مەن ابەكەڭدى سوناۋ 1959 جىلدان, ستۋدەنت كەزىمنەن بىلەتىن ەدىم. ول كەزدە ول «لەنينشىل جاس» گازەتىنىڭ جاۋاپتى حاتشىسى. رەداكتور كومانديروۆكاعا كەتىپ, ءوزى قول قويعان نومىرگە ءبىرىنشى كۋرستا وقيتىن مەنىڭ «بوتەن سوزبەن بىلعانسا ءسوز اراسى» دەگەن ماقالامدى جاريالاپ, ءوزىنىڭ دە, مەنىڭ دە باسىمىز داۋعا قالعان-دى.
وسى جەردە ابەكەڭنىڭ ەستەلىك-ەسسەسىنەن كىشكەنە ءۇزىندى كەلتىرە كەتۋدىڭ ءجونى كەلىپ تۇر: «ويىمدا دانەڭە جوق. «بۇگىنگى گازەت سانىندا وقىرمانعا ءبىر تۇشىنا وقيتىن ماتەريال ۇسىندىم!» دەپ بوركىم قارا قازانداي بوپ وزىمشە كوتەرىڭكى كوڭىلمەن وتىرعانمىن.
ويتكەنى بولاتتىڭ جازعانى, شىنىندا, وقىرمان وقىرلىق ءتاۋىر ماتەريال بولاتىن. ىزدەنىمپاز جاس شاكىرت ۇلكەن جازۋشى عابيدەن ءمۇستافيننىڭ «قاراعاندى» رومانى مەن بەلگىلى سىنشى-جازۋشى تەمىرعالي ءنۇرتازيننىڭ «مۇرات» اتتى پوۆەسىن مۇقيات زەرتتەگەن دە, سول شىعارمالارىندا مايتالمان قالامگەرلەردىڭ انا تىلىمىزدە قولعا ۇستاتقانداي بالامالارى بار: داپتەر, مۇناي, اسحانا, تارازى, بولات, تاۋلىك, سۋ قۇلاماسى, جيناۋ-قۇراستىرۋ, كەڭەس, توبە, ەكىلىك دەگەن سوزدەردى – تەتراد, نەفت, ستولوۆايا, گيري, ستال, سۋتكي, ۆودوپاد, سبوروچنىي, سوۆەششانيە, پوتولوك, دۆويكا دەپ ورىسشا سوزدەرمەن قولدانعانىن ورىندى سىنعا العان بولاتىن.
سويتكەنشە بولمادى. رەداكتوردىڭ تۋرا تەلەفونى بەز ەتە ءتۇستى. ار جاقتان قاتقىل ايەل داۋسى:
– بۇل دىحنوۆ (سول كەزدەگى قازاقستان كومسومولى ورتالىق كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى) جولداستىڭ قابىلداۋ بولمەسىنەن... رەداكتورمىسىز؟! – دەدى بۇيرىقتى ۇنمەن.
– جوق. ۋاقىتشا رەداكتور مىندەتىن اتقارۋشىمىن! ىدىرىسوۆ!
– ا, وندا... ىدىرىسوۆ جولداس, دەرەۋ, قازىر بيۋرو ماجىلىسىنە كەل!
دەرەۋ جەتتىم, «كىشى تسك-عا». ەكى تسك دا كىمدى دە بيۋرو ماجىلىسىنە جايدان-جاي شاقىرمايدى. ءبىراز «ۇيپالاپ» («نا كوۆەر») الۋ ءۇشىن شاقىرادى. مەن دە سول سازايدى تارتتىم. «ۇلتشىلدىق سارىندى ۋاعىزداۋعا دەم بەرەتىن, ساياسي ساۋاتسىز, رەداكتورلىقتىڭ ءوزى تۇگىل, ماڭىنا جولاتپايتىن ادام رەتىندە», جەكە كارتوچكاما جازىلعان سوگىس الىپ شىعا كەلدىم. ماعان ساياسي ساۋاتسىزدىعىم ءۇشىن سونشا شۇيلىككەن دىحنوۆ جولداس, مەنى سىباپ-سىباپ كەلىپ:
– ىدىرىسوۆ جولداس, ءوزىڭدى اقتاعىڭ كەلسە, ءارى ءبىزدىڭ سەنى (قاراڭىز, مادەنيەتىن – ءا.ى.) جاستار گازەتىندە (اتىن اتامايدى – ءا. ى.) ودان ءارى قىزمەتتە قالدىرۋىمىز ءۇشىن كەلەسى نومىردە قازاقتىڭ بەلگىلى جازۋشىلارى: نە اۋەزوۆتىڭ, نە مۇقانوۆتىڭ, نە مۇسىرەپوۆتىڭ, تەك وسى ۇشەۋىنىڭ ءبىرىنىڭ عانا «جاۋاپ ماتەريالىن» جاريالاۋعا مىندەتتەيمىن. ولاردىڭ قايسىسى بولسا دا «تيتتەي ۇلتشىلدى» جەرىنە جەتكىزە اشكەرەلەيتىن بولسىن, جازعان جاۋاپتارىندا! – دەپ, ستولدى توقپاقتاي ۇردى. – بۇل جاۋىنگەرلىك تاپسىرمانى ورىنداماساڭ, گازەتتەن مۇلدە قۋىلاسىڭ. سونان سوڭ ودان ءارى ءباسپاسوز ماڭىندا جۇرمەيتىن بولاسىڭ!
– نيكولاي ۆاسيلەۆيچ, ىدىرىسوۆ جولداس ول جازۋشىلاردىڭ جاۋاپ ءسوزىن گازەتتىڭ كەلەسى سانىنا جاريالاۋعا ۇلگەرە الماس, – دەپ وسى ارادا سوزگە اجار حاكيموۆنا ارالاستى. – ويتكەنى ول كىسىلەردى ىزدەۋى, كەلىسۋى, جازدىرۋى كەرەك قوي. گازەتتە جاريالايتىن ماتەريالدى جاي ازىرلەۋدىڭ ءوزى ءۇش تاۋلىككە سوزىلسا كەرەك. سونى ەسكەرسەك! «جاۋاپتى ءبىر اپتا ىشىندە جاريالاسىن!» دەگەن قاۋلى ەتسەك!
ءوزىم وتكىرلىگى, ادىلدىگى, بىلىكتىلىگى ءۇشىن قاتتى سىيلايتىن, ورتالىق كوميتەتتىڭ ستۋدەنت-وقۋشى جاستار اراسىنداعى جۇمىس جونىندەگى حاتشىسى يبراەۆا جولداس, گازەت جۇمىسىنان مۇلدە حابارسىز باستىعىنىڭ بىلمەستىگىن وسىلايشا «بىلدىرمەي» ءسال «جوندەپ», جانى اشىعان بولۋى كەرەك, ماعان كومەككە كەلدى.
«سوگىس» كۇندە بولماسا دا, ەكى كۇننىڭ بىرىندە «جەپ», ەتىمىز ۇيرەنگەن جايىمىز... بىراق, ەكى نارسەگە قينالدىم. ونىڭ ءبىرى: دىحنوۆ جولداستىڭ «ودان ءارى ءباسپاسوز ماڭىندا جۇرمەيتىن بولاسىڭ!» – دەگەنى. ولار قازىر قۇداي دا ەمەس, قۇدايدان بىلاي دا ەمەس قوي! دەگەنىن ىستەيدى. سوندا قالاعان ماماندىعىمنان ايرىلماقپىن با؟! ەكىنشىسى: شاكىرت بوداۋباەۆتىڭ جايى. ونى دىحنوۆ «تيتتەي ۇلتشىل» دەپ, بيۋرودا قايتا-قايتا ايتتى. شاكىرتكە سول وبال. ونى جانباي جاتىپ, سوندىرتپەۋ كەرەك. ال ونىڭ جولى, شىنىندا, «شالداردىڭ» بىرىنە «جىلى جۇمساق» «جاۋاپ» جازدىرىپ, بولات بالانى «بىلاي ازداپ سىناتىپ», بىراق «سىلاپ-سيپاتىپ» «جوعارى جاقتىڭ» گۇرزىسىنەن ساقتاپ قالۋ!»
وسى جەردە, وسى ايتىلعان سوزدەردەن-اق ءابىلفايىز اعانىڭ بويىنداعى وزىنە عانا ءتان ايرىقشا قاسيەتتەرىن: ءومىر بويى جان بالاسىنا قيانات جاساپ كورمەگەن اق, ادال كوڭىلىن, ءوز باسىن عانا ويلاپ قويماي, وزگەلەردىڭ دە جاعدايلارىن, جاي-كۇيلەرىن ويلاي جۇرەتىن قامقور مىنەزىن دە بايقاۋعا بولادى. بىراق ابەكەڭنىڭ ول ەستەلىك-ەسسەسىندە جانى جايساڭ اعانىڭ سول ءبىر قىسىلتاياڭ كەزدە دە ءوز باسىن اراشالاۋدى عانا ويلاپ قويماي, «بەيكۇنا شاكىرت» مەنىڭ دە ودان ارعى كەلەشەك تاعدىرىمدى ءبىر ءسات تە ەسىنەن شىعارماعانى, الاڭداعانى, سول تۇستاعى ىستەگەن ارەكەتتەرى ەگجەي-تەگجەيلى, تارتىمدى باياندالادى. زاڭعار جازۋشىلارىمىز مۇحتار اۋەزوۆپەن, عابيت مۇسىرەپوۆپەن ارالارىندا بولعان اڭگىمەلەردەن زامان لەبى, ۇلى تۇلعالارىمىزدىڭ ادامگەرشىلىك بولمىستارى انىق كورىنەدى. «ەندى قايتتىم؟ سابەڭ دە ماقالا جازۋدان باس تارسا نە ىستەمەكپىن؟» دەپ قورقا-قورقا, جانىنا سابەڭمەن تانىستىعى, ارالاستىعى بار, رەداكتسياعا جاڭادان الىنعان جاس اقىن ءالي مۇساحانوۆتى ەرتىپ, سابەڭنىڭ ساياجايىنا بارعانى, سونداعى سابەڭ مەن ول كىسىنىڭ جارى ءماريام شەشەيدىڭ ولاردى قازاقى كەڭ مىنەزبەن قالاي جايدارى قارسى العانى, گازەت تۋرالى, ماقالا تۋرالى, رەداكتورلىق تۋرالى سابەڭنىڭ ايتقان ويلى پىكىرلەرى, ەڭ سوڭىندا: «وندا بىلاي بولسىن: ءسۇيىپ وقيتىن گازەتىم «لەنينشىل جاس» ءۇشىن, سەندەر, بوداۋباەۆ ەكەۋىڭنىڭ بولاشاقتارىڭا قيانات بولماسى ءۇشىن ءسابيت اعالارىڭ تاعى ءبىر تەرىن ارتىق توگەدى دە! مەنىڭ دە شۇعىل جۇمىسىم از ەمەس. بىراق, سەندەردى اراشالاماسقا بولا ما! الدىن الا ايتىپ قويايىن: گازەتكە, ءابىلفايىز, ساعان تيىسپەيمىن. ويتكەنى وسىنداي ءبىر «توڭكەرىپ» تاستار بىردەڭە باسپاسا «لەنينشىل جاس» بولا ما؟! ال سەن بولساڭ, ۋاقىتشا بولسا دا قول قويىپ وتىرعان سوڭ گازەتتىڭ بەدەلىن وسىرۋگە تىرىستىڭ (ال بۇل ءبىزدىڭ دە باستان وتكەن). بىراق, بولات شاكىرتتى, اكە رەتىندە, ءبىراز قامشى استىنا الامىن. ادەتتە, مىقتاپ قورعاۋدىڭ ءبىر جولى – كىنالىنى مىقتاپ تۇرىپ شىقپىرتۋ, سىننىڭ استىنا الۋ! سوندا سىنالعان ەندى جابىلام دەگەندەردىڭ اياۋشىلىعىنا دا يە بولادى. وندا بولات تا «جاس ۇلتشىل» دەپ تاعىلار اتاقتان دا امان قالادى! سوندىقتان ول بالا مەنىڭ سىنىمدى – اكەسىنىڭ ەتتەن عانا وتەتىن شىبىرتقىسى دەپ ءبىلسىن! ال «ەنەسى تەپكەن ق ۇلىننىڭ ەتى دە اۋىرمايتىنى» بەلگىلى! مىنە, وسىلاي! ماتەريالدى «بۇل قاي جاتىرقاۋ؟!» دەگەن تاقىرىپپەن ماشينكاعا باستىرتىپ, ەرتەڭ تۇسكە دەيىن رەداكتسيالارىڭا جەتكىزىپ بەرەم!
سابەڭ «شىقپىرتقان» بولات بوداۋباەۆ, سول زاڭعار جازۋشىنىڭ «تەپكەنى» شيپا بولىپ, كەيىن بەلگىلى قالامگەرگە اينالدى. ول قازىر رەسپۋبليكامىزعا تانىمال پۋبليتسيست-جازۋشى!» – دەپ جازىپتى ءابىلفايىز اعامىز جامبىل وبلىستىق «اق جول» گازەتىندە 2017 جىلدىڭ 9 اقپانى كۇنى «ستۋدەنت بوداۋباەۆتا جازىق جوق» دەگەن اتپەن جاريالانعان ەستەلىك-ەسسەسىندە.
«بۇل قاي جاتىرقاۋ؟» اتتى سابەڭنىڭ كولەمى كولدەي «جاۋاپ» ماتەريالىن وقىعاندا كوڭىلىمە قورقىنىش ۇيالامادى دەسەم جالعان ايتقاندىق بولار ەدى. بىراق, وسى وقيعا ورىن العان 1959 جىل – حرۋششەۆتىڭ ۋاقىتىنداعى, بۇرىنعى قاتاڭ رەپرەسسيالاردىڭ توڭى ءبىراز جىبىگەندەي بولعان, «جىلىمىق كەزەڭ» ەدى عوي. گازەتتەر ءبىراز شۋلاپ, كپسس ورتالىق كوميتەتىنىڭ ورگانى «كوممۋنيست» جۋرنالىنىڭ سول جىلعى قىركۇيەك ايىنداعى №13 سانىندا دا سىنعا ۇشىراعانىممەن, ونى رەسپۋبليكالىق «كازاحستانسكايا پراۆدا» جانە «سوتسياليستىك قازاقستان» كوشىرىپ باسقانىمەن (سول جىلدارداعى ءتارتىپ قوي), ءابىلفايىز اعا ايتقانداي سابەڭنىڭ قامشىسىنىڭ دا شيپاسى ءتيدى مە ەكەن, وقۋدان شىعارىلماي, تۇرمەگە دە تۇسپەي, امان قالدىم.
ءسويتىپ, ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ءبىرىنشى كۋرسىن بىتىرگەن كەزدەن-اق قامقورلىعى مەن شاپاعاتىن كورگەن ابەكەڭمەن ودان كەيىنگى ەسەيىپ, ەلگە تانىمال بولعان جۋرناليستىك ساپارىمدا, جاۋاپتى, تۇتقالى قىزمەتتەر اتقارعان جىلدارىمدا دا رۋحاني جاقىندىعىمىز بەن اعالى-ءىنىلى سياقتى سىيلاستىق قارىم-قاتىناسىمىز ۇزىلگەن جوق, ودان ءارى جالعاسا ءتۇستى. تاعى دا ابەكەڭنىڭ «قازاقتىڭ قالداشى» اتتى ەستەلىك-ەسسە-اپساناسىنەن كىشكەنە ءۇزىندى كەلتىرۋدىڭ رەتى كەلىپ تۇر: «ال بۇل تاريح – قىزىق تاريح ءوزى. بىزدەردىڭ: مەنى «اقساقالى» ەتكەن قالداش (قالداربەك نايمانباەۆ), شاكەڭ (شارىبەك ەسمۇرزاەۆ), بوكەڭ (بولات بوداۋباەۆ), نۇرەكەڭ (نۇرعوجا جۇبانوۆ), ماكەڭ ء(مادي كەرەەۆ), جاكەڭ (جاڭالىق) جانە ەرەكەڭ (ەرىك سىزدىقوۆ) سىندى سايدىڭ تاسىنداي مۇشەلەرى بار «كوكتەمدىكتەر» «برەجنەۆتىڭ كەڭ زامانىندا» قۇرىلعان-دى. ول ءوز مۇشەلەرىن رۋحاني جاقتان وسىرۋمەن, تاربيەلەۋمەن, جاندى بايىتۋمەن اينالىساتىن قاۋىم ەدى.
«كوكتەمدىكتەردىڭ» سول قاۋىمىنىڭ تۇراقتى اسابا-پرەزيدەنتى قالداش بولدى. ول قاۋىم مىندەتىن سوندايلىق مامىلەگەرلىكپەن جۇزەگە اسىرتتى. قانداي ءماندى ءومىر كەشتىرتتى بىزگە!».
وسىنداعى ابەكەڭنىڭ «كوكتەمدىكتەر» دەپ وتىرعان, وتباسى, بالا-شاعالارىنا دەيىن تىعىز ارالاسىپ, ءدام-تۇزدارى, كوڭىلدەرى رياسىز جاراسىپ, ءبىر-بىرىنە قۋانىش پەن شاتتىق سىيلاپ, اق-ادال دوستىق كوڭىلدەرىنە قىلاۋ تۇسىرمەي, شات-شادىمان عۇمىر كەشكەن, الماتىداعى جۋرناليستەر مەن جازۋشىلار اراسىندا «كوكتەم اۋىلى» اتانىپ كەتكەن شوق جۇلدىزداي وسى قاۋىمنىڭ قالاي قۇرىلىپ قالىپتاسقانى كۇنى كەشەگىدەي ەسىمدە.
1971 جىلى الماتىداعى بۇرىنعى لەنين, قازىرگى «دوستىق» داڭعىلىنىڭ بويىنداعى پارتيانىڭ ورتالىق كوميتەتى سالدىرعان بەس قاباتتى, سول كەز ءۇشىن جۇرت قىزىعاتىنداي, قابىرعالارى بەتون مەن پليتا ەمەس, تازا كىرپىشتەن ورىلگەن ساۋلەتتى ءۇيدىڭ قۇرىلىسى ءبىتتى. سول ۇيدەن پارتيا قىزمەتكەرلەرىمەن بىرگە اۋىزدارىنىڭ سالىمى بار كەيبىر جۋرناليستەرگە, جازۋشىلارعا, باسپاحانا قىزمەتكەرلەرىنە دە پاتەرلەر ءتيدى. ءۇيدىڭ ءنومىرى 107. استىڭعى ءبىرىنشى قاباتى تۇتاسىمەن نەشەتۇرلى بۇيىمدار ساتىلاتىن «كوكتەم» دەپ اتالاتىن ادەمى دۇكەن. الگى «كوكتەم» دەگەن ءسوز ءۇيدىڭ توبەسىندە دە كۇندىز ءتۇرلى-ءتۇستى بوياۋلارىمەن كوز تارتىپ, تۇندە وت بولىپ جانىپ, جارقىراپ, الىستان كورىنىپ تۇرار ەدى. سول ۇيدەن «جولىمىز بولىپ», جوعارىداعى ابەكەڭنىڭ ەسسەسىندە ايتىلعانداي, قالامگەر-باسپاگەرلەر قالداربەك نايمانباەۆقا, شارىبەك ەسمۇرزاەۆقا, ايگىلى ءفوتوتىلشى نۇرعوجا جۇبانوۆقا, ماعان (ول كەزدە «لەنينشىل جاس» گازەتى رەداكتورىنىڭ ورىنباسارىمىن) پاتەرلەر ءتيدى. مەنىڭ جۇبايىم حابيبا ول ۋاقىتتا ماسكەۋدىڭ پلەحانوۆ اتىنداعى ينستيتۋتىنىڭ اسپيرانتۋراسىن ءبىتىرىپ, كانديداتتىق ديسسەرتاتسياسىن قورعاپ كەلىپ, قازپي-دە ساباق بەرىپ ءجۇرىپ, ۇلكەن ۇلدان كەيىنگى ەكىنشى قىزىمىز دينانى دۇنيەگە اكەلگەن-ءدى. قىزىمىزدىڭ قىرقىنان شىعاراتىن تويىنا كورشىلەرىمىزدى جۇبايلارىمەن شاقىردىق. ول تويىمىزدىڭ قىزىقتى, كوڭىلدى بولعانى, كوپ وتىرىپ, راحاتتانا ءىشىپ-جەپ, كوپ كۇلگەنىمىز سونشالىق, بۇرىن دا ءبىر-بىرىمىزگە كوڭىلىمىز ءتۇزۋ عوي, ارامىزدا ەندى شىن مانىندەگى جاقىندىق, قيماستىق سەزىمى پايدا بولدى. قالداربەك, نۇرعوجا, شارىبەك كازگۋ-ءدى قاتار وقىپ بىتىرگەندىكتەن, ءوزارا ءازىل-قالجىڭدارى دا ەشقاشان تاۋسىلمايتىن. تويدى باسىنان اياعىنا دەيىن باسقارىپ, قىزىقتى وتكىزگەن شارىبەك تويدىڭ سوڭىنا تامان «ەندى وسىنداي تاماشا وتىرىستارىمىزدى بۇدان ءارى دە جالعاستىرايىق. مۇنىڭ ءوزى جاي عانا ءسوز بولىپ قالماۋ ءۇشىن مەن قازىر قولىما قاعاز الامىن. ءسويتىپ, قاي ۇيدەن سوڭ قاي ۇيگە باراتىنىمىزدىڭ ءتىزىمىن جاسايمىن. وسىعان قارسىلار بار ما؟» – دەپ سۇرادى. ءماز-مەيرام بوپ راحاتتانىپ وتىرعان كوپشىلىك «جوق!», «جوق!» دەپ شۋلاستى.
كەلەسى جولى شاكەڭ مەن ناعيما بىزدەرگە قوسىپ كازگۋ-دە ساباق بەرەتىن ءابىلفايىز اعامىزدى, وزدەرىمەن ەسىكپە-ەسىك كورشىسى, پارتيا قىزمەتكەرى ءمادي كەرەەۆتى جۇبايلارىمەن بىرگە شاقىرىپتى. بۇل جولعى تامادامىز قالداربەك بولدى. ونىڭ جۋرناليستىك, جازۋشىلىق, ۇيىمداستىرۋشىلىق, باسپاگەرلىك قابىلەتتەرىمەن بىرگە جيىن-توي, داستارحان باسقارۋ قابىلەتى دە عاجاپ ەدى. وسى جولى جاسىنىڭ ۇلكەندىگىن سىيلاپ, تورگە وتىرعىزعان ءابىلفايىز اعا مەن زاريا جەڭگەمىز وتىرىستىڭ اجار-كوركىن, ءسان-سالتاناتىن ودان سايىن ارتتىرىپ جىبەردى. ەكەۋى كەزەك-كەزەك شىرقاعان قىز جىبەك پەن بەكەجاننىڭ ارياسى وپەرا تەاترى انشىلەرىنىڭ ورىنداۋىنان تيتتەي دە كەم بولىپ كورىنگەن جوق. ابەكەڭ اعامىز زاريا جەڭگەمىزدىڭ اجار-كوركىنە, بۇلبۇلداي سايراعان ۇنىنە ءومىر بويى عاشىق بولىپ ءوتۋى, كەيىن سونى وزەك ەتىپ «تاڭشولپان» اتتى رومان جازۋى تەگىننەن-تەگىن ەمەس-ءتى.
ءوزى بالا جاستان قيىندىقتى كوپ كورىپ, اكە-شەشەنىڭ ايالى الاقانىن بىلمەي وسسە دە جەڭگەمىز زاريا ەكەۋى جۇپتارى, تاتۋلىقتارى جاراسقان, ەلگە جۇعىمدى, دوس-جارانعا, اعايىن-تۋىسقا قادىرلى, ۇلگىلى-ونەگەلى وتباسى بولدى. وسى شاڭىراقتا تاربيە العان ەرلان ىدىرىسوۆ ۇزاق جىلدار حالقىمىزدىڭ ايتۋلى ازاماتتارىنىڭ ءبىرى بولىپ, ەلباسىنىڭ جانىنان تابىلىپ, اسا جاۋاپتى قىزمەتتەر اتقارىپ, ەلىمىزگە ادالدىقپەن ەڭبەك ەتىپ كەلە جاتقانى كوڭىلىمىزگە قۋانىش ۇيالاتادى.
بولات بوداۋباي
