وسى پىكىرگە بايلانىستى قازاقستاننىڭ تاريحي, كيەلى ورىندارىن زەرتتەۋدىڭ ماندىلىگى ارتا ءتۇستى. ءان مەن جىردىڭ, سال-سەرىلىك ءداستۇردىڭ, ءداستۇرلى ونەردىڭ كيەلى ورداسى بولعان كوكشەتاۋ, قاسيەتتى كوكشە تاريحي ءمانى بار ەسكەرتكىشتەرگە اسا باي ولكە. ءبىزدىڭ زامانعا كونە ساق, عۇن, تۇركى داۋىرلەرى ەسكەرتكىشتەرىنىڭ جۇقاناسى جەتىپ وتىر. كەزىندە اكادەميك الكەي مارعۇلان باستاعان ارحەولوگيالىق ەكسپەديتسيا بۋراباي كولىنىڭ توڭىرەگىنەن اسىل تاس, اشەكەي بۇيىمدار تاپقانى ءمالىم. ءسىبىر حاندىعىنىڭ شەتكى ءوڭىرى بولعان كوكشەتاۋ ولكەسىنىڭ تاريحي جادىگەرلەرىن الداعى ۋاقىتتا تەرەڭدەي زەرتتەۋ قاجەت.
كوكشە ءوڭىرىنىڭ باي تاريحى اسىرەسە ابىلاي حان داۋىرىمەن ايشىقتالا تۇسەدى. كوكشەتاۋ مەن ابىلاي حان, ابىلاي حان مەن كوكشەتاۋ اتاۋلارى ءبىر-بىرىمەن استاسىپ كەتكەن ەگىز ۇعىمدار دەسە دە بولادى. ونىڭ باستى سەبەبى سوناۋ جيىرما جاسىنان باستاپ الپىس سەگىز جاسىنا دەيىنگى ابىلايدىڭ كوكشەتاۋداعى اتىعاي مەن قاراۋىل رۋلارىنىڭ كوسەمى, سۇلتانى بولعاننان باستاپ, كەيىنگى ورتا ءجۇز بيلەۋشىسى, ءۇش ءجۇزدىڭ حانى بولعان قوعامدىق-ساياسي, اسكەري-قولباسشىلىق قىزمەتى, قايسىسىن ايتساق تا, ءبارى-ءبارى دە وسى كوكشە وڭىرىندە وتكەن, قاسيەتتى كوكشەتاۋعا تۋ تىگىپ, وردا قىلعان. حالىق ساناسىندا, ۇلت ۇعىمىندا, جىر-داستاندارىندا, اڭىز-اڭگىمەلەردە, كوركەم ادەبيەتتە «حان جايىلعان كوكشەتاۋ», «حان ورداسى كوكشەتاۋ», «حانداردىڭ تابانى تيگەن كوكشەتاۋ» دەگەن اتى قالدى. كوكشەتاۋ – سۇلۋلىقتىڭ, كەربەزدىكتىڭ عانا سيمۆولى ەمەس, ابىلايعا مەكەن بولعان, قازاق ەلىنىڭ, ونەردىڭ ۇيىتقىلى ورداسى, كيەلى قۇت-بەرەكە ورناعان جەرى. سوندىقتان دا ونداعى ۋاقىتتا قازاقستاننىڭ كيەلى دە قاسيەتتى كارتيناسىنان ويىپ تۇرىپ ورىن تەپكەن اقمولا وبلىسىنىڭ بۋراباي وڭىرىندەگى ابىلايعا وردا بولعان كوكشەتاۋدىڭ بۇگىنگى تاڭدا تاريحي ءمان-ماعىناسى ارتا تۇسپەك. وسى ورايدا كوكشەتاۋداعى ابىلايدىڭ حان ورداسىن بىرەگەي تاريحي, ۇلتتىق, تۋريستىك برەندكە اينالدىرا وتىرىپ, وسى ارقىلى وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ بويىندا وتانشىلدىق, ۇلتجاندىلىق, پاتريوتيزم, تۋعان جەرگە دەگەن سۇيىسپەنشىلىك سەزىمدەرىن ورنىقتىرىپ, تاربيەلەۋىمىز قاجەت. وتانداستارىمىزدىڭ بويىنا تاريحي زەردەنى ۇستاپ, تۋعان جەردىڭ كيەلى ورىندارىنا دەگەن قۇرمەت سەزىمدەرىن ناسيحاتتاۋىمىز ورىندى بولماق.
–شوقان ءۋاليحانوۆ اتىنداعى كوكشەتاۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تاريحشى, ادەبيەتشى عالىمدارى ابىلايعا وردا بولعان, ءتامام الاش بالاسىنا ىستىق, كيەلى, قاسيەتتى ورىنعا قاتىستى ءوز وي-پىكىرلەرىمىزدى كوپشىلىكپەن بولىسە كەتسەك دەپ ەدىك, – دەيدى ەل تاريحىن ەكشەپ جۇرگەن ازاماتتاردىڭ ءبىرى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ءسابيت جامبەك, – سوڭعى كەزدەرى حالىق ساناسىندا «حاننىڭ قىزىلاعاشى» اتانىپ كەتكەن بۋرابايداعى وسىناۋ كيەلى ورىنعا قاتىستى «وردا بۇل جەردە بولماعان, ونىڭ ورنى باسقا جەردە, ءبىز زەرتتەپ تاۋىپ قويدىق» – دەگەن وزدەرىن, «تاريحشى مامانبىز» دەپ ەسەپتەيتىن كەيبىرەۋلەردىڭ ەكىۇشتى پىكىرلەرى ەستىلىپ قالىپ جاتىر. تاريحي شىندىققا كوپە-كورىنەۋ قيانات جاساماۋ ءۇشىن, ءبىز تاريحي, مادەني, ادەبي دەرەكتەرگە جۇگىنە وتىرىپ, ءوز ءسوزىمىزدى, بايلام-تۇجىرىمدارىمىزدى ايتقىمىز كەلەدى.
بىرنەشە تاريحي دەرەكتەرگە قاراپ وتىرىپ, ابىلاي حان ورداسىنىڭ بۋرابايداعى كوكشەتاۋ تاۋىنا جاقىن ورنالاسقاندىعىن باعامدايمىز. ابىلايدىڭ تۇراقتى ستاۆكاسى بولىپ ەسپتەلەتىن حان ورداسىندا بولعان ورىنبور اكىمشىلىگىنىڭ وكىلى بىلاي دەپ جازادى: «ي تاك, تەپەر ناحوديتسيا ون, ابىلاي, ۆ پرەجنە راسپولوجەني بليز گورى, نازىۆاەمىي كۋكچەتاۋ» (ارحيۆ ۆنەشنەي پوليتيكي روسسيسكي يمپەري, ف.122,ا.1, ل. 5).
ال ەندى ابىلاي سۇلتاننىڭ ءوزى پولكوۆنيك پ.رودەنگە جازعان حاتىندا: «و ناس, ەجەلي يزۆوليتە ناپامەتوۆات, سلاۆا بوگۋ ي س نارودوم زدراۆ ي بلاگوپولۋچەن. زيموۆات نامەرەن پري كۋكچۋتاۆە گورە ي پري رەچكە كىلچاكلى» – دەپ ءوزىنىڭ تۇرعىلىقتى ورداسىنىڭ مەكەنىنەن حابار بەرەدى. ( كازاحسكو-رۋسسكيە وتنوشەنيا ۆ 16-18 ۆەكاح: (سب. دوكۋمەنتوۆ ي ماتەريالوۆ). – الماتى: يزد-ۆو ان كاز سسر يزد-ۆو ان كاز سسر, 1961-60ج.).
– ابىلايدىڭ بۋرابايداعى بۇل حان ورداسى سىرتقى جاۋلاردان قورعانىسقا جاقسى, ستراتەگيالىق ماڭىزى بار وتە ءتيىمدى جەردە ورنالاسقان. حان ورداسى ورنالاسقان بيىك ءدوڭنىڭ ءبىر جاعىندا قىستا جەل وتكىزبەيتىن حالىق «قىزىلاعاش» اتاپ كەتكەن قايىڭ-قاراعاي توعايى, ەكىنشى جاقتا كوگىلدىر بولىپ مۇنارتقان كوكشە بيىگى, ونان تومەنىرەكتە كوكشەتاۋ, تەرىسكەي جاقتا اقشوقى. قىسقاسى قاي جاعىنان بولسىن ءتيىمدى. وسى تاۋلاردىڭ بيىك شىڭىنان ابىلاي ساربازدارى كۇنى-ءتۇنى قاراۋىل قاراپ وتىرعان. ابىلايعا كەلىسسوزگە كەلىپ جۇرگەن رەسەيدىڭ پاتشا وفيتسەرلەرى بۇل تابيعي بەكىنىستىڭ جاي-جاپسارىن جاقسى جازدى. ادەبي دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, ءحىح عاسىردا جاساعان حالىق پوەزياسىنىڭ جارقىن وكىلى ارىستانباي تولىباي ۇلى: «قىرىق سەگىز جىل حان بولدى كوكشەتاۋدا» – دەپ جازسا, قازاقتىڭ الاششىل اياۋلى اقىنى ماعجان جۇماباەۆ ءوزىنىڭ «باتىر بايان» پوەماسىندا:
«ەرتەدە جەل وتپەيتىن قىزىلاعاش,
داريعا, بۇل كۇندەردە جاپ-جالاڭاش.
قابىرىنەن اۋليەنىڭ الاشقا ارتىق,
ەرتەدە ابىلايعا وردا بولعان اعاش.
ورداسىن سول اعاشتىڭ ابىلايدىڭ,
مەكەندەي ءتاۋاپ ەتكەن تالاي الاش» – دەپ ابىلاي ورداسىنىڭ حالىققا اۋليە مەكەن ەكەنىن, ونىڭ قىزىلاعاشتا ەكەنىن ءدال كورسەتەدى. مۇننان ارتىق قانداي دالەل كەرەك بىزگە؟!, – دەيدى ادەبيەتشى عالىم ءسابيت جامبەك.
ابىلاي ورداسى مەكەن تەپكەن بۇل ورىندى كەزىندە ابىلاي مۋزەيىنە وتىز جىل عۇمىرىن ارناعان جەرگىلىكتى ولكەتانۋشى ءامينا تۇرسىنباەۆا كوزىقاراقتى كوپ ادامدارعا اماناتتاپ كەتكەن. 1998 جىلى ولكەتانۋشى ءامينا اپايدىڭ ۇسىنىسىمەن بۇل جەرگە گرانيت تاستان بەلگى – ەسكەرتكىش قويىلعان. گرانيت تاسقا ماعجان اقىننىڭ ابىلاي ورداسىنا قاتىستى جوعارىداعى ولەڭ جولدارىنىڭ ۇزىندىلەرى قاشالىپ جازىلعان.
ءسوز سوڭىندا ايتارىمىز, بۋرابايداعى «حاننىڭ قىزىلاعاشىن» تاريحي ەسكەرتكىش رەتىندە قازاقستاننىڭ كيەلى كارتاسىنا ەنگىزە وتىرىپ, تاريحي برەندكە اينالدىراتىن كەز جەتتى, اعايىن!
