42 مىڭ تەڭگەگە كوتەردى. ەڭ تومەنگى كۇنكورىس شەگى سول كۇيىندە قالىپ وتىر. نەگىزىندە ونىڭ كولەمى ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگى مەن تاعامتانۋ اكادەمياسى بىرلەسىپ جاسايتىن تۇتىنۋشىلىق سەبەتكە بايلانىستى بەلگىلەنەدى.

قازاقستاننىڭ تۇتىنۋشىلىق سەبەتىنە نەگىزىنەن كۇندەلىكتى تۇتىناتىن تاعامنىڭ تۇرلەرى عانا ەنگىزىلگەن. بىلتىر ونىڭ تىزىمىندە 42 تاۋار بولسا، بيىل 50 تاۋارعا ارتتى. ال كورشى رەسەيدە تۇتىنۋشىلىق سەبەتتىڭ ىشىنە كانتسەليارلىق تاۋارلار، ءدارى-دارمەكتەر، تۇرمىستىق حيميا كىرەدى. بىزدە بۇل ەنبەگەن. ال ەۋروپادا تۇتىنۋشىلىق سەبەت 250 تاۋاردان 400 تاۋارعا دەيىن جەتەدى. ولار قىزمەت تۇرلەرىنە كەتەتىن شىعىندى دا قوسادى. سوندىقتان تۇتىنۋشىلىق سەبەتتى قايتا قاراۋ  كەرەك. بۇۇ بەكىتكەن ستاندارت بويىنشا ەڭ كەدەي كىسىلەر كۇنىنە 5 دوللارعا ءومىر سۇرەدى. بىزدە ودان دا تومەن بولىپ تۇرعان جوق پا؟! بۇگىندە ەلىمىزدە كەدەيشىلىك دەڭگەيىنىڭ شەگى 4،3 پايىز عانا. ەڭ تومەنگى كۇنكورىس شەگىن كوتەرسە بۇل ارتادى. ءسويتىپ قازاقستاننىڭ الەمدەگى رەيتينگى ءتۇسىپ كەتۋى مۇمكىن.

2015 جىلدان بەرى قاراي حالىقتىڭ جاعدايىنىڭ ناشارلاعانىن بايقاۋعا بولادى. ناقتى تابىس وتكەن جىلى عانا 3 پايىزعا ءوستى. مىسالى، الماتىدا سالىنىپ جاتقان رولتون زاۋىتى حالىقتىڭ ماكارون ونىمدەرىنە دەگەن سۇرانىسىنىڭ ارتقانىن كورسەتسە، Magnum سياقتى ۇلكەن سۋپەرماركەتتەر جەلىسىندە ازىق-ت ۇلىكتىڭ ءبولىپ تولەۋگە بەرىلۋى حالىقتىڭ تابىسى ازىق-ت ۇلىك شىعىنىنىڭ وزىنە جەتپەي وتىرعانىن اڭعارتادى. ورتا جاعدايداعى حالىقتىڭ كۇيى وسىنداي بولسا، الەۋمەتتىك وسال توپتاردىڭ جاعدايى ءتىپتى ناشار دەگەن ءسوز»، دەيدى ول.

الايدا ەكونوميست ەڭ تومەنگى كۇنكورىس دەڭگەيىن تىم كوتەرۋگە دە بولمايتىنىن، ويتكەنى بۇل ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىشتىڭ ارتۋىنا اكەپ سوعاتىنىن ايتادى. «ەڭ تومەنگى كۇنكورىس شەگى كوبەيسە، ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىشتىڭ كولەمى دە ارتادى. سالىقتار مەن ايىپپۇلدار جانە باسقا دا تولەمدەردىڭ ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىشتىڭ كولەمىمەن تولەنەتىنىن ەسكەرسەك، بۇل كەرىسىنشە حالىقتىڭ موينىنا قايتادان ارتىق جۇكتى جۇكتەيدى. سوندىقتان ەڭ تومەنگى كۇنكورىس دەڭگەيىن وسىلاردى ەرەكشە ەسكەرە وتىرىپ قايتا بەلگىلەگەن ءجون. سونىمەن قاتار مەملەكەت ناقتى جالاقىنى جوعارىلاتۋ كەرەك جانە جۇمىسسىزداردى جۇمىسپەن قامتۋى ءتيىس»، دەيدى م.حالىق.

ارينە اۋىزدى قۋ شوپپەن سۇرتە بەرۋگە بولماس. ااك تۇرمىسى تومەن وتباسىلارعا اقشالاي بەرىلىپ قانا قويماي، جەكە ءىسىن باستاۋعا، وقىتۋعا، جۇمىسقا ورنالاسۋعا قولداۋ ارقىلى دا كورسەتىلەدى. سوندىقتان دا ەڭبەك جانە الەۋمەتتىك قورعاۋ ءمينيسترى ءبىرجان نۇرىمبەتوۆ «اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك – ۋاقىتشا قولداۋ» دەگەن بولاتىن. سوعان قاراماستان جەرگىلىكتى جەرلەردە كوپتەگەن كەدەرگىلەردىڭ بارى بايقالادى.

توقىما مەكتەبىن اشىپ، كوپ بالالى انالاردى جۇمىسپەن قامتىعىسى كەلەتىن ەلوردالىق نازگۇل بايماعانبەتوۆا جاقىندا مەملەكەتتىك گرانت العان. بىراق ورىننىڭ بولماۋى العان قاراجاتىن كادەگە جاراتۋعا قولبايلاۋ بولىپ وتىرعان كورىنەدى. «مەكتەپ اشۋ ءۇشىن ورىن كەرەك. ال جالعا بەرىلەتىن ورىندار جۇمىسىن گرانت الىپ باستاپ جاتقان ادام ءۇشىن وتە قىمبات. اكىمدىككە ءوتىنىش جازسام، الەۋمەتتىك-كاسىپكەرلىك كورپوراتسياعا جىبەردى. ولاردىڭ بەرگەن ورىندارىنا تىڭنان جوندەۋ جۇمىستارى كەرەك. وسىنداي لاجسىز جاعدايدا ءجۇرمىن. گرانتتار كوپ. بىراق گرانتتى بەرىپ قانا قويماي، ءتيىستى ورگاندار اياعىمىزدان تىك تۇرىپ كەتكەنشە قولداۋ كورسەتىپ، ءبىر جىلداي جەتەكتەسە دۇرىس بولار ەدى. باستاعان جۇمىسىن جالعاستىرىپ، ءونىمىن بازارعا وتكىزە الماي جۇرگەن قانشاما ادام بار. سونداي-اق كوپ بالالى انالارعا تولىق كۇن تارتىبىمەن جۇمىس ىستەۋ قيىن. سونىمەن قاتار جارتى كۇندىك جۇمىس ورىندارى كوپتەپ اشىلسا وتە قولايلى بولار ەدى. ال بىزدە ونداي جۇمىس ورىندارى جوق. بولعان كۇننىڭ وزىندە ەڭبەكاقىسى تاعى ماردىمسىز بولارى ءسوزسىز»، دەيدى «قازاقستان مۇگەدەكتەرى مەن ايەلدەردى قولداۋ قورى «Alga» قوعامدىق قورىنىڭ قۇرىلتايشىسى نازگۇل بايماعانبەتوۆا.

جاردەماقىنىڭ جاڭا ءتۇرى جەتكىلىكتى مە؟

جاڭا جىلدان باستاپ مەملەكەتتىك جاردەماقى 4 نەمەسە ودان دا كوپ كامەلەتكە تولماعان بالاسى، كۇندىزگى بولىمدە وقيتىن 23 جاسقا دەيىنگى ستۋدەنتتەرى بار بارلىق كوپ بالالى وتباسىلارعا تابىسىنا قاراماستان تولەنبەك. ناقتىراق ايتقاندا، 4 بالاسى بار وتباسى 42 مىڭ 500 تەڭگە، 5 بالاسى بار شاڭىراق 53 مىڭ 100 تەڭگە، 6 بالاسى بارلارعا 63 مىڭ 700 تەڭگە بەرىلسە، 7 جانە ودان كوپ بالاسى بارلارعا 73 مىڭ 300 تەڭگە جاردەماقى تاعايىندالادى. ياعني ءار بالا ورتا ەسەپپەن 10-11 مىڭ تەڭگە كولەمىندە جاردەماقى الادى. مينيسترلىكتىڭ مالىمەتىنشە، بۇگىندە ەلىمىزدە 1 جارىم ملن بالاسى بار 343 مىڭ كوپ بالالى وتباسى بار ەكەن. سونىڭ ىشىندە ءۇش بالاسى بارلار – 27%، 4 بالالى وتباسىلار – 61%، بەس بالاسى بار وتباسىلار – 9% بولسا، 7 جانە ودان كوپ بالاسى بارلار 3%-دى قۇرايدى.

حالىقارالىق زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەسىنە قاراعاندا جاڭا تۋعان نارەستە وتباسىنداعى ەكونوميكالىق اۋىرتپاشىلىقتى 25 پايىزعا ارتتىرادى ەكەن. بۇدان ء«ار بالا ءوز نەسىبەسىمەن تۋادى» دەسەك تە، نارىقتىق زاماندا ولاردىڭ وتباسى بيۋدجەتىنە تۇسىرەتىن سالماعى اجەپتاۋىر ەكەنىن اڭعارامىز. سوندىقتان دا بولار، كەي اتا-انا جاردەماقىنىڭ بۇل ءتۇرىنىڭ تەك كوپ بالالى وتباسىلارعا عانا بەرىلگەنىن دۇرىس ەمەس دەپ ەسەپتەيدى. «جاڭا جاردەماقىنىڭ مولشەرى تىم ماردىمسىز. ويتكەنى اي سايىن ءبىر بالاعا كەتەتىن شىعىن 56-60 مىڭ تەڭگەدەن اسادى. ۇلكەن قالادا از كىرىسپەن ءبىر بالانىڭ ءوزىن اسىراۋ وڭايعا سوقپايدى»، دەيدى ءۇش بالانىڭ اناسى نازگۇل بايماعانبەتوۆا.

ال ستراتەگيالىق باستامالار ورتالىعىنىڭ جوبالار بويىنشا ديرەكتورى باقىتجان ساركەەۆ كوپ بالالى وتباسىن قولداۋ ءبىزدىڭ باسىم ساياساتىمىز بولۋ كەرەك دەگەندى العا تارتادى. ونىڭ ايتۋىنشا، بۇل دەموگرافياعا وڭ ىقپال ەتەدى، بولاشاقتا ەكونوميكا ءۇشىن دە ءتيىمدى بولادى. 

تۇڭعىش پرەزيدەنت جانىنداعى الەمدىك ەكونوميكا جانە ساياسات ينستيتۋتىنىڭ ساراپشىسى، الەۋمەتتانۋشى سەرىك بەيسەنباەۆ بولسا كەز كەلگەن الەۋمەتتىك كومەكتى ءتيىمدى جۇمسالعان قاراجات دەپ سانايدى. «سوڭعى ۋاقىتتا مەملەكەتتىڭ بيۋدجەتىنە قاتتى سالماق ءتۇستى، حالىقتى ماسىلدىققا ۇيرەتىپ الاتىن بولدىق دەگەن سەكىلدى پىكىرلەر ايتىلىپ ءجۇر. بۇعان كەلىسپەيمىن. سەبەبى، حالىقتىڭ تابىسى نەدەن قۇرالاتىنى جونىندە ستاتيستيكالىق اقپاراتقا قاراساق، بىزدە الەۋمەتتىك تولەمدەر الاتىن حالىقتىڭ ۇلەسى وتە از. ياعني كوپشىلىگى جۇمىس ىستەپ، ءوز كۇشتەرىمەن تابىس تابادى. سوندىقتان حالىقتى ماسىل دەۋگە نەگىز جوق. الەۋمەتتىك ادىلەتتىلىك تۇرعىسىنان قاراستىرعاندا، وسى ۋاقىتقا دەيىنگى بيۋدجەتتىڭ شىعىندارىن قاراساق وتە قوماقتى اقشا بانكتەردى قولداۋعا، يميدجدىك ءىس-شارالاردى ۇيىمداستىرۋعا كەتتى. ال حالىقتى الەۋمەتتىك قولداۋعا سوڭعى كەزدە عانا بيۋدجەتتەن قوماقتى قارجى ءبولىنىپ وتىر. ەگەر سالىستىرمالى تۇردە ايتاتىن بولساق مۇنى الدەقايدا ءتيىمدى جۇمسالعان قاراجات دەپ ويلايمىن. ويتكەنى بۇل ەڭ الدىمەن ءبىزدىڭ ادامي كاپيتالىمىزعا سالىنىپ جاتقان ينۆەستيتسيا، الەۋمەتتىك كومەككە جۇمسالعان قارجى دالاعا كەتپەيدى. بۇل العاشقى كەزەكتە ءار ادامنىڭ ءوزىنىڭ جاعدايىن جاقسارتۋعا جۇمسالادى»، دەيدى ول.

الەۋمەتتىك توپتاما ساپاعا ساي بولۋى ءتيىس

جاڭا زاڭ جوباسىنا ساي از قامتىلعان وتباسىلاردان شىققان بالالارعا كەپىلدەندىرىلگەن الەۋمەتتىك توپتاما بەرىلمەك. ياعني 6 جاسقا دەيىنگى بالالارعا تاماق، گيگيەنا زاتتارى تەگىن بەرىلسە، 6-18 جاس ارالىعىنداعى بالالارعا مەكتەپتەگى ىستىق تاماق، مەكتەپ جولاقىسى، مەكتەپ فورماسى جانە وقۋ قۇرال-جابدىقتارى تەگىن بولادى. مۇنداي كومەك بۇعان دەيىن دە جۇزەگە اسىرىلىپ كەلدى. مىسالى، وسى جىلى نۇر-سۇلتان قالاسىندا از قامتىلعان وتباسىلارعا مەكتەپ فورماسىن ساتىپ الۋعا سەرتيفيكاتتار بەرىلگەنىن، جولاقىعا قارجى قاراستىرىلعانىن بىلەمىز. دەمەك، بۇل الداعى ۋاقىتتا مەملەكەت دەڭگەيىندە قولعا الىنباق.

دەگەنمەن كومەكتىڭ بۇل ءتۇرى ءار ايماقتىڭ ەرەكشەلىگىنە قاراي كورسەتىلىپ، قاتاڭ قاداعالاۋدا بولعانى دۇرىس. الەۋمەتتانۋشى سەرىك بەيسەنباەۆتىڭ پىكىرى دە ءدال وسىعان سايادى. «بۇل وڭ باستاما. بىراق بىزدە ناۋقانشىلدىق دەگەن بار. ياعني بولىنگەن قاراجات پەن ونىڭ حالىققا تيگىزەتىن كومەگىنىڭ اراسىندا جەر مەن كوكتەي ايىرماشىلىق بولىپ جاتادى. كومەك ساپاسىز كيىم تاراتۋ، ءزارۋ جاندارعا سۇرانىسقا ساي ەمەس بۇيىمداردى بەرۋ سياقتى جولدارمەن كورسەتىلمەۋى ءتيىس. مەنىڭشە، ءار ايماق وزىنە لايىق پاكەت توپتاماسىن جاساقتاۋى كەرەك سياقتى. مىسالى، مەكتەپ فورماسىن جاپپاي ەمەس، ءار ايماقتىڭ ەرەكشەلىگىنە قاراي وتىرىپ دايىنداۋ كەرەك. ول ءۇشىن اتا-انالاردىڭ جانە مەكتەپتىڭ تالابى ەسكەرىلگەنى دۇرىس دەپ ەسەپتەيمىن»، دەيدى ول. ال ەكونوميست ماقسات حالىق كومەك ساپاعا ساي بولۋى ءۇشىن ورتالىقتان تاراتىلۋى نەمەسە ەلەكتروندى فورماتتا كورسەتىلۋى ءتيىس دەگەندى ايتادى. ونىڭ ويىنشا، بۇل ءتاسىل ءبىر جاعىنان اقپاراتتىق اشىقتىققا قول جەتكىزۋگە جانە بولىنگەن قاراجاتتى شىپ-شىرعاسىن شىعارماي يگەرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.

 

سوڭعى جاڭالىقتار

كۇلكى كەرۋەنى № 16

رۋحانيات • بۇگىن، 12:04

اقىنعا ارنالعان كۇن

رۋحانيات • بۇگىن، 07:46

قالانى دامىتۋ قۇجاتى دايىن

ايماقتار • بۇگىن، 07:43

باسپانامەن قامتيتىن باستى قۇجات

باعدارلامالار • بۇگىن، 07:23

ەر ەدىگە جانە ەلدىك مۇددە

رۋحانيات • بۇگىن، 07:20

بولمىسى ءبۇتىن باعاەۆ

رۋحانيات • بۇگىن، 07:19

ۇقساس جاڭالىقتار